Page 5
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
GLOBALIZATSIYA SHAROITIDA JAHON TILLARNING
INTEGRATSIYASI VA YO‘QOLISH XAVFI
Sultanova Dilnoza Saliyevna
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti
Ingliz tili 3 kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15613839
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-June 2025 yil
Ma’qullandi: 05-June 2025 yil
Nashr qilindi: 07-June 2025 yil
Ushbu maqolada globalizatsiya jarayonining jahon
tillari taraqqiyoti va ularning saqlanib qolishiga ta’siri
tahlil etiladi. Xususan, global aloqa vositalarining
kengayishi, migratsiya jarayonlari, xalqaro savdo va
madaniy almashinuv tillarning bir-biriga yaqinlashuvi
(integratsiyasi)ni kuchaytirayotgani yoritiladi. Shu
bilan birga, dominant tillarning ta’siri ostida kichik va
kam sonli milliy tillarning yo‘qolib borish xavfi
kuchayib borayotgani, bu holat madaniy xilma-
xillikning kamayishiga olib kelishi mumkinligi ilmiy
asosda bayon etiladi. Maqolada tillarni saqlab
qolishning muhim yo‘nalishlari, xalqaro tajribalar
hamda mahalliy til siyosatining o‘rni muhokama
qilinadi.
KEY WORDS
globalizatsiya, til integratsiyasi,
lingvistik xilma-xillik, madaniy
meros, dominant tillar, til siyosati,
tilni saqlash strategiyasi
XXI asr global transformatsiyalar davri bo‘lib, u ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy
sohalarda chuqur integratsiya jarayonlarini yuzaga keltirmoqda. Ushbu jarayonning eng
ta’sirchan omillaridan biri bu — lingvistik globalizatsiya hisoblanadi. Lingvistik globalizatsiya
— bu dunyo miqyosida ayrim tillarning kommunikativ ustunligi natijasida boshqa tillar,
ayniqsa, etnik va lokal tillar fonida kengayib borishi, til muhitining unifikatsiyalashuvi
(yagonalashuvi) jarayonidir.
Bugungi kunda ingliz tilining lingua franca (umumiy aloqa tili) sifatida ustuvor mavqega
ega bo‘lishi, boshqa tillarning kommunikativ imkoniyatlarini cheklashi bilan birga, ularning
mavjudlik barqarorligiga ham tahdid solmoqda. Til — nafaqat kommunikatsiya vositasi, balki
madaniy identifikatsiya, etnik o‘zlik, kognitiv dunyoqarashni shakllantiruvchi asosiy omil
bo‘lib, uning yo‘qolishi bilan xalqning madaniy merosi, tarixiy xotirasi va ijtimoiy tajribasi
ham yo‘qolish xavfi ostida qoladi. Til integratsiyasi jarayoni zamonaviy axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarining tezkor rivojlanishi, transmilliy migratsiya, urbanizatsiya,
transchegaraviy ta’lim va ommaviy madaniyat mahsulotlari orqali jadal tus olmoqda. Bu esa
kichik tillarning asimilyatsiyalashuvi, til o‘zgarishi va oxir-oqibat til yo‘qolishi (extinction)
holatlarini keltirib chiqarmoqda. UNESCO tomonidan olib borilgan tadqiqotlarga ko‘ra, har
ikki haftada dunyodagi bir til yo‘qolmoqda, bu esa lingvistik diversitetga jiddiy xavf
tug‘dirmoqda. Ushbu maqolada globalizatsiya sharoitida jahon tillari o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir
va integratsiya jarayonlari, shuningdek, kichik va zaif tillarning yo‘qolish xavfi chuqur tahlil
qilinadi. Maqolaning asosiy maqsadi — global kontekstdagi lingvistik o‘zgarishlarning
sabablari va oqibatlarini ilmiy asosda yoritish, shuningdek, tilni saqlab qolish bo‘yicha
samarali strategiyalarni ishlab chiqishga ilmiy-nazariy zamin yaratishdir.
Globalizatsiya va til: o‘zaro bog‘liqlik
Page 6
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
Globalizatsiya — bu dunyo miqyosida iqtisodiy, siyosiy, madaniy va kommunikativ
tizimlarning o‘zaro bog‘lanishi va bir-biriga integratsiyalashuvi jarayonidir. Bu jarayon til
muhitida ham aks etib, lingvistik dinamikani o‘zgartirmoqda. Kommunikativ dominatsiya
tamoyiliga ko‘ra, global miqyosda foydalanish qulayligi va samaradorligi yuqori bo‘lgan tillar
(asosan, ingliz, ispan, xitoy, fransuz tillari) boshqa tillar ustidan ustuvorlikka ega bo‘lmoqda.
Bu esa kichik tillarni periferiyalashtirish (chetlab chiqarish)ga olib kelmoqda.
Til integratsiyasi: zamonaviy jarayonlar va misollar.
