Page 51
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
HUDUDIY TA’LIM TIZIMINING SAMARADORLIGINI
OSHIRISHDA INNOVATSION VA TASHKILIY-IQTISODIY
YONDASHUVLARNING ROLI (BUXORO VILOYATI
MISOLIDA)
Razoqova Shahlo Nuriddinovna
Osiyo Xalqaro Universiteti I bosqich talabasi
Email: shahlorazzoqova23@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15558761
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-May 2025 yil
Ma’qullandi: 28-May 2025 yil
Nashr qilindi: 31-May 2025 yil
mazkur
maqolada
hududiy
ta’lim
tizimining
samaradorligini oshirishda tashkiliy-iqtisodiy va
innovatsion yondashuvlarning ahamiyati tahlil qilinadi.
Buxoro viloyati misolida ta’lim xizmatlari bozorining
hozirgi holati, rivojlanish tendensiyalari va mavjud
muammolari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, ta’lim
muassasalarida raqamli texnologiyalarni joriy etish,
investitsion faoliyatni kuchaytirish orqali ta’lim
tizimini takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab
chiqilgan. Tadqiqot natijalari ta’lim sifatini oshirish,
iqtisodiy samaradorlikni ta’minlash va hududiy
ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotga ijobiy ta’sir ko‘rsatishga
qaratilgan.
KEY WORDS
ta’lim tizimi, hududiy rivojlanish,
tashkiliy-iqtisodiy
yondashuv,
ta’lim
xizmatlari
bozori,
innovatsion boshqaruv, raqamli
texnologiyalar,
investitsiya,
samaradorlik, Buxoro viloyati,
strategik rivojlanish.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida ta’lim sohasini modernizatsiya qilish, uni
xalqaro standartlar asosida takomillashtirish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar amalga
oshirilmoqda. Xususan, 2019-yil 8-oktabrda qabul qilingan PF–5847-sonli Prezident
Farmonida 2030-yilgacha oliy ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish, oliy ta’lim bilan
qamrov darajasini 50 foizdan oshirish, davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish, raqamli
texnologiyalarni keng joriy etish kabi ustuvor vazifalar belgilab berilgan
1
. Statistik
ma’lumotlarga ko‘ra, 2023-yil holatiga ko‘ra, mamlakatda 210 dan ortiq oliy ta’lim muassasasi
faoliyat yuritib, ularning yillik talaba qamrovi 1,2 milliondan oshgan
2
. Bu esa ta’lim
xizmatlariga bo‘lgan ehtiyojning jadal o‘sib borayotganini ko‘rsatadi.
Hududiy ta’lim tizimi samaradorligini oshirishda tashkiliy-iqtisodiy yondashuvlar
muhim o‘rin tutadi. Buxoro viloyati misolida olib borilgan tahlillarga ko‘ra, 2023-yil yakunlari
holatida viloyatda 12 ta oliy ta’lim muassasasi faoliyat ko‘rsatgan bo‘lib, oliy ta’lim bilan
qamrov darajasi 38,5 foizni tashkil etgan
3
. Bu ko‘rsatkich respublika bo‘yicha belgilangan
strategik mezonlardan past bo‘lib, ta’lim tizimida hududlar kesimida tengsizlik mavjudligini
ko‘rsatadi. Viloyatdagi ta’lim muassasalarining ko‘pchiligida moddiy-texnik baza eskirgan,
kadrlar salohiyati yetarli emas, raqamlashtirish darajasi past, innovatsion boshqaruv
mexanizmlari to‘liq joriy etilmagan. Davlat-xususiy sheriklik asosidagi ta’lim muassasalari
ulushi ham hali yetarli darajada shakllanmagan.
Page 52
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
Shu bois, hududiy ta’lim tizimini chuqur o‘rganish, ta’lim xizmatlari bozoridagi tashkiliy
va iqtisodiy omillarni tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash hamda ularni hal etish
bo‘yicha innovatsion yondashuvlarga asoslangan takliflar ishlab chiqish dolzarb masalalardan
hisoblanadi. Tadqiqotda asosiy e’tibor Buxoro viloyatida ta’lim xizmatlari bozorining
shakllanishi, uning samaradorligiga ta’sir qiluvchi omillar, boshqaruvda zamonaviy
texnologiyalarni joriy etish va investitsiya resurslaridan foydalanishning real imkoniyatlarini
aniqlashga qaratilgan
4
.
So‘nggi yillarda Buxoro viloyatida oliy ta’lim muassasalari soni izchil ortib bormoqda.
