Page 70
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
SURUNKALI BUYRAK ETISHMOVCHILIGIDA ANEMIYA
RIVOJLANISHINING PATOFIZIOLOGIYASI
Gʻolib Tolmasovich Kurbanov
Ph.D.
Samarqand davlat tibbiyot universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15632384
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-June 2025 yil
Ma’qullandi: 07-June 2025 yil
Nashr qilindi: 10-June 2025 yil
Jahon Sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) statistik
ma'lumotlariga ko'ra, dunyo aholisining taxminan 13%
ga yaqinida surunkali buyrak kasalliklaridan (SBK)
aziyat chekib kelmoqda. Bugungi kunda qandli diabet,
arterial gipertenziya, semizlik va boshqa lipidlar
almashinuvining buzilishi bilan kechadigan kasalliklar
SBK rivojlanishining asosiy sababi bo’lib, SBK bilan
og'rigan 4 bemordan 3 tasining anamnezida ushbu
kassaliklari mavjudligi aniqlangan. SBK - buyraklar
samarali ishlash qobiliyatini asta-sekin yo'qotadigan
progressiv
holat.
Bu
organizmda
toksinlar
to'planishiga, suv va elektrolitlar muvozanatining
buzilishiga va boshqa sog'liq muammolariga olib
keladi. Surunkali buyrak etishmovchiligi (SBY) yoki
Surunkali buyrak kasalligi hozirgi kunda yurak-qon
tomir kasalliklari va o'lim xavfining ortishiga olib
keluvchi butun jahon sog'liqni saqlash soxasining jiddiy
muammosi hisoblanadi.
Jahon Sog‘liqni saqlash tashkilotining 2022 yildagi
ma’lumotlariga ko’ra anemiya bilan butun dunyo
bo'ylab taxminan yarim milliarddan ortiqroq 15-49
yoshdagi ayollar va 300 millionga yaqin 1-5 yoshli
bolalar ro’yxatga olingan (hozirgi kunga kelib bu
ko’rsatgichlar yana ham ortgan).
KEY WORDS
surunkali buyrak kasalliklari,
yallig'lanish,
anemiya,
eritropoetin,
HIF
(Hypoxia-
inducible factor).
SBK - bu buyrak funktsiyasi buzilishining barcha darajalarini qamrab oladigan,
buyraklar shikastlanishidan tortib, engil, o'rta va og'ir darajali buyrak etishmovchiligigacha
bo’lgan patologik jarayonlar bo’lib, bunda buyraklarda qonni filtrlash vazifasi chuqur
buzulishlari kuzatiladi. SBY-organimzimda oraliq maxsulotlar va suyuqliklarning to’planishiga
sabab bo’ladi. Statistik ma’lumotlarga ko’ra SBK bilan asosan keksa odamlar (bemorlarning
deyarli 50 % dan ortiqrog’ining yoshi 70 yoshdan kattalarni tashkil qiladi).
Anemiya surunkali buyrak yetishmovchiligining (SBY) eng og’ir asoratlaridan biri
xisoblanadi. Anemiya o’tkir buyrak yetishmovchiliklarida kamroq kuzatiladi va bu
yetishmovchilik ortib borishi bilan anemiya belgilarining kuchayib borishi kuzatiladi.
Surunkali buyrak yetishmovchiligi (SBE) paytida anemiya turli omillar taʼsirida rivojlanadi.
Page 71
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
Ilgari asosiy sabab sifatida organizmda tabiiy ravishda ishlab chiqariladigan eritropoetin
(EPO) darajasining bosqichma-bosqich kamayishi deb hisoblangan. Biroq, keyingi tadqiqotlar
boshqa sabablarni ham ko‘rsatdi (KDIGO Anemia Working Group, 2012).
