Page 123
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
O‘YINNING MAKTABGACHA YOSH DAVRIDA PSIXIK
RIVOJLANISHDA TA’SIRI
Abdusattarova Ozoda Abdumuxtor qizi
Umarqulova Shahrizoda Ixtiyor qizi
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
O‘zbek tili va adabiyot yo‘nalishi 24/1 guruh talabasi
ozodaabdusattorova648@gmail.com
umarqulovashahrizoda@gamil.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15591662
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-May 2025 yil
Ma’qullandi: 28-May 2025 yil
Nashr qilindi: 31-May 2025 yil
Bola hayotining dastlabki yillarida ular kelajakdagi
xulq-atvori, xulq-atvori va ijtimoiy rivojlanishini
shakllantiruvchi qator tezkor psixologik yutuqlarni
boshdan kechiradilar. Ota-onalar, o‘qituvchilar va
g‘amxo‘rlar sifatida ushbu o‘zgarishlarni tan olish va
ushbu o‘zgarishlarni qo‘llab-quvvatlash va maksimal
darajada oshirish uchun samarali strategiyalarni
qo‘llash muhimdir. Ushbu maqolada erta bolalikda va
boshlang‘ich sinf yillarida psixik rivojlanishning asosiy
xususiyatlarini o‘rganamiz.
KEY WORDS
Erta bolalik, psixologik rivojlanish,
ijtimoiy rivojlanish, xulq-atvor,
tarbiyachilar,
ota-onalar,
o‘qituvchilar, strategiyalar.
Bola hayotining dastlabki yillari uning kelajakdagi shaxsiyati, xulq-atvori va ijtimoiy
rivojlanishini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, ota-onalarning, xususan, otaning
ishtiroki bolada o‘ziga ishonch, mustaqillik va hissiy barqarorlik kabi muhim jihatlarni
rivojlantirishga yordam beradi. Otaning faol ishtiroki bolalarning aqliy qobiliyatlari, muloqot
ko‘nikmalari va ijtimoiy moslashuvchanligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Bola hayotining dastlabki yillari uning kelajakdagi shaxsiyati, xulq-atvori va ijtimoiy
rivojlanishi uchun muhim poydevor hisoblanadi. Bu davrda bolaning atrof-muhit bilan o‘zaro
munosabati, ayniqsa, oilaviy sharoiti va tarbiyasi uning psixik rivojlanishida asosiy omillardan
biri bo‘lib xizmat qiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bolalarning hissiy barqarorligi,
ijtimoiy moslashuvi va intellektual rivojlanishi oilaviy muhit, ota-onalar va boshqa g‘amxo‘r
shaxslar bilan o‘zaro munosabatlariga bevosita bog‘liq.
Ilmiy tadqiqotlarga ko‘ra, bola uch yoshgacha bo‘lgan davrda hissiy bog‘lanish, mehr va
e’tibor yetarli darajada bo‘lmasa, keyinchalik uning muloqot qobiliyatlari va o‘ziga bo‘lgan
ishonchi sust rivojlanishi mumkin. Masalan, Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining tadqiqotlari
shuni ko‘rsatadiki, erta yoshda mehr va e’tibor yetishmovchiligi bo‘lgan bolalar keyinchalik
stressga chidamsiz, ijtimoiy moslashuvchanligi past va o‘zini ifodalashda qiyinchiliklarga duch
kelishadi.
Shu sababli, ota-onalar va boshqa g‘amxo‘r shaxslarning bolaning tarbiyasidagi roli
beqiyos ahamiyatga ega. Maktabgacha yoshda bolaning intellektual, hissiy va ijtimoiy
rivojlanishi asosan oilada shakllanadi. Unga berilgan mehr, qo‘llab-quvvatlash va sifatli ta’lim
kelajakda uning shaxsiyati va ijtimoiy hayotga moslashuvini belgilaydi. Ushbu maqolada
oilaviy muhitning bolaning psixik rivojlanishiga ta’siri ilmiy tadqiqotlar va real hayotiy
misollar asosida tahlil qilinadi.kasi o‘rtasidagi bog‘liqlikni tahlil qilish uchun eksperimental
tadqiqot usuli qo‘llanildi.
Page 124
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
Ushbu maqolani yozishda turli ilmiy manbalar, jumladan, psixolog va pedagoglarning
tadqiqot natijalari tahlil qilindi. Xususan, 2016-yilda Amerikaning Pediatriya Akademiyasi
tomonidan o‘tkazilgan tadqiqot natijalaridan, shuningdek, Rossiya Pedagogika Fanlari
Akademiyasining 2019-yildagi hisobotlaridan foydalanildi. Shuningdek, otaning bolalar bilan
o‘tkazadigan vaqtining sifati va miqdori, ularning emotsional bog‘liqligi va bola psixikasi
o‘rtasidagi bog‘liqlikni tahlil qilish uchun eksperimental tadqiqot usuli qo‘llanildi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, oilaviy muhit va ota-onalarning farzand tarbiyasidagi
ishtiroki bolaning psixik rivojlanishiga bevosita ta’sir qiladi. Maktabgacha yoshda bola faqat
bilim olish emas, balki hissiy barqarorlik, ijtimoiy moslashuv va mustaqil fikrlash kabi muhim
ko‘nikmalarni ham o‘zlashtiradi.