Agar 2019-yilda viloyatda 8 ta oliy ta’lim muassasasi faoliyat yuritgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich
2023-yilga kelib 12 taga yetdi
5
. Shu bilan birga, ta’lim bilan qamrov darajasi ham sezilarli
o‘sdi - 2019-yilda 25% bo‘lgan bo‘lsa, 2023-yilga kelib 38,5% ga yetdi
6
. Bu esa ta’limga bo‘lgan
talab ortayotganini va demografik o‘sish, iqtisodiy imkoniyatlar kengaygani bilan bog‘liq.
Yuqoridagi grafikda (Diagramma 1.1.) Buxoro viloyatida oliy ta’lim muassasalari
sonining va ularning qamrov ko‘rsatkichining yillik o‘zgarishi tasvirlangan. Ushbu trenddan
ko‘rinib turibdiki, har yili kamida bitta yangi ta’lim muassasasi tashkil etilgan, bu esa davlat
siyosatining samaradorligidan dalolat beradi.
Diagramma 1.1.
Ta’lim muassasalari faoliyatining asosiy samaradorlik ko‘rsatkichlari - bu talabalar soni,
o‘qituvchilar malakasi, moliyalashtirish hajmi va moddiy-texnik baza bilan ta’minlanganlik
darajasidir. 2023-yilda Buxoro viloyatida ta’lim muassasalarida o‘rtacha 15 mingga yaqin
talaba tahsil olmoqda, bu 2019-yilga nisbatan 1,4 barobarga ko‘pdir
7
.
Moliyaviy jihatdan esa davlat byudjeti hisobidan ta’lim muassasalariga ajratilayotgan
mablag‘lar yildan yilga oshmoqda. Misol uchun, 2019-yilda 78 mlrd so‘m ajratilgan bo‘lsa,
Page 53
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
2023-yilda bu ko‘rsatkich 125 mlrd so‘mga yetgan
8
. Shunga qaramasdan, ko‘plab
muassasalarda laboratoriyalar va o‘quv-uslubiy resurslar yetishmaydi, bu esa ta’lim sifati va
raqobatbardoshlikka salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Tadqiqotning metodologik asosini, avvalo, dialektik va tizimli yondashuvlar tashkil
etadi. Hududiy ta’lim tizimi murakkab, ko‘p omilli ijtimoiy-iqtisodiy tizim sifatida qaralib,
uning rivojlanish bosqichlari, tashkiliy strukturalari va iqtisodiy samaradorligi o‘zaro bog‘liq
holda tahlil qilindi. Ayniqsa, ta’lim xizmatlari bozori subyektlari – davlat, xususiy sektor,
iste’molchilar (talabalar va ularning oilalari) o‘rtasidagi munosabatlar kompleks tarzda
o‘rganildi.
Tahliliy qismda statistik va dinamik yondashuvlardan keng foydalanildi. 2019–2023
yillar oralig‘ida Buxoro viloyatidagi oliy ta’lim muassasalari soni, ulardagi talabalar qamrovi,
moliyalashtirish darajasi, kadrlar salohiyati kabi ko‘rsatkichlar O‘zbekiston Respublikasi Oliy
ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi hamda viloyat statistik boshqarmasining rasmiy
hisobotlari asosida tahlil qilindi. Bu orqali rivojlanish sur’atlari, mavjud resurslardan
foydalanish darajasi va tizimdagi strukturaviy o‘zgarishlar aniqlashtirildi.
Bundan tashqari, qiyosiy tahlil usuli orqali Buxoro viloyati va boshqa mintaqalardagi
ko‘rsatkichlar solishtirildi. Guruhlash va indekslash metodlari asosida oliy ta’lim muassasalari
samaradorlik ko‘rsatkichlari bo‘yicha turkumlarga ajratildi. Ilmiy ishonchlilikni ta’minlash
uchun manbaalarning aniqligi, qayta ishlanishi va mantiqiy mosligi tekshirildi. Tadqiqotda
olingan natijalar amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga asos bo‘lib xizmat qildi.
Ushbu tadqiqot natijalari hududiy ta’lim tizimini rivojlantirishda tashkiliy-iqtisodiy
yondashuvlarning zaruriyati va samaradorligini yaqqol namoyon etdi. Tahlillar shuni
ko‘rsatdiki, so‘nggi besh yil ichida Buxoro viloyatida oliy ta’lim muassasalari soni va talaba
qamrovi oshgan bo‘lsa-da, bu jarayon sifati bilan emas, asosan kvant jihatdan rivojlanmoqda.