SBK ni keltirib chiqaradigan va avj olishiga yordam beradigan omillar:
1-an'anaviy omillarga:
gipertenziya, qandli diabet kabi kardiometabolik xavf omillari
kiradi. Zamonaviy diagnostik uskunalar va usullar yordamida SBK ga sabab bo’luvchi va
patoginezida hal qiluvchi mexanizmlar sifatida paydo bo'lgan
2-noan'anaviy omillar:
Ichaklarning disbakteriozi, yallig'lanish va immun tanqislik holatlarining hissalari ortib
bormoqda. Ichaklarning disbakteriozi metabolik, immunologik va endokrin o'zgarishlarni
keltirib chiqarish orqali "ichak-buyrak halqasi" deb ataladigan o'zaro ta'sir ko'rsatish orqali
kassaliklarni keltirib chiqaradi. Periodontal kasalliklar ham ichak mikroflorasi tarkibiga ta'sir
qilib, metabolik va immunologik o'zgarishlarga olib keladi. Bundan ko’rinadiki, og'iz bo'shlig’i,
ichaklardagi holat va buyrak kasalliklari patofiziologiyasi o’rtasidagi o’zaro biologik-dinamik
bog'liqlikning naqadar ahamiyatli ekanligini. Shunday qilib, bu biologik-dinamik bog'liqlik
SBK bilan og'rigan bemorlarni tashxislash, davolash va kuzatiladigan asoratlarni oldini
olishdagi klinik qarashlarni yaxshilashi mumkin bo'lgan yangi tushunchalarni hisoblanadi
[1,4].
SBK bilan og'rigan bemorlarda anemiyaning rivojlanishining asosiy
mexanizmlari:
1-Qon ketishlar yoki temirning ichaklardan yomon so‘rilishi oqibatida yuzaga
keladigan temir yetishmovchiligi holatlari; 2-Jigardan ishlab chiqariladigan Jigardan
ajraladigan Gepsidin peptid gormonining miqdori ortishi tufayli temir almashinuvi buzilishi
yuzaga keladi; 3- SBK laridagi yallig‘lanish jarayonlari; 4-Uremik zaharlar to’planishi tufayli
suyak ko’migida qon hujayralarining ishlab chiqarilishining pasayishi; 5-Eritrotsitlar yashash
vaqtining qisqarishi; 6- Vitamin B12 va folat kislotasi yetishmovchiligi; 7-Gipoksiya natijasida
ishga tushadigan omillar taʼsirida. Gipoksiyaga sezgir HIF (
Hypoxia-inducible factor
) orqali
EPO sintezi nazorat qilinadi. HIF faolligi kislorod darajasiga bog‘liq holda o‘zgaradi. EPO – bu
glikoprotein bo‘lib, uning molekulyar massasi 30,4 kDa ni tashkil etadi. U asosan suyak
ko‘migidagi eritroid hujayralari retseptorlari bilan bog‘lanadi va ularning tirik qolishi,
ko‘payishi va yetilishini rag‘batlantiradi (Pan X, Suzuki N, Hirano I, Yamazaki S, Minegishi N,
2011). EPO asosan buyrakdagi interstitsial peritubulyar (buyrak kanalchalari va buyrakning
boshqa tuzilmalari orasidagi bo'shliqlar) hujayralar tomonidan, kamroq miqdorda– jigardagi
perisinusoidal hujayralar tomonidan ishlab chiqariladi. Bu jarayon to‘qimalardagi kislorod
darajasiga orqali nazorat qilinadi. Gipoksiyada va anemik stress holatlarida HIF-1ning α va β
dimeri EPO geni bilan bog‘lanib, uning ekspressiyasini faollashtiradi. HIF-1 α normal holatda
(gipoksiya kuzatilmaganda) bo’lmaydi, ammo qonning kislorod bilan to’yinish darajasi
pasayishi bilan uning miqdori ortadi va hujayra yadrosiga o‘tib HIF-1β bilan bog‘lanadi. Bu
geterodimer DNK dagi maxsus qism – HRE (Hypoxia Response Element) bilan bog‘lanib, turli
genlarni faollashtiradi. Bunday adaptiv javobdan asosiy maqsad – to‘qimalarning kislorod
yetishmasligi tufayli shikastlanishidan himoya qilish, qondagi kislorodning tashilishni
