Page 119
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05,May 2025
www.in-academy.uz
MATEMATIKA DARSLARIDA BOSHLANG`ICH SINF
O`QUVCHILARINING IJODIY QOBILIYATLARINI
RIVOJLANTIRISH
Yunusov Fozil Mirzamamirovich
University of economics and pedagogy NOTM dotsenti,
pedagogika fanlari nomzodi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15468840
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-May 2025 yil
Ma’qullandi: 15-May 2025 yil
Nashr qilindi: 20-May 2025 yil
Ushbu maqolada matematika darslarida boshlang`ich
sinf o'quvchilarining ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantirishning nazariy va amaliy masalalari tadqiq
etilgan.
KEY WORDS
Ijodiyot, kteativlik, tamoyillar,
ijodiy ish, dars, ijodiy topshiriq,
analogiya,
tasniflash,
umumlshtirish, o`zaro teskari
masalalar, sonli ifoda
Zamonaviy maktabning asosiy vazifalari - har bir o'quvchining qobiliyatini ochib berish,
munosib va vatanparvar, yuqori texnologiyali, raqobatbardosh dunyoda hayotga tayyor
shaxsni tarbiyalashdir. Maktab ta’limi shunday bo`lishi kerakki, bitiruvchilar mustaqil
ravishda o‘z oldiga jiddiy maqsadlar qo‘yishi va ularga erishishi zarur.
Agar maktabda o'quvchi o'zi hech narsa yaratishni o'rganmasa, u hayotda ham har doim
faqat taqlid qiladi, nusxa ko'chiradi, chunki nusxa ko'chirishni o'rgangan holda, bu ma'lumotni
mustaqil ravishda qo'llay oladiganlar kam.
Ijodkorlik. Ijodkorlikning asosiy mezonlari.
Ijodkorlik -
bu sifat jihatidan yangi moddiy va ma'naviy qadriyatlarni yaratadigan
faoliyat jarayoni yoki ob'ektiv yangi narsalarni yaratish natijasidir.
Kreativlik
(inglizcha greate - yaratish, ijod qilish) - an'anaviy yoki fikrlash
shakllaridan chetga chiqadigan va mustaqil ravishda iqtidorlilik tarkibiga kiradigan tubdan
yangi g'oyalarni qabul qilish va yaratishga tayyorligi bilan tavsiflangan shaxsning ijodiy
qobiliyatlari, yuzaga keladigan muammolarni hal qilish qobiliyati.
Kundalik hayotda kreativlik zukkolik sifatida namoyon bo'ladi - maqsadga erishish,
umidsiz vaziyatdan chiqish yo'lini topish, atrof-muhit, ob'ektlar va vaziyatlardan g'ayrioddiy
tarzda foydalanish, keng ma'noda, bu muammoning mohirona yechimidir.
Kreativlikning asosiy mezonlari.
1. Fikrning ravonligi – ma’lum vaqt birligida vujudga keladigan g’oyalar soni, g’oyalarni
yaratishning yengilligi.
2. Fikrning moslashuvchanligi - bir fikrdan ikkinchisiga o'tish qobiliyati.
3. O`ziga xoslik – umume`tirof etilgan andozalardan farq qiluvchi g`oyalarni ishlab
chiqish, qo`zg`atuvchilarga nostandart javob berish qobiliyati.
4. Qiziquvchanlik - muammolarga, atrofdagi vaziyatlarga sezgirlik, zehnlilik - g'ayrioddiy
tafsilotlarga, qarama-qarshiliklarga va noaniqlikka sezgirlik, bir g`oyadan ikkinchisiga tez
Page 120
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05,May 2025
www.in-academy.uz
o'tishga tayyorlik.
5. Gipotezani ishlab chiqish qobiliyati - jasur g'oya, keyinchalik empirik tekshirishni
talab qiladigan jasur g'oya.
