Page 94
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
KONTRABANDA JINOYATNING O‘ZIGA XOS
XUSUSIYATLARI
Yodgorov Suhrob Amirovich
Sudyalar Oliy Maktabi
jinoyat huquqi yo‘nalishi tinglovchisi
suhrob0008@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15638991
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-June 2025 yil
Ma’qullandi: 07-June 2025 yil
Nashr qilindi: 11-June 2025 yil
ushbu maqolada kontrabanda jinoyatining yuridik
mazmun va mohiyati va kontrabanda jinoyatning
o‘ziga xos xususiyatlari ilmiy nazariy jihatdan tahlil
etilgan.
KEY WORDS
kontrabanda jinoyati, iqtisodiy
barqarorlik,
huquqiy
tahlil,
terrorizm, bojxona nazorati.
Kontrabanda — davlat chegaralarini qonunga xilof ravishda, ya’ni bojxona nazoratidan
chetlab o‘tib, tovarlar va boshqa moddiy qadriyatlarni noqonuniy tarzda olib o‘tish bilan
bog‘liq jinoiy harakat hisoblanadi. Bunday qilmish nafaqat mamlakatning ichki xavfsizligiga,
balki uning iqtisodiy barqarorligi va xalqaro nufuziga ham jiddiy xavf tug‘diradi.
O‘zbekiston Respublikasida kontrabandaga qarshi kurashish maqsadida jinoiy
javobgarlik va huquqiy ta’sir choralari tizimi shakllantirilgan bo‘lib, ular orqali davlat
manfaatlari, iqtisodiy muvozanat va aholi sog‘lig‘i muhofaza qilinishi ko‘zda tutilgan. Shu bilan
birga, kontrabanda jinoyatining huquqiy tahlilini amalga oshirish, uning keltirishi mumkin
bo‘lgan oqibatlarini chuqur o‘rganish va baholash bu muammoni bartaraf etishda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Ushbu maqolada, kontrabanda jinoyatining jinoiy huquqiy jihatlari, turli shakllari va
jazolari batafsil tahlil qilinadi. Shuningdek, kontrabandachilikning oldini olish uchun zaruriy
choralar, huquqni muhofaza qilish tizimi va xalqaro hamkorlik haqida ham so‘z boradi.
Kontrabanda jinoyatining yuridik va ijtimoiy jihatlarini o‘rganish, uning eng samarali tarzda
oldini olish va bartaraf etish uchun zarur bo‘lgan amaliy va nazariy bilimlarni ishlab chiqishga
yordam beradi.
Kontrabanda, tovarlarni, odamlarni yoki kontrabandani chegaradan yashirin tarzda olib
o‘tish uzoq vaqtdan beri global boshqaruvning dolzarb muammosi bo‘lib kelgan. Uning
ildizlari soliqlarni, savdo cheklovlarini yoki hokimiyat tomonidan o‘rnatilgan tartibga solish
tizimini chetlab o‘tish istagidan kelib chiqqan holda uzoq tarixga borib taqaladi. Vaqt o‘tishi
bilan bu amaliyot murakkab va ko‘p qirrali jinoiy tadbirkorlikka aylanib, ko‘pincha odam
savdosi, giyohvand moddalar savdosi va terrorizm kabi boshqa noqonuniy faoliyat bilan
bog‘langan.
Bu noqonuniy faoliyat iqtisodiy barqarorlikka putur yetkazish, xavfsizlikka tahdid va
korrupsiyani kuchaytirish orqali xalqlar uchun katta xavf tug‘diradi. Kontrabanda nafaqat
hukumatlarni
qimmatli
soliq
Page 95
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
tushumlaridan mahrum qiladi, balki bozorlarni beqarorlashtiradi va xavfli yuklar va jismoniy
shaxslarning harakatlanishini osonlashtiradi. Qolaversa, insonlar halok bo‘lganini inkor etib
bo‘lmaydi, chunki aholining zaif qatlamlari uyushgan jinoiy tarmoqlar tomonidan
suiiste’mollik, tovlamachilik va o‘lim kabi xavf-xatarlarga duch kelmoqda.
