Page 35
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05,May 2025
www.in-academy.uz
“YOSHLIK-1” KONI MISOLIDA ZAMONAVIY TURDAGI
AVTOSOMASVALLARDAN KOMBINATSIYALASHGAN
HOLDA FOYDALANISHNING USTUVORLIK TAMOYILLARI
Abdujabborov Akmaljon Abdukarim o’g’li
akmal.abdujabbor00@gmail.com
Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universitet
.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15393111
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-May 2025 yil
Ma’qullandi: 10-May 2025 yil
Nashr qilindi: 13-May 2025 yil
O’zbekiston Respublikasi o’zininng konchilik sanoatida
yetakchi mamlakatlardan biri ekanligi bilan e’tirof
etiladi shu bilan birga respublika hududi geologik
jihatdan yangi konlarga boyligi alohida ahamiyat kasb
etadi. Hususan “OKMK” (Olmaliq Kon Metallurgiya
Kombinati . A.J) tasarrufidagi Yoshlik 1 koni yangi,
istiqbolli karyerlardan sanalib ishlab chiqarish hajmini
oshirish, innovatsion ratsionalizatorlik ishlaridan
foydalanish va bu orqali rentabil o’sishni ta’minlash
muhum ishlardan sanaladi. Shu o’rinda konda yuk
aylanmasini zamonaviy turdagi avtosamasvallardan
kombinatsiyalashgan
holda
foydalanish,
ularni
karyerning chuqurlashib borishiga asosan tanlash
iqtisodiy jihatdan tejamkorlikka va ishlab chiqarish
quvvatining o’sishiga sabab bo’ladi..
KEY WORDS
Avtosomasval, BelAZ, Komatsu,
CAT, karyer, Yoshlik-1, pog’ona,
ekskavator, ekspulatatsiya.
Hozirgi vaqtda Yoshlik 1 karyerida yuk ko’tarish hajmi o’rtacha bo’lgan Belarus
avtomabil zavodiga qarashli BelAZ 71131, BelAZ 7530, 7532 rusumli, yuk ko’tarish quvvati
130 tonnadan 290 tonnagacha bo’lgan avtosomasvallardan foydalanilib kelinmoqda [1].
Yoshlik 1 koni ekspulatatsiya jihatidan yosh konlardan biri sanaladi undagi ish jarayonlarini
takommilashtirish maqsadli vaziflardan biri bo’lib, tog’ jinslarini tashish esa obektda olib
borilayotgan ishlar ichida eng asosisidir. Aynan tashish ishlarida avtosomasvallarning
ahamiyatini kengroq yoritish va ulardan foydalanishda eng optimal variantlarni tanlash va bu
orqali ishlab chiqiarsh quvvatini oshirish muhum ahamiyat kasb etadi.
Page 36
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05,May 2025
www.in-academy.uz
1-rasm.
220 tonna yuk ko’tarish qobilyatiga ega BelAZ 7530 rusumli avtosomasvali.
Karyerda olib borilayotgan ishlar ilk gorizontlarda asosan qoplamaa jinslarini olish
ekanligini hisobga olgan holda aytishimiz mumkinki bu holatda yuk ko’tarish quvvati yuqori
bo’lgan avtosomasvallardan foydalanish imkoni mavjud. Bunga sabab kartyerning ilk
gorizontlarida ish maydonining yetarli darajada kengligi va yuzaning yuqori bosim va yukga
bardosh bera olishidir. Shu sababli ushbu holatda ishlab chiqarish ko’lamini yanada oshirish
maqsadida yuk ko’tarish qobilyati yuqori bo’lgan avtosomasvallardan foydalanish maqsadga
muvoffiqdir (2-rasm). Shu bilan bir qatorda qazib yuklovchi transport vositalari,
ekskovatorlarning ham katta hajimda yuk olishga mo’ljallangan turlarini joriy etish
transportatsiya tizimini takomillashtiradi.
Metodaologiya.
Yoshlik 1 karyeri misolida yuk ko’tarish qobilyati eng yuqori bo’lgan
avtosomasvallardan boshlang’ich gorizontlarda qoplama jinslarni tashish maqsadida
foydalanishni nazarda tutadi. Shu tariqa kon chuqurlashgan sari avtosomasvallarning yuk
ko’tarish qobilyati kam bo’lgan turlarini qo’llash maqsadga muvoffiq [4]. Ushbu holatda
zamonaviy turdagi avtosomasvallar kombinatsiyasini joriy etish ish ko’lamini yanada
oshiradi.
Page 37
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05,May 2025
www.in-academy.uz
2-rasm.
Karyerda ish maydoni yuzasini hisobga olgan holda avtosomasvallarning yuk
ko’tarish qobilyatiga asoslanib ulardan kombinantsiyalashgan holda fiydalanishning istiqboli
grafigi.
Hozirgi vaqtda dunyo miqyosida yuqori samaradorlikka ega avtanom boshqaruvli
avtsomasvallarni ishlab chiqarish jadallik bilan o’sib bormoqada. Yuk ko’tarish qobilyatidan
kelib chiqib karyer chuqurligi oshgani sayin mos avtosomasvallarni joriy etish uchun bir
qancha misollarni keldirishimiz mumkin. Masalan Komatsu hamda CAT kompanyalari
tomonidan ishlab chiqilgan yuqori yuk ko’tarish qobilyatiga ega avtosomasvallar o’zining
yuqori ish unumdorligi va innovatsion boshqaruv qulayliklariga ekanligi bilan ajralib turadi
[5,6,7,8].