6. Qoniqish - kreativlikning namoyon bo`lish natijasi, - muammolarni hal qilish
qobiliyati, tahlil va sintez qilish qobiliyati.
Kreativlikni rivojlantirib, o'quvchilar turli yo'nalishlarda fikrlashni, muammoli
vaziyatni har tomonlama tahlil qilishni, nostandart vaziyatlarda yechimni topishni, aqliy
faoliyatning ajoyibligini rivojlantirishni o'rganadilar.
Boshlang’ich sinf matematika darslarida ijodiy ishlarni tashkil etish
.
Boshlang’ich sinflarda shaxsning ijodiy salohiyatini faollashtirish vositalari-dan biri
matematika darslarida turli ijodiy topshiriqlardir.
Matematika sanoqdan emas, balki topishmoq, muammodan boshlanadi.
Boshlang'ich sinf o'quvchisida ijodiy fikrlash rivojlanishi uchun u hayrat va qiziqishni his
qilishi, bilimda insoniyat yo'lini takrorlashi, yozuvlarga bo'lgan ehtiyojni ishtaha bilan
qondirishi kerak. Faqatgina qiyinchiliklarni yengish va muammolarni hal qilish orqali bola
ijod olamiga kirishi mumkin. Bizning zamonamizda esa nostsndart fikrlaydigan odamgina
muvaffaqiyatga erisha oladi.
Har qanday dars yoki mashg'ulot o'quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga
qaratilgan bo'lishi uchun o'qituvchi uni o'tkazishda quyidagi tamoyillarga amal qilishi kerak:
• Topshiriqlarning ochiqligi tamoyili, ya'ni ko'pchilik mashqlar bir emas, balki bir nechta
yechimlarga ega.
• Bolalarga faol savollar berish imkoniyatini berish, umuman bilishga oid faollik.
• Bolalarga g`oyalarini ifodalashga yordam berish.
• Muhokama ishtirokchilarining g`oyalarini hurmat qilish.
• Xavfsiz ruxiy muhitni yaratish.
• Bolaning ijodiy g'oyalariga noma`qul baho berishdan qochish, muvaffaqiyat-sizliklarga
hamdardlik ko'rsatish.
• Muammolarni hal qilishda ijodiy yondashishga olb boruvchi shaxsiy namunadan
foydalanish.
• Yechimlarni mustaqil izlash imkoniyati.
Har bir bolada qobiliyat va iqtidor bor. Bolalar tabiatan izlanuvchan va o'rganishni
istaydilar. O'qituvchining vazifasi turli o'qitish usullaridan, shu jumladan o'yinlardan
foydalangan holda, bolalarning harakatchanligi va fikrlashning moslashuvchanligini tizimli va
maqsadli rivojlantirishdir. Har bir darsda bola kashfiyot quvonchini boshdan kechirishi,
buning uchun u o'z qobiliyatiga va kognitiv qiziqishiga ishonchni rivojlantirishi juda
muhimdir.
Sinfda yaratilgan ijodiy muhit nafaqat qiziqish va muammolarga innovatsion
yechimlarni topish istagi, balki bolalarning yangi va g'ayrioddiy narsalarni idrok etishga
tayyorligi, boshqa odamlarning ijodiy yutuqlaridan foydalanish va amalga oshirish istagi bilan
ham yaratiladi. O`quvchi uchun ijodiy aqliy faoliyat o`qituvchi rahbarligida sinf jamoasi
tomonidan yaratiladi.
Ijod uchqunlari pedagogik vaziyatlarning ajoyibligini ochib beradi, bir xillikni
yo‘qotadi. Tashabbuskorlikni uyg'otadi. Bularsiz o'qituvchining pedagogik mahorati bo'lishi
mumkin emas.