yaxshilash va uning sarflanishini nazorat qilishdir. Yangi tadqiqotlar HIF faktorlari
hujayralarda kechadigan metabolik jarayonlarning asosiy boshqaruvchilari ekanini isbotladi
[2,3]. HIF faktorlari yana metabolik jarayonlardagi umumiy xolesterin va LPNP darajasini
nazorat qilishda ham muhim ahamiyat kasb etadi [5,6,7]. HIF-1α molekulasining normal
kislorod bilan ta’minlanish sharoitida degradatsiyaga uchrashi quyidagi mexanizimlar asosida
Page 72
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
boradi; - HIF-1α molekulasidagi ikkita prolin qoldig‘i maxsus fermentlar – prolilgidroksilaza
(PHD) tomonidan gidroksillanadi. Bu fermentlarning aktivlashishi uchun kislorod, temir va 2-
oksoglutaratlar kerak bo‘ladi. Gidroksillangan HIF-1α ni pVHL (fon Gippel-Lindau) oqsili
degradatsiya qilish uchun aniqlab, tanlab oladi va degradatsiyani proteasomlar orqali amalga
oshiradi. Zamonaviy tibbiyotda bu jarayonlarni bloklovchi HIF-PHI (Hypoxia-inducible factor-
prolyl hydroxylase inhibitors) guruh dori vositalari ishlab chiqarilmoqda. Bunday dorilar HIF-
1α ni parchalanib ketishdan saqlaydi va uni yadroga kirib, EPO ishlab chiqarilish faolligini
oshirilishini ta’minlaydi. [8,910]. HIF-α ning asosiy 3ta izoshakli bo’lib, HIF-1α organizimdagi
deyarli barcha to’qimalarda uchraydi. HIF-2α jigar va buyrakda EPO ishlab chiqarishda
muhim rol o‘ynaydi. HIF-3α – HIF-1α va HIF-2α larning faolligini pasaytirib turadi deb
hisoblanadi. HIF-1α va HIF-2α lar genlarni faollashtiradi, HIF3α esa ularning faolligini
pasaytirib turadi. Shuning uchun HIF-2α maxsus eritropoetin ishlab chiqarishda asosiy rolni
o‘ynashi tekshirishlarda o’z tasdig’ini topgan.[11,12,13].
Surunkali buyrak yetishmovchiligida (SBE) EPO ishlab chiqarilishi;
EPO ning
yetishmovchiligi SBE ning ilk bosqichidayoq paydo bo’ladi. Bunday bemorlarda EPO miqdori
anemiya darajasiga nomutanosib tarzda kam darajada bo’ladi. Glomulyar filtratsiya tezligi 30
ml.min/1,73m² dan pasaysa, holat yanada og’irlashadi va EPO miqdorining mutloq
yetishmovchiligiga sabab bo’ladi.
SBE da buyraklardagi qon oqimi kamayadi, natijada kislorod yetib borishi kamayadi va
oqibatda to‘qimalar kislorodga kamroq muhtoj bo‘lib qoladi. Bu fermentlar (PHD) ni faol
holatda o’zida saqlydi va EPO geni faollashmaydi [14,15,16]. Tajribalar shuni ko’rsatadiki,
gipoksiy vaqtida interleykin-1α, interleykin-1β, TGF-β va TNF-α kabi yallig‘lanish sitokinlari
EPO ishlab chiqarilishini susaytiradi.[17,18,19]. SBE ning o‘ziyoq organizimdagi yallig‘lanish
jarayonlarini kuchaytiradi va natijada immun tizim faollashadi. Bu holatlar to’g’ridan-to’g’ri
EPO ishlab chiqarilishining susayishiga olib keladi [ 20,21,22]. Ayrim SBE bilan og‘rigan
bemorlarda gemoglobin darajasi past bo‘lsada, EPO darajasi meʼyorda bo‘ladi. Bu holatda
organizmda EPO miqdori yetarli bo‘lsada, suyak ko‘migida unga nisbatan rezistentlik yuzaga
keladi [23,24,25]. EPO yetishmovchiligi va unga nisbatan rezistentlik holatlarini davolash
uchun yangi usul sifatida HIF tizimidagi molekulalar — endogen EPO ishlab chiqarilishini
oshirish va organizimdagi temir zaxiralaridan foydalanishni yaxshilash uchun yangi
terapevtik nishon sifatida o‘rganilmoqda [26,27,28].
