Page 116
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05,May 2025
www.in-academy.uz
ÁJINIYAZ POEZIYASÍNDA KÓRKEM PSIXOLOGIZM HÁM
SHEBERLIK MÁSELESI
Bazarbaev Azizbek Aytmurat ulı
Ájiniyaz atındaǵı NMPI Qaraqalpaq ádebiyatı
kafedrası magistrantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.15449687
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-May 2025 yil
Ma’qullandi: 15-May 2025 yil
Nashr qilindi: 17-May 2025 yil
Maqalada qaraqalpaq ádebiyatınıń klassik wákili
Ájiniyaz Qosıbay ulınıń poeziyasınıń úyreniliwi, dúnya
qarası, psixologiyalıq súwretlew usılı haqqında pikirler
júritilgen. Sonday-aq, shayırdıń kórkemlik dúnyası,
shayırlıq sheberligi analizlengen.
KEY WORDS
Ádebiyattanıw,
sheberlik,
psixologizm, klassik ádebiyat,
metodologiya, kózqaras, kórkem
obraz.
XIX ásirde jasap ótken shayırlar Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq h.t.b. shayırlar ádebiyat
saǵasınıń rawajlanıwına ózleriniń belgili dárejede úlesin qosqan. Solardıń ishinde Ájiniyaz
shayırdıń ómiri hám dóretiwshiligi haqqında sóz bolǵanda onnan qalǵan bay hám bahalı
miyrastı atap ótiw múmkin.
Tiykarǵı bólim.
Qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde jaqın jıllarǵa shekem kórkem
shıǵarma qaharmanlarınıń ishki keshirmeleri (psixologizmi) arnawlı túrde izertlenilmey
kelingen. Tek sońǵı jıllarda bul másele boyınsha arnawlı jazılǵan maqalalar járiyalana basladı.
Buǵan usı qatarlar avtorınıń “Posqan el” dástanında qaharman hám waqıyaǵa
qatnasıwshılarınıń hár qıylı ishki oy-toǵanısların súwretlewdegi Jiyenniń sheberlik usılları”,
“Qaharman hám waqıyaǵa qatnasıwshılarınıń ishki oy-tolǵanısların súwretlewdegi Omardıń
sheberlik usılları” “Personaj hám qaharmanlarınıń psixologizmin beriwdegi Óteshtiń
sheberligi” dep atalınǵan maqalaların mısal etip kórsetsek arzıydı. Álbette, bul atalınǵan
maqalalar Keńes húkimeti Qaraqalpaqstanda ornaǵanǵa shekemgi shayırlarımızdıń
shıǵarmalarındaǵı ádebiy qaharmanlardıń ishki oy-tolǵanıs sezimlerin dálillep kórsetiwdegi
birinshi adım ǵana. Óytkeni, kóplegen shayırlarımızdıń shıǵarmalarında bar bul másele ele
arnawlı túrde sóz etilmey kiyatır. Sol aytılǵanınday-aq, Ájiniyaz shıǵarmalarında
táriyiplenilgen ádebiy qaharmanlardıń kewil tuyǵılarındaǵı tereń oy-tolǵanıs sezimlerin
beriwdegi Ájiniyaz qollanǵan dóretiwshilik usıllar elege shekem kún tártibinde óz
izertleniwin kútip tur. Mine, usı jaǵday jumısımızdıń bul kishkene bóliminiń jazılıwına sebep
boldı. Bundaǵı biziń maqsetimiz Ájiniyaz shıǵarmalarındaǵı ádebiy qaharmanlardıń kewil
tuyǵılarında qanday oy-tolǵanıs sezimlerdiń bolǵanlıǵın anıqlaw ǵana emes, sonıń menen
birge sol ádebiy qaharmanlardıń kewil-tuyǵılarında hár qıylı tereń oy-tolǵanıs sezimlerdi
shayır qanday dóretiwshilik usıllarda bere bildi, mine, usılardı anıqlawdan ibarat.
Shayırdıń muhabbat, arnaw qosıqlarındaǵı ádebiy qaharmanlardıń kewlinde qanday
ishki oy-tolǵanıs sezimler bolǵanlıǵı avtordıń óz sózleri arqalı oqıwshıǵa málim bolıp otıradı.
Page 117
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05,May 2025
www.in-academy.uz
Máselen, Gúljan degen qızǵa arnap Ájiniyaz “Gúljan”, “Dilbárim” atlı eki qosıǵın shıǵarǵan.
Shayırdıń “Gúljan” atlı qosıǵında Gúljan menen Ájiniyaz arasında aynımas, bir-birine degen
pák muhabbat sezimler bolǵanlıǵı, biraq sol dáwirdiń saltı boyınsha ákesi qızın súygen jigitine
emes qalıń maldı kóp tólegen adamǵa ayttırıp, berip jibergenligi, táǵdirdiń dálkegine
ushıraǵan eki ashıqtıń ilajsızdan ayra túskenligi sóz etilgen. Bir-birine berilgen shın
ashıqlardıń eriksiz ayıra túskenligi ómirde olardıń, ásirese, súygen jigitine qosıla almaǵan
qızdıń qanday awhalda, qanday ishki oy-tolǵanıs sezimlerde bolatuǵınlıǵı turmıstaǵı
tájiriybelerden belgili. Táǵdir dálkegine ushırap, eriksiz malǵa satılıp súymegenine ayttırılıp
berilgen qızdıń kewil tuyǵılarında qanday oy-tolǵanıs sezimleri bolǵanlıǵı qosıqtaǵı ayırım
qatarlardan turadı. Máselen:
Eriksiz uzatılıp xojaǵa gúzde.