Page 121
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05,May 2025
www.in-academy.uz
Ijodkorlik standartlari yo'q. Har bir holatda, muayyan shartlardan kelib chiqish
kerak: dars ajoyib pedagogik ijod bo'lishi kerak, unda hamma narsa qiziqarli bo`lib bolaning
fikrlashi faollashadi. Ijodiy ishlarni moslashuvchan tizim bo'yicha tashkil etish, butun o'quv
yili uchun uning turlari, shakllari va mazmunini oldindan belgilash zarur.
Shaxsning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish uzoq muddatli, maqsadli ishni talab
qiladi, shuning uchun rivojlanish masalalaridan vaqti-vaqti bilan foydalanish istalgan natijani
bermaydi. Bilishga oid masalalar tizimi quyidagi talablarga javob berishi kerak:
• Ularni yechish orqali faoliyatga qiziqishni uyg‘otishi;
• O`quvchilarning bilim va tajribasiga tayanishi;
• Ijodiy qobiliyatlar (diqqat, xotira, fikrlash, tasavvur) asosida yotuvchi ruxiy
mexanizmlarning rivojlanishiga yordam berishi;
• Bilishga oid faoliyatning umumlashgan usullarini egallashga yo`naltirilgan bo`lishi;
• Ijodkorlik darajalarini hisobga olishi.
Matematika darslarida ijodiy topshiriqlar.
Ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish uchun o`quvchilarni yangi natija olishga qaratilgan
topshiriqlar katta ahamiyatga ega:
- rasmlar bo`yicha, sinfdagi predmetlar, tasavvur qilinadigan buyumlar haqida masalalar
tuzish;
- hazil-masalalar yechish;
- grafik obrazlar, geometrik shakllar, matematik atamalar va topshiriqlarni o'z ichiga
olgan diqqatni, xotirani, tasavvurni, fikrlashni rivojlantirish va takomillashtirishga oid
masalalar;
- matematik lug'at zahirasini kengaytirishga yordam beradigan o'yinlar.
Analogiya ham
kreativlikni
rivojlantirishga yordam beradi. Matematikada
analogiyadan foydalanish teoremaning isbotini va matnli masalalar yechimini izlashning
asosiy usullardan biridir.
Masalan, analogiya bo`yicha, birinchi juftlikdan ikkinchi juftlikda etishmayotgan
so'zni tanla:
1. yuqoriga-pastga; o'ngga - ....
2. ayirma-ayirish; ko'paytirish - ....
3. uchburchak-prizma; kvadrat-…
4. bo'linuvchi- bo'luvchi; kamayuvchi - ...
Qonuniyatni top va qatorni davom ettir:
a) 1,22,333,...; b)7; 67;567,…;
c) 121,222,323,...; d)
1,2,4,7,11….
Bunday mashqlar o'quvchilarning tasavvurini rivojlantiradi va kreativ aqliy faoliyatni
shakllantirishda katta rol o'ynaydi.
Tasniflash
- bu kreativlikni rivojlantiruvchi yana bir fikrlash usuli. Uning mohiyati
qaralayotgan hodisalar yoki ob'ektlar to'plamini kesishuvchi juft to'plamostilarga bo'lishdan
iborat.
1. Ortiqcha sonni top va nima uchun u ortiqchaligini tushuntir: 14, 23, 78, 212, 50.
2. Ortiqcha sonni top va javobingni asosla (kamida uchta javob) 9, 16, 25, 47, 81.
Umumlashtirish
o`quvchilar aqliy faoliyatning rivojlanish darajasi, bilimining ongliligi,
mustahkamligi va hajmini bildirai.
1. Bitta guruhga kiruvchi obyektlarga umumiy nom ber:
Page 122
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05,May 2025
www.in-academy.uz
A) to`g`ri to‘rtburchak, uchburchak, kvadrat, doira – bu...
B) kesma, nur - bu...
O'zaro teskari masalalarni tuzish.
O'zaro teskari masalalarni tuzishni ikkinchi sinfdan
boshlash kerak.
