Page 31
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
TARIYX HÁM MÁDENIYAT KESILISPESINDE: XVIII ÁSIR
AQIRI-XIX ÁSIR BASINDAǴI QARAQALPAQLAR TURMISI
Jarilkasinov Aynazar Qaypnazar uli
Qaraqalpaq mamleketlik universiteti tariyx
fakulteti tariyx 1-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15622898
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-June 2025 yil
Ma’qullandi: 07-June 2025 yil
Nashr qilindi: 09-June 2025 yil
Bul maqalada qaraqalpaqlardıń XVIII ásir aqırı hám
XIX ásir basındaǵı mádeniy turmısı keń kólemde analiz
etiledi. Maqalanıń tiykarǵı maqseti - bul dáwirde
jasaǵan qaraqalpaq xalqınıń úrp-ádetleri, máresimleri,
milliy kiyim-kenshekleri hám isenimleri tiykarında
olardıń sociallıq-ruwxıy turmısın sáwlelendiriwden
ibarat. Izertlew dawamında tek elimizdiń tariyxshı hám
etnograf ilimpazlarınıń pikirleri ǵana emes, al sırt el
izertlewshileriniń de pikirleri analiz etiledi. Tiykarg`i
bólimde qaraqalpaqlar arasında saqlanıp qalǵan
máresimler-toy, diniy hám máwsimlik dástúrler,
sonday-aq dástúrler hám ırımlar óz kórinisin tapqan.
Maqala milliy mádeniyattıń baylıǵın ashıp beriw hám
tariyxıy estelikti saqlawǵa qaratılǵan.
KEY WORDS
mádeniy turmıs, milliy máresimler,
toy dástúrleri, ırım-sırımlar, milliy
kiyimler, etnografiya, qádiriyatlar,
etnikalıq ózgeshelikler, tariyxıy
derekler, ózlikti ańlaw, mádeniy
miyras.
Qaraqalpaq xalqınıń bay tariyxı hám mádeniy miyrası ózine tán úrp-ádetler, áyyemgi
máresimler hám milliy kiyimleri menen ajıralıp turadı. Ásirese, XVIII ásir aqırı hám XIX ásir
baslarında qáliplesken mádeniy turmıs búgingi kúnde etnografiya hám mádeniyatanıw
pánleri ushın áhmiyetli izertlew obyekti esaplanadı. Bul dáwir qaraqalpaqlardıń ózligin
ańlaw, milliy úrp-ádetlerdi saqlaw hám áwladtan-áwladqa jetkeriw baǵdarındaǵı háreketleri
menen ajıralıp turadı.
Orta Aziyadaǵı eń eski xalıqlardıń biri bolǵan qaraqalpaq xalqı da óz átirapındaǵı qońsı
xalıqlar menen pútkil óz tariyxı dawamında siyasiy, ekonomikalıq hám mádeniy baylanıslar
ornatıp, tıǵız qatnasta jasap keldi.
Prezidentimiz Mirziyoev Sh.M. aytqanınday Búgin siz qádirdanlarım qarsıńızda turıp óz
tariyxında kóp-kóp awır sınawlardı kórgen, miynetkesh hám bawrı keń Qaraqalpaqstan
wákilleri qarsısında turıp, qálbimnen shuqır orın alǵan usı pikirdi men hám úlken húrmet
penen hám maqtanısh penen tákirarlamaqshıman: «Men ózimdi tek ǵana ózbek xalqınıń
emes, al, qaraqalpaq xalqınıń da perzenti dep bilemen»
1
dep qaraqalpaq xalqın
respublikamızda úlken dıqqatqa sazawar etti.