Kontrabandaga qarshi kurash transmilliy tabiati bilan yanada murakkablashadi, chunki
jinoiy tashkilotlar o‘z faoliyatini davom ettirish uchun g‘ovak chegaralar, ilg‘or texnologiyalar
va zaif me’yoriy-huquqiy bazadan foydalanadilar. Kontrabandaning jinoiy tomonlarini,
jumladan uning turlari, motivlari, metodologiyasi va ta’sirini tushunish ushbu global tahdidga
qarshi samarali strategiyalarni ishlab chiqish uchun juda muhimdir.
Ushbu maqola kontrabandaning murakkab jihatlarini o‘rganadi, uning jamiyatlar uchun
oqibatlari va uning tarqalishini cheklash uchun zarur bo‘lgan sa’y-harakatlarga oydinlik
kiritadi. Kontrabandaning sabablarini o‘rganishdan tortib, uning uyushgan jinoyatchilik bilan
aloqalarini tahlil qilishgacha bo‘lgan muhokama ushbu keng tarqalgan muammoni har
tomonlama ko‘rib chiqishga qaratilgan.
Kontrabanda jinoyati faqatgina iqtisodiy emas, balki ijtimoiy va siyosiy munosabatlarga
ham zarar yetkazadi.
Ba’zi huquqshunos olimlar, kontrabanda davlatning iqtisodiy va siyosiy muhim
manfaatlariga, shuningdek, mudofaa qobiliyati, jamoat xavfsizligi, aholi salomatligi va milliy
madaniy merosga real xavf soladi deb talqin qilishadi. Ular kontrabanda ko‘proq uyushgan
jinoyatchilik shakllarida, shu jumladan, jinoiy uyushmalar tomonidan sodir etilishi,
kontrabanda predmeti sifatida giyohvand moddalar va qurol-yarog‘ bo‘lishi mumkinligi ham
alohida jiddiy xavotir uyg‘otishi haqida fikr bersalar, ba’zi huquqshunoslar kontrabanda
“xavfli, qurolli to‘qnashuvlar bo‘lib turgan hududlarga qurol-yarog‘ni yetkazib berish orqali
tinchlikka putur yetkazishi, qurolli nizolarni kuchaytirishi”, “davlatlar chegarasi xavfsizligini
buzishi, noqonuniy migratsiyaga sabab bo‘lishi, jamiyatdagi tinchlik, barqarorlikka putur
yetkazishi” haqida fikr yuritadilar.
“Kontrabanda” so‘zi italyancha “contra-bando” (“contra” – qarshi, “bando” – hukumat
farmoni) so‘zidan kelib chiqib, so‘zma-so‘z tarjimasi “davlat, hukumat farmoniga qarshi
chiqish” degan ma’noni bildiradi. Kontrabanda tushunchasining yuridik ta’rifi “Bojxona
sohasidagi huquqbuzarliklarning oldini olish, tergov qilish va qarshi kurashishga o‘zaro
ma’muriy ko‘maklashish to‘g‘risi”dagi xalqaro konvensiyada (Bojxona hamkorligi kengashi,
1977-yil 9-iyun, Nayrobi, Keniya) keltirilgan. Unda kontrabandaga (ingl.“smuggling”)
“mahsulotlarni bojxona chegarasidan har qanday yashirin shaklda o‘tkazishda namoyon
bo‘ladigan bojxonani aldash” (1-moddasi “d” bandi) sifatida ta’rif berilgan.
O‘zbekiston Respublikasi jinoyat kodeksining 246-moddasida kontrabanda uchun jinoiy
javobgarlik nazarda tutilgan bo‘lib, unda bojxona nazoratini chetlab yoki bojxona nazoratidan
yashirib yoxud bojxona hujjatlari yoki vositalariga o‘xshatib yasalgan hujjatlardan aldash yo‘li
bilan foydalanib, deklaratsiyasiz yoki boshqa nomga yozilgan deklaratsiyadan foydalanib,
kuchli ta’sir qiluvchi, zaharli, zaharlovchi, portlovchi moddalar, radioaktiv materiallar,
portlatish qurilmalari, qurol-yarog‘, o‘qotar qurolni, o‘q-dorilarni yoki o‘qotar qurolning
asosiy qismlarini, shuningdek giyovandlik vositalari, ularning analoglari yoki psixotrop
moddalarni yoki diniy ekstremizm, separatizm va aqidaparastlikni targ‘ib qiluvchi
materiallarni O‘zbekiston Respublikasining bojxona chegarasidan o‘tkazish hisoblanadi.