1. 9 ta bir xil issiqxona uchun 45 m plyonka kerak. 3 ta shunday issiqxonaga qancha
metr plyonka kerak? Berilgan masalaga teskari masalalar tuz va yech.
2. Yukning bir qismi samolyotdan tushirildi va har biri 6 tonnadan 3 ta mashinada olib
ketildi. Shundan so'ng samolyotda yana 62 tonna yuk qoldi. Samolyot necha tonna yuk olib
keldi? Masalaga teskari masala tuz va yech.
Berilgan sonli ifoda bo`yicha masalalar tuzish.
16 - 7 ifoda bo`yicha turli masalalar tuz
24 : 6 ifodasi bo`yicha turli masalalar tuz
100 - (68 + 14) sonli ifoda bo`yicha masala tuz.
Masalalarni turli usullar bilan ychish.
Begemot kuniga 60 kg, fil esa 300 kg o't yeyishi mumkin. Begemot va filga 10 kun
davomida necha tonna o‘t kerak?
Berilgan savollar bo`yicha masalalar tuzish.
1. Birinchi uchastkadan necha tonna kartoshka olindi? Ikkinchi uchastkadan necha
tonna kartoshka olindi? Birinchi uchastkadan ikkinchisiga qaraganda necha tonna ko'p
kartoshka olindi?
2. Tushlikdan oldin nechta to'p sotilgan? Tushlikdan keyin qancha to'p sotilgan?
Do'konda nechta to'p qoldi?
Savollari bo`lmagan masalalar
.
1.
O‘tgan yili zavodda 1400 dona avtomobil ishlab chiqarilgan. Bu joriy yilga nisbatan
300 ta mashinaga kam.
2. Ustaxonada har biriga 2 m 20 sm matodan 6 ta choyshab va 1 m 25 sm matodan 8 ta
yostiq tikildi. Savol qo`y va masalani yech.
Ma'lumotlari yetarli bo`lmagan masalalar.
1. Bolalar ikkita katta akvariumni suv bilan to'ldirishdi: biriga 300 litr, ikkinchisiga 312
litr suv quyishdi. Buning uchun ular qancha chelak suv olib kelishlari kerak edi? Masalani
etishmayotgan ma'lumotlar bilan to'ldir va uni yech.
2. Bolalar bog'chasida 5 ta qizil va bir nechta ko'k to'p bor edi. Bolalar bog'chasida
nechta to'p bor edi?
3. Likopda 14 ta konfet bor edi. Zamira bir nechta konfet yedi. Likopda nechta konfet
qoldi?
Nomaqbul savolli masalalar
(masalaning sharti savol bilan bog'liq emas; uni yechish
uchun masalaning savolini o'zgartirish kerak).
1. Qiz 2000 so`mdan 3 ta daftar sotib oldi. Qizda qancha pul qoldi?
2. Vali 12 marta, Ikrom - 2 marta kam tortildi. Bolalar nechta salto qilishdi?
Masalalarga grafik sxemalar tuzish
(3-4 sinflar). Grafik sxema o'zaro birlashtirilgan
nuqtalar va yoylardan iborat.
Grafik-sxema bilan ishlash ketma-ketligi:
- o`qituvchi yordamida masalaning grafik tasvirini yasash;
- grafik-sxemalarni o'qish;
Page 123
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05,May 2025
www.in-academy.uz
- masalaga grafik- sxemalarni mustaqil tuzish;
- grafik-sxema bo'yicha masala tuzish.
Mantiqni rivojlanishga oid vazifalari bolalar uchun juda jozibali. Masalaga qiziqishga
asoslangan to'g'ri javobni izlash, yechish jarayoni fikrning faol ishisiz mumkin emas. Bunday
mashqlar davomida o‘quvchilar yechimni mustaqil izlash ko‘nikmasini asta-sekin egallaydilar.
Bunday topshiriqlar aqliy faollikni, tashabbusni, o'quv masalaga ijodiy munosabatni
rivojlantiradi, o'qishga, matematikaga bo'lgan qiziqish uchqunlarini saqlashga yordam beradi.
