Page 117
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
GERONTOPSIXOLOGIYA
Isroiljonova Jasmina Ilhomjon qizi
Jo’rayeva Muhabbat Jamshid qizi
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
Gumanitar fanlar fakulteti
O’zbek tili va adabiyoti 1-kurs talabalari
Isroiljonovajasmina8@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15591610
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-May 2025 yil
Ma’qullandi: 28-May 2025 yil
Nashr qilindi: 31-May 2025 yil
Gerontopsixologiya,ya’ni
gerontologiya
va
yosh
psixologiya sohasi hisoblanib,keksalar ruhiyati va
fe’lining o’ziga xos xususiyatlarini o’rganadi va
keksalikda yuzaga keladigan psixologik o’zgarishlarni
tahlil qiladi. Ushbu maqolada, keksalik davrida yuzaga
keladigan ruhiy o’zgarishlar, ijtimoiy va psixologik
moslashuvchanlik,
shuningdek,
keksalar
uchun
psixologik
yordam
ko’rsatishning
ahamiyatini
muhokama qiladi. Maqolada,shuningdek,keksalikda
ruhiy salomatlikni saqlash, depressiya va boshqa
psixologik muammolarni aniqlash va ularga qarshi
kurashish usullari ham ko’rib chiqiladi.
KEY WORDS
gerontopsixologiya,
keksalik,
psixologik o’zgarishlar, ijtimoiy
moslashuvchanlik,
ruhiy
salomatlik,
depressiya,
aqliy
o’zgarishlar.
Gerontopsixologiya-yunoncha “geron”-qari, keksa, qariya, ya’ni keksalarning ruhiy
holatini o’rganadigan psixologiyaning bir bo’limidir.Inson hayotining har bir bosqichi o’ziga
xos psixologik jarayonlar bilan tavsiflanadi. Qarilik esa biologik, psixologik va ijtimoiy
jihatdan eng murakkab davrlardan biri sanaladi. Aholining qarish sur’ati ortib borayotgan
bugungi kunda, olimlar kishilarda keksayish tufayli paydo bo’ladigan ruhiy xususiyat va
o’zgarishlarga avvaldan qiziqib kelsalarda, gerontopsixologiya alohida fan sohasi sifatida XX
asrning 2-yarmidagina shakllana boshladi. Uning vujudga kelishiga ijtimoiy omillar: keksalar
sonining ko’payishi, ularning ishga layoqati va turmush sharoiti masalalari sabab bo’ldi.
Gerontopsixologiya qari kishilardagi umumfiziologik va psixofizik xususiyatlar bilan ularning
xatti-harakatlari, fe’lining psixologik xususiyatlari o’rtasidagi aloqadorlikni, shaxsning
faoliyati va boshqa omillar bilan bog’liq o’zgarishlarni o’rganadi. Gerontopsixologiyaning
umumiy vazifasi kishilarning qariganda ham bardam, tetik yashashiga yordam beradigan
vositalarni izlab topishdir. Mazkur maqolada aynan qarilik bosqichidagi shaxsiy va ijtimoiy
omillar, ularning psixik holatga ta’siri hamda samarali psixologik yondashuvlar tahlil qilinadi.
Asosiy qism
Keksalik davri inson hayotidagi tabiiy bosqichdir. Bu davrda nafaqat jismoniy, balki
ruhiy o’zgarishlar ham yuz beradi. Masalan, emotsional o’zgarishlar, ya’ni yolg’izlik hissi,
depressiya, xavotir va qo’rquv, xotira pasayishi, ijtimoiy faollik kamayishi, diqqat va fikrlashda
sustlik paydo bo’lishi kuzatiladi. Ba’zi keksa odamlar ruhiy jihatdan barqaror, sabrli va
donishmand bo’lib qolishadi. Ular ko’p narsaga boshqacha qarashadi va yosh avlodga
maslahat bera olishadi. Keksalikda inson ijtimoiy rolidan ayrilishi mumkin, ya’ni pensiyaga
Page 118
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
chiqish, kasbiy faoliyatining tugashi, jismoniy imkoniyatlarning kamayishi, yaqin insonlar
bilan aloqalarning kamayishi – bularning barchasi ijtimoiy moslashuvda qiyinchilik tug’diradi.