Mazkur holat ta’lim xizmatlari sifati, xalqaro raqobatbardoshlik va bozor talablariga javob
berish qobiliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Shuningdek, tizimda moliyaviy resurslardan foydalanish, innovatsion texnologiyalarni
joriy etish, kadrlar salohiyatini oshirish borasida hali muhim kamchiliklar mavjud. Davlat-
xususiy sheriklik mexanizmlari to‘liq yo‘lga qo‘yilmagan, bu esa xizmatlarning ko‘lami va sifati
o‘rtasida nomutanosiblikka olib kelmoqda. Investitsion faoliyatning sustligi, elektron
boshqaruv vositalarining cheklanganligi va moddiy-texnik bazaning zamonaviy talablarga
javob bermasligi kabi omillar tizim samaradorligini pasaytiradi.
Tadqiqot natijalari asosida quyidagi amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi
(1) ta’lim muassasalarida innovatsion boshqaruv mexanizmlarini joriy etish;
(2) hududiy ta’lim tizimini moliyaviy qo‘llab-quvvatlash va investitsiyalarni jalb etish
bo‘yicha alohida dasturlarni ishlab chiqish;
(3) raqamli texnologiyalarni keng joriy etish orqali ta’lim jarayonining ochiqligi va
shaffofligini ta’minlash. Ushbu tavsiyalarni amalga oshirish nafaqat Buxoro viloyatida, balki
boshqa hududlarda ham ta’lim tizimining raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi.
Hududiy ta’lim tizimi O‘zbekiston Respublikasining ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotida
muhim strategik omil sifatida e’tirof etiladi. Olib borilgan tadqiqotlar asosida ta’lim xizmatlari
bozorida tashkiliy-iqtisodiy yondashuvlarning to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilishi ta’lim sifatini oshirish,
Page 54
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
aholi bandligini ta’minlash va hududiy iqtisodiy faollikni kuchaytirishda hal qiluvchi
ahamiyatga ega ekani aniqlandi.
Buxoro viloyati misolida o‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, so‘nggi yillarda oliy
ta’lim muassasalari soni va talaba qamrovi oshgan bo‘lsa-da, tizimda bir qator tashkiliy,
moliyaviy va infratuzilmaviy muammolar saqlanib qolmoqda. Raqamli texnologiyalarning
yetarlicha joriy etilmagani, innovatsion boshqaruv usullarining to‘liq ishlamasligi,
moliyalashtirish va kadrlar salohiyati bo‘yicha nomutanosibliklar ta’lim samaradorligiga
salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Tadqiqot natijalaridan kelib chiqib, hududiy ta’lim tizimining samaradorligini oshirish
uchun davlat-xususiy sheriklik asosidagi hamkorlikni kuchaytirish, ta’limga yo‘naltirilgan
investitsiyalarni jalb etish, xalqaro standartlarga mos boshqaruv mexanizmlarini joriy etish va
raqamlashtirish orqali ta’lim jarayonlarini ochiq, sifatli hamda zamonaviy qilish zarurligi
asoslab berildi. Ushbu yondashuvlar ta’lim sohasining barqaror va raqobatbardosh
rivojlanishiga keng yo‘l ochadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi PF–5847-son Farmoni.
“O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini
tasdiqlash to‘g‘risida”.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 6-noyabrdagi 710-son qarori.
“Oliy ta’lim muassasalarining akademik va moliyaviy mustaqilligini ta’minlash chora-
tadbirlari to‘g‘risida”.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi. 2023-yil uchun oliy
ta’lim muassasalari bo‘yicha statistik axborot byulleteni. Toshkent, 2023. – 64 b.
4.
Buxoro viloyati Iqtisodiy tahlil boshqarmasi. “Buxoro viloyatida ta’lim sektori rivojlanishi
bo‘yicha yillik monitoring hisobotlari (2019–2023)”. Buxoro, 2023.
5.
Azimov B.F. Hududiy iqtisodiyotni rivojlantirishda ta’lim infratuzilmasining o‘rni.
Monografiya. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2022. – 180 b.
6.
Rasulov T.T. Oliy ta’limda raqamli transformatsiya jarayonlari va ularning iqtisodiy
samaradorligi. // “Ijtimoiy-iqtisodiy tadqiqotlar” jurnali. – 2023. – №2. – B. 47–56.
7.
Mamajonov I.M., Karimova N.A. Ta’lim xizmatlari bozorining rivojlanish omillari. –
Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. – 112 b.
8.
World Bank. Uzbekistan Education Sector Analysis: Identifying Reform Opportunities. –
Washington DC, 2020. – 98 p.
9.
UNESCO Institute for Statistics. Education Indicators: Technical Guidelines. – Montreal,
2022. – 74 p.
10.
QS Quacquarelli Symonds. World University Rankings Methodology. – London, 2023. –
www.topuniversities.com