Kreativlikni rivojlantirish va o'z bilimlarini mustaqil tuzish qobiliyati loyiha usulining
markazida yotadi. Loyihalarni yaratish bo'yicha ishlar birinchi sinfdan boshlanadi va butun
o'qish davrida davom etadi. Loyihalarning mavzulari xilma-xil:
1. Atrofimizdagi matematika. Topishmoq, maqol va matallardagi sonlar.
2. Albom “Gulzorlar. Shakl, o'lcham, rang. Naqshlar va bezaklar." (fotosuratlar,
chizmalar, eng chiroyli gulzorlarning chizmalari)
3. Albom “Naqshlar. Idishdagi naqshlar va bezaklar (fotosuratlar, idishlarning eng
chiroyli bezaklari naqshlarning suratlati).
4. Ajoyibot olamiga sayohat.
5. Raqamlar tarixidan.
6. Masalalar - hisoblar, masalalar - hazillar, boshqotirmalar va rebuslar.
Loyihaning yakuniy natijasi - hunarmandchilik va chizmalar ko'rgazmalari, taqdimotlar,
masalalar to`plamini, devoriy gazetalar, matematik ertaklardan iborat kichik kitoblar yaratish.
Bolalar bu turdagi ishlarni katta zavq bilan bajaradilar.
O'quvchilardan ijodiy yondashish, yechimga noan'anaviy qarashni talab qiluvchi
murakkab topshiriqlar (olimpiada topshiriqlari) alohida rol o'ynaydi.
1-
vazifa. Qisqichbaqa yuqoriga o`rmalamoqda. 3 ta gugurtni o`rnini o`zgatiringki u
pastga o`rmalasin (1-rasm).
1-rasm
Vali kvadrat chizdi va unda ikkita kesma o`tkazdi. Unda 8 ta uchburchak hosil bo`ldi. U
buni qanday qildi?
Xulosa.
Yuqoridagi ijodiy topshiriqlarni bajarish o'quvchilarga umumlashtirishlar qilish
ko`nikmasini rivojlantirishga, masalalarning tabiati, ko`pinishi va turini ochib beruvchi,
izlanayotgan va berilgan sonlar orasidagi o`zaro aloqalarning xususiyatlarini ochib berishga
yordam beradi va shu tariqa o`quvchilarga berilgan masalalarni ijodiy yechishga yordam
beradi.
Ushbu masalalar tizimi ustida ishlash maktab o'quvchilarida ijodiy fikrlash va
topqirlikni rivojlanishiga yordam beradi, o`quvchilarda o'rganilayotgan materialni
mavhumlashtirish va konkretlashtirish, bir yechish usulidan boshqasiga o'tish ko`nikmasini
shakllantiradi.
Page 124
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05,May 2025
www.in-academy.uz
Matematika darslarida ijodiy fikrlashni shakllantirish pedagogik jarayonni boyitadi,
mazmunli qiladi, bolaning ijodiy shaxs sifatida kamol topishiga ta’sir qiladi. O'qituvchi
unutmasligi kerakki, ijodning quvonchi juda katta. Uning so‘nib qolmasligi uchun esa tasavvur
va zukkolik, mustahkam bilim, matonat va mehnat kerak. Tadqiqot qanchalik kichik
bo'lmasin, u kashfiyot yo'li bo`lishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Bol'shakova L.A. Razvitiye tvorchestva mladshego shkol'nika. «Zavuch nachal'noy shkoly»,
№ 2-2002 g.
2. Derekleyeva N.I. Master-klass po razvitiyu tvorcheskikh sposobnostey uchashchikhsya. M.:
« Akademiya»-2007 g.
3. Shevchuk I.V. Organizatsiya tvorcheskoy raboty na urokakh matematiki v nachal'nykh
klassakh. Vektor nauki TGU. 2012 № 2 (9).