Avtosomasvallardan kombinatsiyalashgan holda foydalanishda nafaqat karyerning
chuqurlashib borishi natijasida ish maydonlarining qisqarishi balki pog’onalarning turg’unligi
va yo’lning bardoshlilik darajsai ham asosiy omillardan biri sanaladi. Ayrim hollarda aynan
yo’llardagi buzilishlar sababli birinchi (boshlang’ich) gorizontlarda yuk ko’tarish qobilyati
yuqori bo’lgan avtosomasvallardan ham foydalanishda ba’zi muammolar yuzaga kelmoqda
[9,10].
Page 38
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05,May 2025
www.in-academy.uz
3-rasm.
240 tonna yuk ko’tarish qobilyatiga ega bo’lgan avtosomasvallarning yo’l
qoplamalari ko’rinishi.
Karyer avtosomasval yo’lining geometriyasi
Karyer avtomobil yo'lining geometriyasi ko'plab omillarni o'z ichiga oladi, jumladan,
maksimal daraja yo'lning qiyaliklari, harakatlanishda belgilangan kenglig va boshqalar.
Maksimal avtosomasval yo'lining gradienti 10% bilan cheklangan, ammo odatda, 8% dan
ortiq bo’lgan ko’rsatgichda nominal deb olinadi. Maksimal egri chiziqning balandligi odatda
4% bilan cheklangan va kerakli balandlikni kamaytirish uchun yuqori qiymatdagi egri
chiziqlarda tezlik cheklovlari o'rnatilgan [9]. Yo'lning maksimal qiyaligi tuproqning
yog'ingarchilik va tabiatiga qarab (1,5% dan 4%) o'zgarib turardi, ammo shaxtalar borasida
bu ko’rsatgich 2% ko'ndalang qiyalik optimal deb hisoblanadi [9]. Maxsus ariq o'lchamlari
yog'ingarchilikka qarab xilma-xil bo’ladi. Ariqlarning o'rtacha kengligi va chuqurligi mos
ravishda 3 m va 1 m. Xavfsizlik bermalarining balandligi odatda harakatlanayotgan
avtosomasvallardagi shinalarning eng katta diametrining 1/2 dan 3/4 gacha hisoblangan va
shuning uchun 1,2 m dan 3,5 m gacha bo’lgan oraliqda belgilanadi [9].
4-rasm.
Nominal yuk ko’tarish qobilyati 400 tonnalik, yuqori gorizontlarda qo’llash
mumkin bo’lgan CAT 798.AC va KOMATRSU HD-785-8 rusumli avtosomasvallar
Page 39
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05,May 2025
www.in-academy.uz
Natija:
Yuqori gorizontlarda yuk ko’tarish qobilyati katta (400 t) bo’lgan
avtosomasvallarning yangi, yuqori unumdorlikka ega turlarini qo’llash karyerning ishlab
chiqarish unumdorligiga ijobiy ta’sir o’tkazadi. Bunga asosiy sabab yuqori gorizontlarning ish
maydoni kengligi va undagi ish su’ratining jadallashishidir. Karyer chuqurlashgan sari ish
maydonining kichikligini hisobga olib avtosomasvallarning o’rtacha og’irlikdagi yuk
ko’tarishga mo’ljallangan turlarini joriy etish maqsadga muvofiqdir. Ushbu usulning yana bir
ustuvorlik tamoillaridan biri shundaki, kombinatsiyalanishni o’zaro bir-biriga yaqin bo’lgan
karyerlar o’rtasida ham amalga oshirishimiz mumkin, masalan oraliq masofasi katta
bo’lmagan karyerlarda ish olib borayotgan birinchi gorizondagi og’ir yuk uchun mo’ljallangan
avtosomasvallarni karyer chuqurlashgandan so’ng boshqa karyerga olib borish mumkin.
Foydalanilgan adabiyot va internet manbalari:
1.
Хасанов
Адхам
Аманқулович.
СИСТЕМА
РАЗРАБОТКИ
ОБЪЕДИНЕННОГО
МЕСТОРОЖДЕНИЯ «ЁШЛИК I И КАЛЬМАКЫР» 12.2024 (3.b)
2.
https://agmk.uz/oz/news/yoshlik-1-koni-ishlar-jadal-suratlarda-davom-etmoqda
3.
Gulmurodov J.N. DISSERTATSIYA “YOSHLIK-1 KARYERIDA OCHISH ISHLARINI OLIB
BORISHDA BURG‘ILASH-PORTLATISH ISHLARINI TAKOMILLASHTIRISH VA ASOSLASH”
2024.
4.
W.G. Koellner, G.M. Brown, Jose Rodriguez, Jorge Pontt. Recent Advances in Mining Haul
Trucks. May 2004, (322, 323-p).
5.
https://www.komatsu.com/en/products/trucks/mechanical-trucks/hd785-8/
6.
https://www.cat.com/en_US/products/new/equipment/off-highway-trucks/mining-
trucks/15970073.html
7.
W.A. Carstens, Pj Vlok. Statistical analysis of Caterpillar 793D haul truck engine data and
through-life diagnostic information using the proportional hazards model. 2012. December.
(60-64 p).
8.
Yanbia Feng, Zuomin Dong, Jue Yang, Rui Cheng. Performance modeling and cost-benefit
analysis of hybrid electric mining trucks. 2016. August. (2-5 p).
9.
Dwayne D. Tannant, Bruce Regensburg. Guidelines for mine haul road design. 2001. (9-22-
24 p).
10.
Tahir MALLI, Pinar MIZRAK OZFIRAT*, Mustafa Emre YETKIN, Muharrem Kemal
OZFIRAT. Truck Selection with the Fuzzy-WSM Method in Transportation Systems of Open Pit
Mines. 2021. (58-59-61 p).
11.
https://haul-road-design.com/wp-content/uploads/2015/07/Thompson-R.-J.-2011.-
GSFM-–-An-Integrated-Approach-to-Mine-Haul-Road-Design.pdf