XVIII-XIX a’sirlerdegi Qaraqalpaqlar tariyxina tiyisli shig‘is jazba dereklerdin’ biri Munis
ha’m Agahiy miyrasi «Firdavs-ul-iqbol» atamadag‘i derek bolip tabiladi. Onda XVII-XVIII
a’sirlerge tiyisli Xiywa xanlari menen qaraqalpaq, qazaq, tu’rkmen, arallilar qatnasiqlari
Page 32
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
boyinsha mag‘liwmatlar ja’mlengen. «Firdavs-ul-iqbol» miynetinen XVII-XVIII a’sirlerdegi
qaraqalpaq ha’m qazaq biyleri, ataliq ha’m to’releri - Shing‘is a’wladlari» (xanlar) Xiywa
xanlig‘indag‘i siyasiy, socialliq turmistag‘i qatnasiqlari, orni ha’m roli boyinsha mag‘liwmatlar
berilgen. Xiywa xanlarinin’ Qubla, Qubla-Shig‘is Aral boylarina, A’miwda’ryanin’ ha’m
Sirda’ryanin’ tо’mengi alabina basip aliwshiliqlari, zakat saliq o’ndiriw siyasatlari,
etnodemografiyaliq reformalari, ma’jbu’riy ko’shiwleri Arallilar, qaraqalpaqlardin’ Xiywa
xanina qarsi bas ko’terilisleri, o’zin-o’zi basqariw ushin gu’resleri tuwrali derekler orin
alg‘an. Akademik B.Axmedov «Firdavs-ul-iqbol» Xiywa tariyxshisi Munis, son’ Agahiy
ta’repinen bul miyras toliq tamamlanip, waqiyalardi 1864-jilg‘a shekem jazilg‘anin atap o’tedi.
«Firdavs-ul-iqbol» jilnamasi, Xorezm (Xiywa) xanlig’inin’qa’liplesiwinen, Shaybaniyler
a’wladinan hu’kimranlig‘inan baslaydi.
2
Xorezmli tariyxshilari Shermuxammed Munis, Muhammed Rizo Ogahiy, Muxammed
Yusup Bayaniy miynetlerinde Qaraqalpaqlar tuwrali derekler barin ilimpazlar izertlewlerinde
ko’remiz. «Firdavs-ul-iqbol» atamadag‘i miyneti Yu.Bregel terepinen anglichan tilinde kitap
bolip shiqti.
3
XX a’sirdin' 30-jillari Sankt-Peterburgli shig‘is tariyxshi-alim P.P. Ivanov Xiywa Arxiv
xu'jjetlerdi jiynap ilimiy miynet do'retti. Qaraqalpaqlar xaqqinda segiz iri maqala jazdi. Ol
1933-1934 jillari «Qaraqalpaqlar» xaqqinda, xaliqtin' etnik qurami, kelip shig'iwi, Aral
boyinda ko'shiwi, Xiywa xanlar menen baylanislarin, Azatliq gu'res qaharmanlari: Aydos,
Ernazar h.t.b jazba dereklerden ko'rsetti. Ol 1598-jili Qaraqalpaqlar Sirdarya boyi Yassa
(Turkistanda) Sig'nak qalada jasagan dep jazdi. Uliwma, P.P. Ivanov Qaraqalpaqlar o'tmishin
jazba dereklerden izertlegen da'slepki alim edi.
4
Qaraqalpaqlardin dasturiy urp-adetlerinen erteden saqlanip kiyatirg‘an «qiz uzatiw»,
«kelin tusiriw», «narestenin` tuwiliwi» siyaqli dasturler saqlanip qalg‘an.
Qaraqalpaqlarda kelin tusiriw toyi minaday korinislerden ibarat bolg‘an, kelin tanlaw
sөylesiw, ayttiriw, qalin mal, qizdin` uyindegi «el qade» toy, kuyew balanin` uyindegi toy.
Qaraqalpaqlardin kelin tusiriwinde hayal qizlardi orni ulken bolg‘an.
Qaraqalpaqlarda neke uruw ishinen yemes, basqa uruwdan (ekzogamiya) bolg‘an. Biraq
nekelesiw shegarasi ozgermeli bolg‘an, Maselen, XIX asirdin ortalarinda qon`irat-shu`llik
boliminin qiyat uriwlari oz-ara qiz alispag‘an, al hazir qiyat uruwlari oz-ara nekelesedi, demek
qiyattin kishkene uriwlar, taraqli menen ush tamg‘ali nekelesedi, tek ush tamg‘ali ush
tamg‘alidan qiz alispaydi, neshe atag‘a kelsede, bularg‘a nekelesiw o’z-ara qadag‘an.