Til integratsiyasi – bu bir yoki bir
nechta tillarning muloqot, ta’lim, siyosat, iqtisod va texnologiya sohalarida ustuvor mavqega
ega bo‘lib, boshqa tillarning struktura va leksik tizimiga ta’sir ko‘rsatishi jarayonidir. Masalan,
ingliz tilining xalqaro biznes, diplomatiya, ilm-fan va internetda hukmronligi boshqa tillar
tarkibiga inglizcha terminlar va iboralarning massiv kirib kelishiga sabab bo‘lmoqda. Bu holat
kod-almashish (code-switching) va leksik zaiflashuv kabi lingvistik hodisalarni yuzaga
keltiradi.
Til yo‘qolish xavfi va lingvistik diversitetga tahdid.
BMT va UNESCO ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda mavjud bo‘lgan 7000 dan ortiq
tillarning yarmidan ko‘pi yo‘qolish xavfi ostidadir. Ayniqsa, bir jamiyatda til faqat qariyalar
tomonidan ishlatilayotgan bo‘lsa va yosh avlod tomonidan egallanmasa, bunday tillar kritik
xavf holatiga kiradi. Misol sifatida, Avstraliya aborigen tillari, Shimoliy Amerika tubjoy xalqlari
tillari, Sibirdagi yupik va nivx tillari keltirilishi mumkin. Bu tillar global kommunikatsiyadan
chetda qolib, intergeneratsion til uzilishi (tilning avloddan-avlodga o‘tmasligi) sababli
yo‘qolmoqda.
Dominant tillarning ekspansiyasi va uning oqibatlari.
Ingliz, mandarin (xitoy), ispan va
rus tillarining global darajadagi kengayishi ko‘plab tillarning monofonizatsiyalashuviga sabab
bo‘lmoqda. Ya’ni, bitta til butun muloqot maydonini egallaydi va boshqa tillarga ehtiyoj
kamayadi. Bu esa madaniy o‘ziga xoslikni yo‘qotish, kognitiv tafakkurning cheklanishi, tarixiy-
madaniy merosning yo‘qolishiga olib keladi. Bu borada til faqat aloqa vositasi emas, balki
inson tafakkurining ko‘zgu sifatida ham ko‘rilmoqda.
Tilni saqlab qolish strategiyalari va xalqaro tajriba.
Tilni saqlash uchun amalga
oshirilayotgan choralar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Rasmiy maqom berish: Xalq tiliga davlat tili yoki rasmiy til maqomini berish (masalan,
Uels tilining Britaniyada qayta rasmiylashtirilishi).
Ta’lim tizimiga integratsiya: Ona tilida boshlang‘ich ta’lim berish, o‘quv dasturlariga
lokal tillarni kiritish.
Raqamli platformalarda rivojlantirish: Mobil ilovalar, elektron lug‘atlar, til o‘rgatish
dasturlari orqali tillarni raqamli muhitga olib chiqish.
Til huquqlari himoyasi: Kichik tillarda nashrlar, teleeshittirishlar, adabiyot va san’at
mahsulotlarini yaratish uchun qonuniy asoslar va moliyaviy qo‘llab-quvvatlash
mexanizmlarini ishlab chiqish.
O‘zbek tilining globalizatsiya sharoitidagi holati.
O‘zbekiston mustaqillikka erishgach,
davlat tili maqomiga ega bo‘lgan o‘zbek tilining rivojlanishida sezilarli siljishlar kuzatilmoqda.
Biroq, global kommunikatsiya vositalarida asosan rus va ingliz tillarining ustunligi o‘zbek
tilining internet va ilm-fan makonida raqobatbardoshligini ta'minlash zaruratini keltirib
chiqarmoqda. Shuning uchun o‘zbek tilini raqamli formatlarda rivojlantirish, o‘zbekcha
kontentni ko‘paytirish, zamonaviy texnologiyalarda qo‘llash – til barqarorligini saqlashning
muhim omillaridan biri hisoblanadi.
Muhokama:
Globalizatsiya zamonaviy sivilizatsiyaning eng muhim vektorlaridan biri sifatida til
muhitiga chuqur ta’sir o‘tkazmoqda. Bu jarayon nafaqat iqtisodiy va siyosiy chegaralarni yo‘q
qilmoqda, balki lingvistik geosiyosatni ham tubdan o‘zgartirmoqda. Aslida, har bir til o‘z
egasining dunyoni idrok etish usulini, kognitiv strukturasini, madaniy va tarixiy tajribasini
ifodalovchi noyob fenomen sifatida qaraladi. Shu sababli, tilning yo‘qolishi — bu oddiy
Page 7
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
kommunikativ vositaning emas, balki butun bir xalqning madaniy tafakkurini yo‘qotish bilan
barobardir. Tillar o‘rtasidagi integratsiya jarayonlari ko‘p hollarda teng huquqli va o‘zaro
boyituvchi shaklda kechmaydi. Aksincha, lingvistik hegemoniyaga ega bo‘lgan tillar (xususan,
ingliz tili) boshqa tillar ustidan asimmetrik ta’sir o‘tkazmoqda. Bu holat lingvistik imperializm
deb nomlanadigan jarayonni yuzaga keltiradi, ya’ni bir tilning boshqa tillarni kommunikativ,
ijtimoiy va madaniy sohalarda siqib chiqarishi. Natijada, ko‘plab lokal tillar global raqobat
muhitida marginal holatga tushib qolmoqda.
