Page 132
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05,May 2025
www.in-academy.uz
XO'JALIK YURITUVCHI SUBYEKTLARDA MOLIYAVIY
BARQARORLIK TAHLILI.
Ahmatova Muxlisa Ahmat qizi
Samarqand Iqtisodiyot va Servis instituti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15468900
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-May 2025 yil
Ma’qullandi: 15-May 2025 yil
Nashr qilindi: 20-May 2025 yil
Ushbu maqola xo'jalik yurituvchi sub'ektlarda
moliyaviy barqarorlikni tahlil qilish va uni
baholashning uslubiy asoslariga bag'ishlangan.
Maqolada barqarorlik ko'rsatkichlari tamoyillari,
ularning tasnifi va milliy buxgalteriya standartlarini
qo'llash tushuntiriladi, bunda amaldagi me'yoriy-
huquqiy bazaga alohida e'tibor beriladi. Moliyaviy
menejerlar likvidlikni saqlab qolish, moliyaviy risklarni
kamaytirish va kapital samaradorligini oshirish uchun
ushbu tahlildan qanday foydalanishi bo'yicha
tavsiyalar berilgan.
KEY WORDS
moliyaviy
barqarorlik,
to'lov
qobiliyati,
kapital
tuzilishi,
likvidlik, risklarni boshqarish,
rentabellik, buxgalteriya hisobi
standartlari,
uzoq
muddatli
majburiyatlar,
moliyaviy
ko'rsatkichlar, xo'jalik yurituvchi
sub'ektlar.
Bugungi kunda xo‘jalik yurituvchi subyektlar oldida turgan asosiy vazifalardan biri
ularning moliyaviy barqarorligini ta'minlash bo‘lib, bu holat korxonaning iqtisodiy faoliyatini
uzluksiz yuritish, to‘lovga layoqatlilikni saqlab qolish va investorlar ishonchini
mustahkamlashda muhim omil hisoblanadi. Korxonaning moliyaviy barqarorligi ko‘p jihatdan
uning resurslardan qanday foydalanayotganiga, moliyaviy boshqaruv tizimining
samaradorligiga va bozor sharoitlariga tez moslasha olishiga bog‘liq. Aynan shu sababli
moliyaviy tahlil orqali barqarorlikni aniqlash va baholash xo‘jalik yurituvchi subyektlar
faoliyatining muhim tarkibiy qismiga aylangan.
Moliyaviy barqarorlik ko‘rsatkichlari yordamida korxonaning moliyaviy risklari,
moliyaviy mustaqilligi, qarzga bog‘liqligi darajasi va faoliyatining samaradorligi baholanadi.
Ayniqsa, raqobat muhitida faoliyat yurituvchi korxonalar uchun bu ko‘rsatkichlar kredit
tashkilotlari, investorlar va nazorat organlari tomonidan qabul qilinadigan muhim axborot
manbaidir. Ushbu ko‘rsatkichlar orqali korxona o‘zining kuchli va zaif tomonlarini aniqlab,
strategik qarorlar qabul qilishi mumkin.
Respublikamizda amal qilayotgan “Buxgalteriya hisobining milliy standartlari” va ularga
asoslangan buxgalteriya hisobi schyotlari rejasi orqali moliyaviy tahlilni yuritish tartibi
belgilangan. Ayniqsa, xo‘jalik yurituvchi subyektlarda moliyaviy holatni aniqlashda
majburiyatlar, kapital tarkibi, aktivlarning tuzilmasi va moliyaviy natijalarning shakllanishi
to‘g‘risidagi ma'lumotlar muhim rol o‘ynaydi.
Adabiyotlar tahlili.
1.
Abdullayeva Z.M. tomonidan yozilgan "Korxonalar moliyaviy tahlili" asarida moliyaviy
Page 133
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05,May 2025
www.in-academy.uz
ko‘rsatkichlarni tahlil qilishning usullari va ularning korxona faoliyatiga ta'siri keng ko‘lamda
yoritilgan bo‘lib, muallif barqarorlikni ta'minlashda likvidlik, to‘lovga layoqatlilik va
foydalilikning o‘zaro bog‘liqligini tahlil qilgan. Unda moliyaviy ko‘rsatkichlar tizimi orqali
boshqaruv qarorlarining samaradorligini oshirish imkoniyatlari asoslab berilgan hamda
nazorat va tahlil mexanizmlari konkret misollar bilan keltirilgan.
2.
Jumaev T.X. va Xakimov B.B. muallifligidagi "Moliyaviy boshqaruv" nomli darslikda
korxonalar moliyaviy barqarorligini ta'minlash bo‘yicha strategiyalar, qarz mablag‘larini
boshqarish tamoyillari va kapital tarkibining optimal holatini aniqlash usullari batafsil ko‘rib
chiqilgan. Mualliflar moliyaviy barqarorlikni uzoq muddatli rejalashtirish vositasi sifatida
talqin etgan va statistik ko‘rsatkichlar asosida metodik tavsiyalar bergan.
Metodologiya.