Ùydi tigiw, jiynaw, kiyim-kensheklerdi, tag‘amlardi tayarlaw, saqlaw, uylestiriw
hayallardiń biyliginde bolg‘an,merekelerde kòpshilikti kùtiw, dasturxan biyligi de solarda
bolg‘an eki jastiń òmirlik qosiliwi neke qiyiw yamasa nekelesiw dep atalg‘an. Onda guwalar
qatnasqan. Molla gùmis tiyin saling‘an neke suwi bar zerennin bir shetinen kùyewge, bir
shetinen qizg‘a bir urtlatqan, qalg‘an sudi toyg‘a qatnasiwshi qiz hàm jigitlerge ùylestirgen.
Page 33
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
Neke sudi nekelesiwshiler menen birge kòpshiliktiń birge ishiwi berilgen wàdeniñ
buzilmawina ant ishkeni bolg‘an.
5
Toy baslaw. Hàwjar yaki «yar-yar» toyda jàmààt bolip jir jirlag‘anda, toy baslag‘anda
jirlang‘an. «Hàwjar» menen «yar-yar» ekewi bir sòz. Tùrik tilles xaliqlardiñ «j» menen
sòylesiwshileri «hàwjar» degen, «y» menen sòylesiwshileri «yar-yar» degen. Hàwjar aytiwdi
burin «òleń» depte atag‘an.
Qaraqalpaq xaliq añizlarìnda «toy baslap, òleń aytti» degen sòz ushirasadi. Shininda da
toydi baslawshi termelep, yàki òleñ qosiq qurilisinda baslaydi, qaraqalpaq tilinde òleń sòzi
sońĝi dàwirlerde onsha qollanilmaydi, bul tek qazaq, òzbek tilinde saqlang‘an.
Qaraqalpaq xalqinin' turmisindag‘i en' u'lken toylardan kelin tu'siriw ha'm qiz uzatiw
toylari esaplanadi. Bul toylardin' ishinde qudaliq da'stu'ri ayriqsha orindi iyeleydi. Qiz on eki
jasina keliwden uzatqanda o'zi menen alip ketetug‘in qara u'ydin' aq basqur, qizil basqur, esik
qas, shiy o'n'ir, aq qur, tu'rkpeni qur, qizil qur, iyin baw, jambaw, beldew, to'rt baw, izbe, dizbe
jelbaw qusag‘an u'ydin' baw shuwin toqiw ha'reketi baslanadi. . Qiz endi qara u'ydin' aq
basqur ha'm qizil basqurlarin toqiwdi baslar wag‘inda ku'yew ta'repi el da'stu'ri boyinsha
qizdin' u'yine bir qoy jeteletip jiberip turdi. Qiz on segizge shiqti, u'ydin' baw-shuwlarin toqip
boldi, qizdin' a'kesi qizdi uzatarda kiyip ketetug‘in sa'wkeleni isletiw isine kirisedi,
sa'wkelenin' to'beligin zergerge, o'zin islew awildag‘i bir sheber hayalg‘a tapsiriladi. Qiz alti jol
dawaminda u'yge tutatug‘in baw-qurlardan basqa u'ydin' ishine kerekli qarshin, kergi
qusag‘an zatlardi isleydi
6
.
Qaraqalpaqlardin' qista kiyetug‘in joqarg‘i kiyimi qoy terilerinen tigilgen postin bolip
tabiladi. Onin' etegi, jen'lerinin' ushi qizil, qara suknolar menen jiyeklengen, jawirinina u'sh
mu'yeshli qizil sukno duwa ornatilg‘an. Bunday u'sh mu'yeshlik er adamlardin' kiyimlerinde,
qara u'ylerdin' esiklerinde gezlesedi. Bul duwashiq qanday da bir isenimshiliktin' ko'rinisi. Er
adamlardin' sirtqi kiyimlerinin' biri ju'n sabaqlardan toqilg‘an shekpen, astarli, astarsiz
shapanlar bolg‘an. (Etnografiya karakalpakov). Shapanlar sirilg‘an ha'm sirilmag‘an boladi.
Jasi u'lken adamlar ushin paxta sabaqlardan tigilgen, al jas jigitler ushin jipek sabaqtan
toqilg‘an gezlemelerden tigiledi..Gladishev, Muravinlerdin' ko'rsetiwinshe qaraqalpaq er
adamlari jegde (yaktak) kiygenligin jazadi.