Súymesine bastı qostıń, sáwdigim
Joqardaǵı qatarlarda súygen ashıǵı Ájiniyazdan ayıra túsken Gúljannıń kóńil tuyǵısında
qapalıq, ármandalıq, qayǵı uwayım, saǵınısh, malǵa satqan ájege, aǵayın-tuwǵanlarına
ókpelew, jek kóriw sezimleriniń payda bolǵanlıǵı, olardıń birin-biri ózgertip turǵanlıǵı
tusinikli bolıp tur. Bul jerde shayır “Gúljan qapalandı, qayǵırdı, ókpeledi, uwayımladı” hám t. b.
dep otırmastan
“... Eriksiz uzatılıp xojaǵa gúzde,
Súymesińe bastı qostıń, sáwdigim”
bul qosıq qatar arqalı “ashıǵıma ómirlik joldas bolaman, baxıtlı turmıs keshiremen”
degen isenim menen júrgen qızdıń sol ashıq yarınan eriksiz ayra túsip, burınǵı úmiti,
arzıwarmanları pushqa shıqqan, súymegen, on uyıqlaǵanda túsine de kirmegen adamına
giriptar bolǵan qızdıń kewil tuyǵısında qanday oy-tolǵanıs sezimlerdiń bolıwı múmkinligin
túsiniwdi, anıqlawdı oqıwshısınıń óziniń minnetine júklegen. Shın súygen ashıǵınan eriksiz
ayra túsken muńlı qızdıń kewlindegi tereń oy-tolǵanıs sezimlerdi shayırdıń kóp sózler menen
táriyiplep otırmay eki ǵana qosıq qatarı arqalı-aq oqıwshısına tolıq uqtıra biliwin biz Ájiniyaz
shayırdıń jeke dóretiwshilik usılı dep bahaw orınlı.
Ájiniyazdıń Gúljanǵa arnalǵan “Dilbárim” atlı ekinshi qosıǵında tiykarınan Gúljannan
alınǵan xat tuwralı sóz boladı. Xattıń qanday mazmunda jazılǵanlıǵı, onda qanday sózler
aytılǵanlıǵı haqqında shayır ashıq túrde hesh nárse derlik aytpaǵan. Degen menen,
Ájiniyazdıń ózinde xat alǵannan keyin payda bolǵan quwanısh sezimleriniń súwretleniwinen
Gúljan jazǵan xattıń ishinde ne maǵanadaǵı sózlerdiń aytılǵanlıǵı hám ol xattı Gúljannıń
qanday oy-tolǵanısında otırıp jazǵanlıǵı bizge málim bolıp tur. Ásirese, shayırdıń:
“Ayralıqtıń sırın ashtı qaǵazıń,
Óli edim, tiriltti jazǵan bayazıń.
Kóńlim jám bolmay tur depseń sózinde.
Ol sózińniń parqın bildim gezinde...”
keltirilgen qosıq qatarlarınan Gúljannıń Ájiniyazdı kútá saǵınǵanlıǵı, onı axuw-zar bolıp,
jolına qarap kútkenligi, “kelmeydi ǵoy, muhabbatqa opasızlıq ettime eken” degendey de
qıyalǵa barǵanlıǵı, kópten berli anıǵınan xat, xabar almaǵanlıǵınan ya ózi kelmegenliginen
oǵan ókpeli, geyde qayǵı-wayımda, qapalıqta bolǵanlıǵı, ayırım waqıtları jılap-sıqlap alǵanlıǵı,
geyde Ájiniyazdan xabar bolmaǵanı sebepli ashıw-ızanıń qızdıń boyın kernegenligi belgili
bolıp tur.
“Shadlıqta tut, márt bol hár iske dayım,
Page 118
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05,May 2025
www.in-academy.uz
Meni kelmeydi dep shegipseń wayım....”
“Qayıl qaldım seniń aytqan sózińe,
Ah-uh penen daǵ salmaǵıl júzine...”
Mine, Gúljannıń qanday ishki oy tolǵanıs sezimlerde kún keshirip atırǵanlıǵı onnan
alınǵan xattıń Ájiniyazǵa etken tásirinen belgili. Gúljannan alǵan xattıń ózine etken tásirin
súwretlew arqalı qızdıń ol xattı qanday oy-tolǵanıs sezimlerde otırıp jazǵanlıǵın oqıwshısına
ańǵartıwı bul adamnıń ishki oy-tolǵanıs sezimlerin táriyiplewdegi Ájiniyaz qollanǵan jeke
dóretiwshilik usıl.
Juwmaq.
Solay etip, biz tallaǵan “Gúljan”, “Dilbarım” atlı qosıqlarında qaharmanınıń
ishki-oy-tolǵanıs sezimlerin Ájiniyaz eki túrli usılda táriyplegen, yaǵnıy birinshiden, olardı 1-
2-qosıq qatarlar arqalı-aq oqıwshısına túsindire alǵan bolsa, ekinshiden, olardı qaharmanınan
alǵan xattıń ózine qılǵan tásiri súwretlew arqalı oqıwshısına túsindire bilgen. Demek, bular
adamnıń ishki oy-tolǵanıs sezimlerin táriyiplewde tek Ájiniyaz qálemine ǵana tiyisli
dóretiwshilik usıllar ekenligine gúman joq.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Ájiniyaz. Tańlamalı shıǵarmalar toplamı. –Nókis: Qaraqalpaqstan. 1988. 25-bet.
2.
Пирназаров A. Күнхожа, Әжинияз, Сыдық шығармаларында қолланылған
дөретиушилик усыллар. -Нөкис: Билим, 2000.
3.
Генжемуратов Б. Әжинияз лирикасының поэтикасы. -Нөкис: Билим,1997.