Tadqiqotda kompleks tahlil usulidan foydalanilib, xo‘jalik yurituvchi subyektlarning
moliyaviy hisobotlari asosida ko‘rsatkichlar tahlili, ularning dinamikasi va o‘zaro bog‘liqliklari
o‘rganildi, shuningdek, BMS asosida schyotlar bo‘yicha tasniflash, aktiv va majburiyatlar
tuzilmasi, likvidlik va moliyaviy mustaqillik darajasi bo‘yicha nisbatlar aniqlanib, o‘zgarishlar
ta'siri baholandi.
Tahlil va muhokama natijalari.
Korxonaning moliyaviy barqarorligi, eng avvalo, uning aktiv va passivlari o‘rtasidagi
nisbati bilan belgilanadi, bu nisbiy ko‘rsatkichlar asosida tahlil qilinib, xususan, o‘z mablag‘lari
hisobidan qoplangan aktivlar ulushi, umumiy qarzlarning xususiy kapitalga nisbati, uzoq
muddatli va joriy majburiyatlarning tarkibi, moliyaviy resurslarning tarkibi va aylanish tezligi
aniqlanadi hamda bu holatlar korxonaning kreditga layoqatli yoki yo‘qligi haqida xulosa
chiqarishga asos bo‘ladi.
Amaliy tahlil ko‘rsatadiki, ko‘plab xo‘jalik yurituvchi subyektlar moliyaviy hisobotlar
tuzishda hisob siyosatining o‘ziga xos xususiyatlariga amal qilmaydilar, bu esa moliyaviy
tahlilning to‘g‘ri olib borilishini qiyinlashtiradi, ayniqsa, passivlarni aniq tasniflamaslik va
foyda va zararlar hisobotini noto‘g‘ri tuzish kabi xatoliklar tahlil jarayonida ishonchsizlikka
olib kelishi mumkin.
Moliyaviy barqarorlikni ta'minlashda aktivlar tarkibidagi nomoddiy aktivlar va uzoq
muddatli investitsiyalar ulushi ham muhim rol o‘ynaydi, chunki bunday resurslar
korxonaning kelajakdagi foydalilik salohiyatini oshiradi, shu bilan birga, ularning
amortizatsiya va amortizatsiya siyosati orqali moliyaviy natijalarga ta'siri ham alohida
hisobga olinishi lozim.
Shuningdek, moliyaviy barqarorlik darajasini aniqlashda likvidlik koeffitsientlari,
moliyaviy mustaqillik ko‘rsatkichlari, to‘lovga layoqatlilik darajasi va kapital aylanishining
samaradorligi kabi ko‘rsatkichlar o‘zaro uyg‘unlikda baholanishi kerak bo‘ladi, bu esa
moliyaviy boshqaruvni muvozanatlash va strategik qarorlar qabul qilishda aniq yo‘nalish
beradi.
Tahlil davomida schyotlar rejasi asosida asosiy vositalar, majburiyatlar va kapital
bo‘yicha hisobotlar o‘rganilib, aynan moliyaviy hisobot tuzilmasining aniq va to‘liq bo‘lishi
tahlilning samaradorligini belgilashi isbotlandi, bu esa korxonada qaror qabul qilish,
investitsion jozibadorlik va tashqi moliyaviy resurslarni jalb etishda muhim ahamiyat kasb
etadi.
Xulosa va takliflar.
Page 134
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05,May 2025
www.in-academy.uz
Korxonaning moliyaviy barqarorligini ta'minlash uchun eng avvalo, moliyaviy hisob-
kitoblarni to‘g‘ri yuritish, buxgalteriya standartlariga qat'iy amal qilish, moliyaviy
ko‘rsatkichlar asosida tahliliy xulosa chiqarish va shu asosda qaror qabul qilish tizimini yo‘lga
qo‘yish zarur. Moliyaviy barqarorlik nafaqat mavjud holatni baholash, balki istiqbolli
rejalashtirish, kapital tuzilmasini optimallashtirish va investitsion siyosatni belgilash uchun
ham muhim omildir.
Taklif sifatida, korxonalarda muntazam moliyaviy tahlil tizimini joriy etish, har chorakda
moliyaviy barqarorlik ko‘rsatkichlarini qayta ko‘rib chiqish, schyotlar bo‘yicha aniq va tizimli
axborotlar asosida menejment qarorlarini qabul qilish va moliyaviy hisobotning shaffofligini
oshirishga qaratilgan choralarni amalga oshirish lozim deb hisoblaymiz.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1. Abdullayeva Z.M. "Korxonalar moliyaviy tahlili", Toshkent: Iqtisodiyot, 2020.
2. Jumaev T.X., Xakimov B.B. "Moliyaviy boshqaruv", Toshkent: Iqtisod-moliya, 2019.
3. 21-sonli Buxgalteriya hisobining milliy standarti.
4. Moliya vazirligi buxgalteriya hisobi bo‘yicha yo‘riqnomalar, 2003–2004.
5. Karimova M.Yu. "Moliyaviy tahlil: Nazariya va amaliyot", Toshkent: Innovatsiya, 2021.
6. Ibragimov I.A. "Korxona iqtisodiyoti", Toshkent: Fan, 2022.
7. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 2023-yilgi tahrir.
8. IFRS Foundation. "International Financial Reporting Standards", London, 2023.2