SBEda Temir metabolizmining o’ziga xosligi;
Temir – eritropoez (eritrotsitlar ishlab chiqarilishi) uchun juda zarur modda bo’lib,
anemik holatlarda temir yetishmovchiligini bartaraf etish orqali ekzogen EPO dozasini
kamaytirish mumkin [29,30,31]. Temir yetishmovchiligi, hatto organizimda anemiya bo‘lmasa
ham, sog‘liqni yomonlashtiradi, xotira va ish qobiliyatini susaytiradi, yurak yetishmovchiligi
holatiga sabab bo’ladi [29,30,31]. Temir ferroportin orqali qonga chiqariladi va transferrin
orqali hujayralarga tashiladi. EPO stress holatlarida (qon yo‘qotish, anemiya) gepsidin
sintezini susaytiradi. Bu jarayon eritroferron (YERFE) deb ataluvchi gormon orqali amalga
oshadi. YERFE – eritroblastlar tomonidan ishlab chiqariladi [32,33,34]. Bundan tashqari: HIF-
1α va HIF-2α gepsidin genining pramotiriga bog‘lanib, uning ekspressiyasini to‘g‘ridan-to‘g‘ri
tormozlaydi. HIF2α DMT1 va duodenal sitoxrom b (DCYTB) kodlaydigan genlarni
faollashtirib, temirni ichakdan so‘rilishini va lizosomalardan chiqishini yaxshilaydi
[35,36,37,41]. SBE bilan og‘rigan bemorlarda absolyut va funksional temir yetishmovchiliklari
Page 73
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
kuzatiladi. Absolyut yetishmovchiliklarning sabablari bo’lib gemodializ vaqtida qonning
asosiy qismi tizimida qolib ketishi tufayli qon yo‘qotish. Funksional yetishmovchilik sabablari:
Uremik holatlarda yuzaga keladigan yallig‘lanishlar natijasida ichakda temirning so‘rilishini
va zaxiralardan chiqishini kamayishi [38,39,40,42].
Xulosa qiladigan bo’lsak
, SBK va anemiya o'rtasidagi ikki tomonlama bog'liqlik bir
nechta tadqiqotlar bilan tasdiqlangan, chunki buyrak funktsiyasining pasayishi, tizimli
yallig'lanish, noto'g'ri ovqatlanish odatlari va u bilan bog'liq dori terapiyasi qonda temir
so’rilishi, tashilishi va o’zlashtirilishiga bevosita salbiy ta’sir ko’rsatadi. Boshqa tomondan,
EPO ishlab chiqarilishini yaxshilash va yallig'lanish belgilari darajasini pasaytirish orqali
buyraklar filtratsiya funktsiyasiga ijobiy ta’sir ko'rsatilishi tajribalarda ko'plab marta
isbotlangan. Gipoksiya darajasining pasayishi mikrosirkulyatsiya va filtrlash mexanizmini
yanada samarali bo’lishiga yordam beradi. Bundan tashqari, EPO va temir miqdorini
normallashtirish orqali buyrak kasalliklarining rivojlanishi, yurak-qon tomir xavfining ortishi
va yana diabet kabi bir qator metabolik kasalliklarining oldini olishda ijobiy ta'sir ko’rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Pradeep Arora., Chief Editor., Vecihi Batuman. Chronic Kidney Disease. Medscape. Feb 11,
2025 y.
2. Tregub P.P., Kulikov V.P., Malinovskaya N.A., Kuzovkov D.A., Kovzelev P.D. HIF-1 –
alternative signal pathways of activation and formation of tolerance to hypoxia/ischemia.
Pathological Physiology and Experimental Therapy, Russian journal. 2019; 63 (4).
3. Demet Kivanc Izgi1ab, Suleyman Rustu Oguz. Exploring the Interplay of Hypoxia-Inducible
Factors: Unveiling Genetic Connections to Diseases Through Bioinformatics Analysis. Medical
Science and Discovery, 2023; 10(9):669-672
4. P Carmeliet, Y Dor, J M Herbert, D Fukumura, K Brusselmans, M et.all. Role of HIF-1alpha in
hypoxia-mediated apoptosis, cell proliferation and tumour angiogenesis. Nature 1998 Oct
1;395(6701):525
5. Robert Provenzano., Anatole Besarab., Chao H Sun., Susan A Diamond., John H Durham.,
Jose L Cangiano., Joseph R Aiello et all/Oral Hypoxia-Inducible Factor Prolyl Hydroxylase
Inhibitor Roxadustat (FG-4592) for the Treatment of Anemia in Patients with CKD. 2016 by
the American Society of Nephrology. National Library of Medicine 2016 Jun 6;11(6):982-991.