Bunday asimmetriya kichik tillarning intergeneratsion uzluksizligini buzadi. Ya’ni, til
avloddan-avlodga o‘tmay, faqat keksa avlod vakillari tomonidan ishlatiladigan, keyin esa
unutiladigan hodisaga aylanadi. Ushbu jarayon tilning invaziv dominatsiya ostida
devalvatsiyalanishi deb izohlanadi. O‘z ona tilini rivojlantirish o‘rniga global tilga ustuvorlik
beriladigan jamiyatlarda tilga bo‘lgan ijtimoiy motivatsiya pasayadi, bu esa lingvistik
shaxsiyat (til orqali shakllanuvchi individual identitet) zaiflashuviga olib keladi. Shu nuqtai
nazardan qaralganda, tilni saqlab qolish masalasi faqat madaniyatni asrash bilan bog‘liq emas,
balki inson huquqlari, ijtimoiy adolat va kognitiv xilma-xillikni ta’minlash nuqtayi nazaridan
ham dolzarbdir. Har bir til, hatto eng kichigi ham, o‘ziga xos semantik makon, fonetik
struktura va sintaktik modelga ega bo‘lib, umumiy lingvistik diversitetning tarkibiy qismi
hisoblanadi.
Zamonaviy til siyosati faqat global tillarni rivojlantirish emas, balki multilingval
barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan bo‘lishi lozim. Bu esa o‘z navbatida glokal yondashuvni
talab qiladi: global til orqali dunyo bilan muloqot qilish, lokal til orqali esa madaniy o‘zlikni
saqlab qolish. Masalan, Finlyandiya, Shveytsariya yoki Hindiston tajribasida bu
yondashuvning samarali modellarini kuzatish mumkin. Tilning integratsiyalashuvi tabiiy
jarayon bo‘lsa-da, bu jarayonda har bir tilning siyosiy maqomi, ijtimoiy-funksional yuklamasi
va madaniy kapitali hisobga olinishi zarur. Til — bu milliy merosning yuragi, uni yo‘qotish
butun boshli xalqning o‘zligini yo‘qotish bilan barobardir. Shunday ekan, global dunyoda
yashash bilan birga, o‘z milliy tilimizni asrab-avaylash, uni raqamli muhitda faol qo‘llash va
kelajak avlodga yetkazish har birimizning ilmiy, fuqarolik va axloqiy burchimizdir.
Xulosa.
Globalizatsiya zamonaviy jamiyat taraqqiyotining ajralmas omiliga aylangan bo‘lsa-da, u
bilan birga lingvistik muhitga nisbatan muayyan tahdidlar ham kirib kelmoqda. Dunyo
tillarining integratsiyasi jarayonida ayrim tillarning ustuvor mavqega ega bo‘lishi, boshqa
ko‘plab tillarning marginallashuvi va yo‘qolish xavfini yuzaga keltirmoqda. Til yo‘qolishi — bu
faqat aloqa vositasining yo‘qolishi emas, balki butun bir xalqning madaniy, tarixiy va kognitiv
merosining yo‘qolishidir. Shu sababli tilni saqlash, rivojlantirish va avlodlar o‘rtasida uzluksiz
o‘tkazish masalalari dolzarb ilmiy va ijtimoiy vazifa bo‘lib qolmoqda. Har bir millat o‘z tilini
saqlash orqali nafaqat o‘zligiga, balki insoniyatning umumiy madaniy xilma-xilligiga hissa
qo‘shadi. Global sharoitda til siyosati, ta’lim, texnologiya va ommaviy axborot vositalarining
roli til barqarorligini ta’minlashda hal qiluvchi omil bo‘lib xizmat qiladi. Shu bois, global
dunyoda yashar ekanmiz, lokal til va madaniyatni asrashga doimo intilishimiz zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Андреев, А. И. Язык и глобализatsiя: современные тенденции / А. И. Андреев. — М.:
Наука, 2012. — 240 с.
2. Fishman, J. A. Can threatened languages be saved? / J. A. Fishman. — Clevedon: Multilingual
Matters, 2001. — 461 p.
3. Mamatov, B. Linguistic identity and globalization: The Uzbek perspective / B. Mamatov //
Page 8
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
Central Asian Journal of Cultural Studies. — 2021. — Vol. 3, No. 2. — P. 27–35.
4. Skutnabb-Kangas, T. Linguistic Genocide in Education — or Worldwide Diversity and
Human Rights? / T. Skutnabb-Kangas. — Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, 2000. —
821 p.
5.
UNESCO.
Atlas
of
the
World’s
Languages
in
Danger.
—
URL:
https://www.unesco.org/languages-atlas/
6. Xasanova, M. Sh. Muammolar va istiqbollar: o‘zbek tilining raqamli muhitdagi mavqei / M.
Sh. Xasanova // Filologiya masalalari. — 2022. — № 1. — B. 45–50.