Kontrabanda jinoyati va uning jinoiy huquqiy tahlili.
Page 96
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
Kontrabanda jinoyatining jinoiy-huquqiy jihatlari shundaki, u ijtimoiy xavfli qilmish va
uning ijtimoiy xavfliligini belgilovchi quyidagi omillarda namoyon bo‘ladi. Ya’ni kontrabanda
predmeti bo‘lgan ashyolar va moddalar o‘z tabiati va xususiyatiga ko‘ra, mamlakat milliy
xavfsizligiga, tinchlik va barqarorligiga, shaxs, jamiyat va davlat manfaatlariga to‘g‘ridan
to‘g‘ri tahdid soladi; kontrabanda boshqa og‘ir va o‘ta og‘ir jinoyatlarni, shu jumladan, qurol-
yarog‘, giyohvand moddalar va boshqa taqiqlangan ashyolarning noqonuniy muomalasi,
terrorizm va terrorchilik xususiyatiga ega bo‘lgan jinoyatlar, bosqinchilik, jinoiy uyushma
tashkil etish kabi boshqa og‘ir va o‘ta og‘ir jinoyatlarni sodir etish uchun sharoit yaratadi,
mamlakatdagi kriminogen vaziyatni izdan chiqaradi hamda jamoat xavfsizligiga putur
yetkazadi; bojxona qonunchiligi, davlat chegaralari daxlsizligiga va mamlakatning xavfsizlik
tizimiga, aholi salomatligiga va millat genefondiga, diniy barqarorlikka, konfessiyalar
o‘rtasidagi tinchlik va totuvlikka, diniy bag‘rikenglikka bevosita tahdid soladi, diniy
zo‘ravonlik va boshboshdoqlikka sabab bo‘ladi; yadroviy, kimyoviy, biologik va ommaviy
qirg‘in qurolining boshqa turlari yoxud ularni yaratishda foydalanilishi mumkin bo‘lgan
material va moslamalarning noqonuniy harakati va muomalasi bilan bog‘liq kontrabanda
tinchlik va insoniyat xavfsizligiga xavf soladi.
Kontrabanda jinoyati —
bu bojxona nazoratini chetlab o‘tish yoki boshqa noqonuniy
usullar bilan davlat chegarasidan taqiqlangan yoki cheklangan moddalar, materiallar va
buyumlarni o‘tkazishdir. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat Kodeksi bo‘yicha,
kontrabandachilik har xil shakllarda sodir bo‘lishi mumkin va bunga bog‘liq ravishda
belgilangan jazolar ham turlicha bo‘ladi. Ushbu jinoyatning har bir turi jiddiy huquqiy tahlilni
talab qiladi.
Kontrabanda tushunchasi va shakllari.
Kontrabanda jinoyati ko‘plab shakllarga ega. Eng keng tarqalgan shakllari
quyidagilardan iborat:
Giyovandlik va psixotrop moddalar kontrabandasini amalga oshirish: Bu holatda
jinoyatchilar narkotiklar, giyovandlik vositalari yoki psixotrop moddalarni noqonuniy
ravishda o‘tkazishga urinishadi. Bunday moddalar davlatlararo xavfsizlikni buzadi, aholining
salomatligiga jiddiy xavf tug‘diradi va jinoyatchilikni kuchaytiradi.
Portlovchi moddalar va qurol-yarog‘lar kontrabandasini amalga oshirish:
Kontrabandachilar ko‘pincha terrorizm va harbiy harakatlar uchun foydalanish maqsadida
portlovchi moddalar va qurol-yarog‘larni o‘tkazadilar.