Er adamlar joqarg‘i kiyimlerdin' sirtinan arnawli toqilg‘an belgili bir ren'degi
gezlemeden belbewler buwg‘an. Bunday belbewlerdin' ha'r tu'rli boliwi er adamlardin' jasina,
socialliq jag‘dayina baylanisli bolg‘an. Misali, jas jigitler qur belbewge bolmasa teletin
belbewge (qayis) gu'misten ya'ki altin jalatqan 14 qas bekitken. Gu'misten tog‘a ornatqan.
Buni qamari belbew depte atag‘an. (Etnografiya karakalpakov).
Muravinnin' ko'rsetiwinshe qizil ren'degi qayis XVIII a'. o'mir su'rgen. Bunday belbewler
qazaq, qirg‘iz, altaylilarda, mong‘ollarda ha'm t.b. xaliqlarda o'mir su'rgen. Belbewge qin, oq,
da'ri, jolg‘a kerekli zatlar qistirip ju'rgen. Sonday-aq belbewge shiniqap ha'm chayqalta da
qistirip ju'rgen.
Qaraqalpaqlardag‘i biz ko'rsetken er adamlardin' kiyimleri shapan, shekpenler basqa
tu'rkmen, o'zbek ha'm qirg‘izlarda da bolg‘an.
7
Page 34
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
Hayal-qizlardin' kiyimleri xalqimizdin' basqa materialliq miyraslarina qarag‘anda elede
turaqli o'mir su'rip kiyatirg‘an esteliklerdin' biri. A'sirese er jetken qizlar menen
kelinsheklerdin' kiyimlerinde qizil ren' basim bolip ha'r tu'rli nag‘islarg‘a bay bolg‘an. Al orta
jastag‘i hayallar aq atlama gezlemelerden aq ko'kshil aralas ren'degi toqilg‘an gezlemelerden
bolg‘an. .Qaraqalpaq hayal-qizlardin' kiyimlerinin' ajiralmas bir bo'legi zerger soqqan
tag‘inshaqlar bolip esaplang‘an. Bul tag‘inshaqlarda da olardin' jas o'zgesheligi socialliq
jag‘dayda ko'rinedi. Misali: tag‘inshaqlar qizlar menen kelinsheklerde ushirasadi. Al jasi u'lken
hayallarda olar siyrek gezlesedi. Biraq bul zatlardi tag‘iw XX a'. basinda toqtag‘anliqtan XX a'.
II yariminda adamlar ol tag‘inshaqlardi kimlerge ha'm ne ushin taqqanlig‘i haqqinda birdey
tu'sinik bere almaydi. Shama menen qizlar to'mendegi zerger soqqan zatlardi taqqan.
XVIII-XIX ásirlerde qaraqalpaq xalqınıń mádeniy turmısı óziniń dástúriy qádiriyatları,
awızeki dóretiwshiligi, úrp-ádetleri hám ónermenshiligi menen ajıralıp turatuǵın edi.
Qaraqalpaqlar bul dáwirde kóshpeli hám yarım kóshpeli turmıs tárizin jasag`an bolsa da,
olardıń milliy mádeniyatı bay hám ráńbáreń edi. Usı ásirlerde jasaǵan qaraqalpaq xalqı óz
milliyligin saqlaǵan halda, basqa túrkiy xalıqlar menen mádeniy baylanısta bolǵan, bul bolsa
olardıń mádeniy sanasin jáne de bayıtqan. Olardıń jámáátlik, jası úlkenge húrmet,
miymandoslıq sıyaqlı qádiriyatları xalıq ruwxıylıǵınıń tiykarın quraǵan.Olardıń jámáátlik, jası
úlkenge húrmet, miymandoslıq sıyaqlı qádiriyatları xalıq ruwxıylıǵınıń tiykarın quraǵan.
Paydalanilg`an a`debiyatlar:
1.Шавкат Мирзиёев. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан бирга
қурамиз. Тошкент «Узбекистон». 2017 й 204-б
2.Б.Ахмедов. Историко географическая культурное литертура Средней Азии XV-XVIII
вв. (писменные памятники) Т.1986,120-126 б
3.Брегель Ю.Э. Документы архива хивинских ханов по истории и этнографии
каракалпаков. Москва: Наука, 1967.
4.Қарақалпақстанның жаңа тарийхы. Н.2003
5.Shaniyazov K.Sh., Ismailov X.I. 1981, 67-97-bb; Antipina K.I. 1962, 219-230-bb