Shu sababli psixologik yordam ko’rsatish, oilaviy va jamoaviy qo’llab-quvvatlash muhim
ahamiyatga ega. Keksalarni ijtimoiy faol hayotga jalb qilish, ularni o’ziga bo’lgan ishonchini
oshirish zarur. Keksalar o’z hayotini foydali va mazmunli deb his qilishsa, ular ruhiy
barqarorlikni saqlab qoladilar. Ijtimoiy faollik, ko’ngillilik, avlodlararo aloqalar, madaniy va
ma’naviy qadriyatlarga asoslangan faoliyatlar ularning psixik salomatligiga ijobiy ta’sir
ko’rsatadi. Ko’p keksalar umr yo’ldoshi, do’stlari yoki qarindoshlaridan ayrilgan bo’ladi. Bu
esa chuqur ruhiy bo’shliq va qayg’uga olib keladi. Ishdan ketish, farzandlarining alohida
yashashi, jamiyatdagi faol rolning kamayishi – o’z-o’zini foydasiz his qilishga olib keladi.
Yolg’izlik: bu eng xavfli psixologik holatlardan biri hisoblanadi. Yolg’izlik depressiya, befarqlik,
hatto o’z joniga qasd qilish xatarini kuchaytiradi.
Bunday holatlarda keksalar uchun
samarali psixologik yordam shakllari: shaxsiy suhbatlar orqali keksa inson o’zini
tinglashayotganini, tushunilayotganini his qiladi. Bu esa o’z-o’zini qadrlash hissini oshiradi.
Keksalarni nabiralari yoki yoshlarga o’z hayotiy bilimlarini o’rgatish jarayoniga jalb qilish
ularning motivatsiyasini oshiradi. Diniy va ma’naviy qadriyatlar asosida olib borilgan
suhbatlar keksalarni ruhiy jihatdan taskinlantiradi,umid bag’ishlaydi. Keksalar uchun
psixologik yordamning ijobiy ta’sirlari: depressiya darajasi kamayadi,xotira va fikrlash
faoliyati yaxshilanadi, uyqu va ishtaha normallashadi, hayotdan mamnunlik darajasi oshadi,
sog’liq bilan bog’liq muammolarga bardoshlik kuchayadi. Keksalarga psixologik yordam
ko’rsatishda psixologlarning roli muhim bo’lsa ham, oilaviy mehr-muhabbat ham katta
ahamiyatga ega. Masalan, farzandlar va nabiralarning mehrli munosabati, etiborli tinglovchi
bo’lish, ularning qarorini hurmat qilish va inobatga olish, bolalarning tarbiyasida ham
keksalarning o’rni katta ahamiyatga ega. Chunki ular sabr-toqatli, shoshilmasdan
tushuntiradigan, bolaga e’tiborli bo’lganlari sababli ularning qalbiga chuqur kirib bora oladi.
Bu orqali bolalar yaxshilik va yomonlikni ajratish, har bir ishning oqibatini anglash, or-nomus,
hayo, rostgo’ylik, sabrli bo’lish kabi jihatlarni o’rganadi. Keksalar ko’p narsalarni hayotiy
misollar bilan o’rgatgani uchun bolalar ularni tinglab, jamiyatda qanday yashash, o’zini
qanday tutish kerakligini anglaydi.
Xulosa
Gerontopsixologiya inson hayotining keksalik davrini har tomomlama o’rganish va bu
bosqichda yuzaga keladigan psixologik muammolarni aniqlash hamda yengillashtirishga
qaratilgan muhim sohadir. Bugungi kunda Yoshi kattalar sonining ortib borishi
gerontopsixologik xizmatlarga bo’lgan ehtiyojni oshirmoqda. Shuning uchun psixologlar,
ijtimoiy xodimlar va tibbiyot mutaxassislari keksalarning ruhiy salomatligini saqlashda
hamkorlikda ishlashlari lozim. Ushbu maqolada keltirilgan mulohazalar shuni ko’rsatadiki,
keksalik bu – zaiflik emas, balki tajriba, donolik va insoniy qadriyatlar mabai bo’lib, unga
nisbatan hurmat va psixologik e’tibor zarur. Har bir keksani qadrlash, ularning hayotiy
faoliyatini qo’llab-quvvatlash sog’lom jamiyat garovidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.G’.S. Abramova. “Yosh davrlari psixologiyasi”, Toshkent, 2020.
2. E.H. Erikson. “Bolalik va jamiyat”, Toshkent, 2018.
Page 119
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
3. H. Berkowitz. “Keksalik psixologiyasi”,Toshkent: Piter nashriyoti, 2019.
4. D. Sultonova. “Keksalik psixologiyasi”, Toshkent: O’zbekiston, 2021.
5.O’zbekiston Respublikasi Sog’liqni saqlash vazirligi.” Keksalar salomatligi bo’yicha
tavsiyalar”, 2023.
6. R.N. Batler. “Uzun umr inqilobi: uzoq umr ko’rishning foydalari va muammolari”, Toshkent,
2020.
7. O’Zme. Birinchi jild. Toshkent, 2000.