Kimyoviy, biologik va yadroviy materiallar kontrabandasini amalga oshirish: Bunday
materiallar, asosan, ommaviy qirg‘in qurollarini yaratishda foydalaniladi. Ular nafaqat davlat,
balki xalqaro xavfsizlikka ham jiddiy tahdid soladi.
Soxta hujjatlar va vositalar orqali kontrabanda qilish: Jinoyatchilar, bojxona
hujjatlaridan yoki vositalaridan soxta tarzda foydalanib, o‘tkazish jarayonini yashiradilar. Bu
usul nafaqat bojxona qonunlarini buzadi, balki xalqaro huquqni ham tahdidga soladi.
Kontrabanda jinoyatining jinoiy huquqiy jihatlarini tahlil qilishda bir nechta omillarni
hisobga olish zarur. Bularning barchasi jinoyatni aniqlash, huquqiy javobgarlikni belgilash va
jinoyatga nisbatan jazo choralari qo‘llanilishini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
Jinoyatning tashqi va ichki xavflari
haqida ham ba’zi fikrlarni inobatga oladigan
bo‘lsak, kontrabanda jinoyati nafaqat mamlakat ichida, balki xalqaro miqyosda ham xavf
yaratadi. Tabiiyki, bojxona nazoratidan o‘tkazilmasdan o‘tilgan moddalar, mamlakat
Page 97
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
xavfsizligiga zarar yetkazadi, shuningdek, xalqaro huquqni buzishga olib keladi. Ayniqsa,
giyovandlik moddalarining yoki ommaviy qirg‘in qurollarining noqonuniy savdosi global
xavfsizlikni tahdid qiladi.
Kontrabanda jinoyati, albatta, bojxona va bojxona nazoratining roli kabi tushunchlar
bilan kesishadi. Kontrabanda jinoyatini aniqlashda bojxona xizmatlarining roli nihoyatda
muhimdir. Bojxona nazorati yordamida, bojxona xodimlari materiallarni va moddalarni
tekshiradilar, soxta hujjatlar yoki vositalar orqali noqonuniy o‘tkazishlarga qarshi chora-
tadbirlar ko‘rishadi. Shu bilan birga, bojxona xizmati xalqaro hamkorlikka muhtoj, chunki
kontrabanda ko‘pincha chet eldan olib kelingan moddalar bilan bog‘liq.
Kontrabanda jinoyatiga qarshi belgilangan jazolar O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat
Kodeksida aniq ko‘rsatilgan. Bu jazolar, jinoyatning turiga va jiddiyligiga qarab farq qiladi.
Quyidagi jazolar belgilangan:
Oddiy kontrabanda: Bu, odatda, taqiqlangan moddalarni yoki materiallarni bojxona
nazoratsiz olib o‘tishdir. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat Kodeksi 246-moddasida,
bunday jinoyatni sodir etgan shaxs 5 yildan 10 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan
jazolanadi.
Og‘ir kontrabanda: Bu, ko‘p miqdorda va xavfli materiallarni o‘tkazish bilan bog‘liq
bo‘lgan jinoyatdir. Misol uchun, yadroviy, kimyoviy yoki biologik qurollar yoki ularni
yaratishda ishlatilishi mumkin bo‘lgan materiallar va vositalar, shuningdek, narkotik
moddalar yoki psixotrop moddalar katta miqdorda kontrabanda qilinsa, jazolar yanada
og‘irlashtiriladi. Ushbu jinoyat uchun jazo 10 yildan 20 yilgacha ozodlikdan mahrum qilishni
nazarda tutadi.
Terrorizm yoki diniy ekstremizmni targ‘ib qilish bilan bog‘liq kontrabanda: Agar jinoyat
terrorizm yoki diniy ekstremizmni targ‘ib qiluvchi materiallarni o‘tkazish bilan bog‘liq bo‘lsa,
jazo maksimal darajada qattiq bo‘ladi. Bunday jinoyatlar xalqaro xavfsizlikka tahdid soladi va
ular uchun yanada og‘ir jazolar belgilangan.