1. Intellektual rivojlanish – Ota-onalar va oila a’zolari bilan muntazam muloqot qiladigan
bolalar nutq rivojlanishi, so‘z boyligi va fikrlash qobiliyatlari jihatidan yuqori natijalarga
erishadilar. Ular maktabga tayyorlanish jarayonida yaxshiroq moslashadi va ta’limni tezroq
o‘zlashtiradi.
2. Hissiy va ijtimoiy rivojlanish – Mehr va hissiy qo‘llab-quvvatlash yetarli bo‘lgan
oilalarda o‘sgan bolalar o‘ziga ishonchli, stressga chidamli va ijtimoiy faolligi yuqori bo‘ladi.
Ular boshqalar bilan oson til topishadi va mustaqil qaror qabul qilishga moyil bo‘lishadi.
3. Mustaqillik va liderlik qobiliyatlari – Bolaga yoshligidanoq mustaqil bo‘lish va o‘z
fikrini bildirish imkoniyati berilganda, u keyinchalik ijtimoiy hayotda faol va yetakchilik
qobiliyatlariga ega bo‘ladi.
4. Jinsiy rol va oila modelini shakllantirish – Bolalar oiladagi xulq-atvor namunalarini
kuzatib, kelajakda shu asosida o‘z munosabatlarini quradilar. Oilada mehr, hurmat va tenglik
mavjud bo‘lsa, bola ham shunday qadriyatlarni qabul qiladi.
Shunday qilib, oilaning farzand tarbiyasidagi ishtiroki uning kelajakdagi shaxsiyati va
jamiyatdagi o‘rnini belgilovchi muhim omillardan biridir. Oilaviy qo‘llab-quvvatlash tizimi
yaxshi rivojlangan bolalar intellektual, hissiy va ijtimoiy jihatdan ancha ustun bo‘lib
shakllanadi. Shu sababli, ota-onalar va boshqa g‘amxo‘r shaxslar bolalar tarbiyasida faol
ishtirok etishlari, ularning rivojlanishi uchun qulay muhit yaratishlari zarur.
Xulosa:
Maktabgacha yoshdagi bolalarning psixik rivojlanishi ularni o‘rab turgan oilaviy muhit, ota-
onalar va boshqa g‘amxo‘r shaxslarning ishtirokiga bevosita bog‘liq. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, mehribon va qo‘llab-quvvatlovchi oilada o‘sgan bolalar nafaqat intellektual, balki
hissiy va ijtimoiy jihatdan ham yuqori rivojlanish ko‘rsatkichlariga ega bo‘ladilar. Ularning
nutqi boy, muloqot qilish qobiliyati rivojlangan, stressga chidamliligi yuqori bo‘ladi.Oila
a’zolari bolaga mustaqil fikrlash va o‘z fikrini bildirish imkoniyatini bersa, u kelajakda
yetakchilik va mustaqil qaror qabul qilish qobiliyatlariga ega bo‘ladi. Aksincha, e’tiborsiz yoki
hissiy qo‘llab-quvvatlash yetishmaydigan muhitda ulg‘aygan bolalar ijtimoiy moslashuvda
qiyinchiliklarga duch kelishi, o‘ziga ishonchsiz va tashabbussiz bo‘lishi mumkin.Shunday ekan,
bolalarning har tomonlama sog‘lom rivojlanishi uchun ota-onalar va g‘amxo‘r shaxslar ularga
nafaqat bilim berish, balki hissiy barqarorlik va ijtimoiy ko‘nikmalarni ham shakllantirishlari
kerak. Farzandlar bilan sifatli vaqt o‘tkazish, ularning his-tuyg‘ularini tushunish, qo‘llab-
quvvatlash va to‘g‘ri tarbiya berish kelajak avlodning baxtli va muvaffaqiyatli bo‘lishiga
xizmat qiladi.Oilaviy muhitni ijobiy shakllantirish – bu nafaqat bola kelajagiga, balki butun
jamiyatning sog‘lom rivojlanishiga qo‘shilgan katta hissadir.
Page 125
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abduqodirov A. (2018). Psixologiya. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi.
2. Axmedova D. (2020). Bolalar psixologiyasi va tarbiyasi. Toshkent: Fan va texnologiya
nashriyoti.
3. Yo‘ldoshev N., Nosirova G. (2017). Maktabgacha pedagogika va psixologiya. Toshkent:
O‘qituvchi.
4. Rahimov S. (2019). Bolalar psixologiyasi: nazariya va amaliyot. Toshkent: Yangi asr avlodi.
5. Jo‘rayev M. (2021). Ota-onalar va bolalar: psixologik yondashuv. Samarqand: Zarafshon
nashriyoti.
6. Karimova R. (2016). Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi. Toshkent: Universitet
nashriyoti.
7. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha Ta’lim Vazirligi. (2022). Maktabgacha yoshdagi
bolalar tarbiyasi bo‘yicha metodik qo‘llanma. Toshkent: O‘qituvchi