6. Joshua M Kaplan., Neeraj Sharma., Sean Dikdan. Hypoxia-Inducible Factor and Its Role in
the Management of Anemia in Chronic Kidney Disease. International Journal of Molecular
Sciences. 2018 Jan 29;19(2):389.
7. Drevytska T., Gavenauskas B., Drozdovska S., Nosar V., Dosenko V., Mankovska I. HIF-α
mRNA expression changes in different tissues and their role in adaptation to intermittent
hypoxia and physical exercise. Pathophysiology. 2012;19: 205–214.
8. Badridinova B.K. Bakayev E.S. Osobennosti medikamentoznoy terapii anemii pri
xronicheskoy bolezni pochek. Central Asian Journal of Medical and Natural Science. vol. 4 no.
5 (2023): September.
9. Webster AC, Nagler EV, et.all/ P. Chronic kidney disease. Lancet. (2017) 389:1238–52.
10.
Yousuf Abdulkarim Waheed, Jie Liu, Shifaa Almayahe, Dong Sun. The role and clinical
implications of HIF-PHI daprodustat in dialysis-dependent and non-dialysis-dependent
chronic kidney disease anemic patients: a
Page 74
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
general review. Front. Nephrol., 2024 Dec 23;4:
11.
Andrew D Nguyen., Jeffrey G McDonald., Richard K Bruick., Russell A DeBose-Boyd.
Hypoxia stimulates degradation of 3-hydroxy-3-methylglutaryl-coenzyme A reductase
through accumulation of lanosterol and hypoxia-inducible factor-mediated induction of insigs.
Journal of Biological Chemistry 2007 Sep 14;282(37):27436-27446.
12.
Seonghwan Hwang., Andrew D Nguyen., Youngah Jo., Luke J Engelking., James
Brugarolas., Russell A DeBose-Boyd. Hypoxia-inducible factor 1α activates insulin-induced
gene 2 (Insig-2) transcription for degradation of 3-hydroxy-3-methylglutaryl (HMG)-CoA
reductase in the liver. Journal of Biological Chemistry 017 Jun 2;292(22):9382-9393.
13.
Dickson AS, Pauzaite T, Arnaiz E, Ortmann BM, West JA, Volkmar N, Martinelli AW, Li Z,
Wit N, Vitkup D, Kaser A, Lehner PJ, Nathan JA. A HIF independent oxygen-sensitive pathway
for controlling cholesterol synthesis. Nature Commun. 2023 Aug 9;14(1):4816.
14.
Andrew S Levey., Kai-Uwe Eckardt., Nijsje M Dorman., ey all. Nomenclature for kidney
function and disease: report of a Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO)
Consensus Conference. Kidney international 2020 Jun;97(6):1117-1129.
15.
Richard L Amdur., Harold I Feldman., Jayanta Gupta., Wei Yang. Inflammation and
Progression of CKD: The CRIC Study. Clinical Journal of the American Society of Nephrology.
2016 Sep 7;11(9):1546-1556.
16.
Chapter 1: Definition and classification of CKD. Kidney Int Suppl (2011). 2013
Jan;3(1):19-62.
17.
Inker LA, Astor BC, Fox CH, Isakova T, Lash JP, Peralta CA, Kurella Tamura M, Feldman
HI. KDOQI US commentary on the 2012 KDIGO clinical practice guideline for the evaluation
and management of CKD. Am J Kidney Dis. 2014 May;63(5):713-353.
18.
Webster AC, Nagler EV, Morton RL, Masson P. Chronic Kidney Disease. Lancet. 2017
Mar 25;389(10075):1238-1252.
19.
Textor SC. Ischemic nephropathy: where are we now? J Am Soc Nephrol. 2004
Aug;15(8):1974-82.
20.
Kitamoto Y, Tomita M, Akamine M, Inoue T, Itoh J, Takamori H, Sato T. Differentiation
of hematuria using a uniquely shaped red cell. Nephron. 1993;64(1):32-6.