Bu yerda, “ko‘p miqdorda” va “xavfli materiallar” tushunchalarining o‘zi katta
ahamiyatga ega. Ya’ni, kontrabandani aniqlashda, uning hajmi va turiga qarab, jinoyatning
jiddiyligi baholanadi. Agar kontrabandada yadroviy materiallar, qurol-yarog‘ yoki boshqa
ommaviy qirg‘in qurollari mavjud bo‘lsa, u davlatning ichki xavfsizligiga va xalqaro tinchlikka
tahdid solishi mumkin.
Kontrabanda jinoyatining oldini olishda quyidagi chora-tadbirlarni belgilab olishimiz
mumkin.
Kontrabanda jinoyatini oldini olish uchun bir qator chora-tadbirlar ko‘rish zarur. Bu
chora-tadbirlar quyidagi asosiy yo‘nalishlarga asoslanadi:
Huquqni muhofaza qilish organlarining faolligini oshirish:
Huquqni muhofaza qilish organlari, ayniqsa, bojxona va politsiya xizmati, kontrabanda
jinoyatlarini aniqlash va bartaraf etishda faol bo‘lishi kerak. Bu jarayonda zamonaviy
texnologiyalar, masalan, skanerlar va maxsus tekshiruv usullari qo‘llanishi mumkin.
Xalqaro hamkorlik: Kontrabanda ko‘pincha transmilliy jinoyatlar turiga kiradi. Shuning
uchun, davlatlararo hamkorlikni kuchaytirish, birgalikda tekshiruvlar o‘tkazish va
informatsiya almashish juda muhimdir. Bunday hamkorlik kontrabandachilikning oldini
olishda samarali bo‘lishi mumkin. Xalqaro doirada qabul qilingan hujjatlar ham shuni e’tirof
etadi.
Page 98
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat Kodeksi bo‘yicha kontrabanda uchun belgilangan
jazolar turli darajada bo‘lib, jinoyatning jiddiyligiga qarab farq qiladi. Jinoyatning oldini olish
uchun huquqni muhofaza qilish organlari, bojxona xizmati, xalqaro hamkorlik va ijtimoiy
tashkilotlar o‘rtasida samarali va uzluksiz hamkorlik zarur. Zamonaviy texnologiyalar va
bojxona nazoratini kuchaytirish, shuningdek, jamoatchilik ongini oshirish orqali kontrabanda
faoliyatlarini kamaytirish mumkin.
Shu bilan birga, kontrabanda jinoyati, nafaqat iqtisodiy va jamoat xavfsizligiga, balki
xalqaro xavfsizlikka ham jiddiy tahdid soladi. O‘zbekistonning jinoiy huquqiy tizimi, bojxona
xizmatlari va huquqni muhofaza qilish organlari bu jinoyatga qarshi kurashishda samarali
mexanizmlar ishlab chiqqan bo‘lsa-da, davlatlararo hamkorlikni kuchaytirish, ijtimoiy ongni
shakllantirish va xalqaro hamkorlikni rivojlantirishda davom etish zarur.
Kontrabanda jinoyatini oldini olishda samarali chora-tadbirlar ko‘rish, nafaqat jinoiy
faoliyatlarni bartaraf etish, balki jamiyatning tinchligi va xavfsizligini ta’minlashda muhim
o‘rin tutadi. Buning uchun huquqiy, iqtisodiy va ijtimoiy choralarni kompleks tarzda amalga
oshirilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining
Axborotnomasi, 1995-y.
2.
Bhagwati, J. and B. Hansen: ‘A Theoretical Analysis of Smuggling’, Quarterly Journal of
Economics, 1973, p.172.
3.
Chowdhury, F. L. 'Smuggling, Tax Structure and The Need for Anti-Smuggling Drive', Fiscal
Frontier, vol VI, 2000, Dhaka.
4.
Tat Chee Tsui: ‘Does Smuggling Negate the Impact of a Tobacco Tax Increase?’, Tobacco
Control, Vol. 25 (3) (May 2016), 361-362.
