Page 56
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
ABU MANSUR MOTURIDIYNING “TAVHID” ASARIDA
XAVORIJLARGA QARSHI RADDIYALARI
Yodgorov Mohirjon Islomjon o‘g‘li
O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi
“Islomshunoslik” mutaxassisligi magistranti
+998935564546
Mohirjon7755@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15632015
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-June 2025 yil
Ma’qullandi: 07-June 2025 yil
Nashr qilindi: 10-June 2025 yil
Abu Mansur Moturidiy ning “Tavhid” asarida,
Xavorijlar firqasining noto‘g‘ri e’tiqodlariga qarshi
ilmiy asoslangan raddiya berilgan. Moturidiy,
Xavorijlarning hukm chiqarishdagi o‘ta qat’iy
yondashuvlarini
tanqid
qiladi
va
ularning
aqidalaridagi muammolarni ilmiy jihatdan tahlil qiladi.
Asarda, Xavorijlarning “kufr”ni boshqalarga osongina
ta’minlash va musulmonlarni kufrda ayblashlari kabi
rad etilgan amaliyotlari keng muhokama qilinadi.
Moturidiy, Qur’on va Hadislarning to‘g‘ri tafsiri orqali
Xavorijlarning bu kabi radikal qarashlarini inkor etadi
va ularni o‘z aqidalarini tekshirishga chaqiradi. Asar,
islom aqidasidagi tafsirlarga yangicha yondashuvni
taqdim etib, sunniy e’tiqodni himoya qiladi.
KEY WORDS
Abu Mansur Moturidiy, “Tavhid”
asari, xavorijlar, aqidaviy raddiya,
islom aqidasi, radikal qarashlar,
sunniy aqida, Qur’on tafsiri, diniy
ekstremizm, iymon va amal.
Abu Mansur Moturidiy ( 853–944) islomiy tafsir va aqida ilmida o‘ta muhim
shaxsiyatlardan biridir. U, asosan, sunniy aqidani ilmiy asosda tasdiqlagan va islomiy firqalar
o‘rtasidagi tafovutlarni aniq va ilmiy tarzda tushuntirib bergan. “Tavhid” asari, Moturidiy
tomonidan yaratilgan eng muhim ilmiy asarlardan biri bo‘lib, unda islomiy aqidaning
poydevoriy tushunchalari, ayniqsa, "tavhid" (Allohning birligini tasdiqlash) haqida chuqur
tahlil qilinadi. Asar, shu bilan birga, Xavorijlar firqasining aqidalari va ularning islom
jamiyatidagi noxush o‘rni haqida ham ilmiy raddiyalarni taqdim etadi.
Xavorijlar, islom tarixida birinchi marta, to‘g‘ri yo‘ldan og‘ishgan va o‘zlarining radikal
aqidalari bilan mashhur bo‘lgan firqadir. Ular, avvalo, iymon va amalni bir-biriga mustahkam
bog‘lab, hatto ba’zi musulmonlarni kufrda ayblaganlar. Xavorijlar, o‘zlarini haq va to‘g‘ri yo‘lda
bo‘lgan guruh sifatida ko‘rsatayotgan paytda, boshqa musulmonlarni haqiqiy e’tiqoddan
chetlashgan deb bilganlar. Ular, islomni shaxsiy qarashlar va qattiq dogmalar asosida talqin
qilishga harakat qilganlar va bu o‘z navbatida islom jamiyatida diniy bo‘linishlarga olib kelgan.
Moturidiy, “Tavhid” asarida Xavorijlarning bu radikal qarashlariga qarshi ilmiy
raddiyalarni keltiradi. U, Qur’on va Hadislarga asoslanib, Xavorijlarning aqidalarini tahlil
qiladi va ularning diniy yondashuvlaridagi xatolarni isbotlaydi. Xavorijlar, islomiy e’tiqodlarni
o‘zlarining qattiq va cheklangan nuqtai nazarlaridan chiqib qarashgan bo‘lsalar, Moturidiy o‘z
asarida islomiy aqidani keng va ilmiy yondashuvda tushuntiradi. Ushbu asar, Xavorijlarning
radikal ta’limotlariga qarshi turish va islomning haqiqiy, muvozanatli e’tiqodini himoya
Page 57
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
qilishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Moturidiy, sunniy aqidaning asosiy tamoyillarini ilgari surgan va bu tamoyillarni ilmiy
dalillar bilan asoslagan. U, islomning haqiqiy e’tiqodini tushunishda naqliy va aqliy
yondashuvni uyg‘unlashtirib, Xavorijlar kabi ekstremistik guruhlarning aqidalari va
yondashuvlarini inkor etgan. Shuningdek, u islom jamiyatining birligini saqlash va diniy
ekstremizmga qarshi kurashishda ilmiy asoslangan yondashuvlarni taklif etadi.
“Tavhid” asari, nafaqat Xavorijlar firqasiga qarshi ilmiy raddiya berish, balki islom
aqidasi va tafsirida to‘g‘ri yondashuvni ilgari surishda muhim rol o‘ynaydi. Bu asar, Moturidiy
tomonidan Qur’on va Hadislarning to‘g‘ri talqini asosida yozilgan bo‘lib, diniy ekstremizm va
aqidaviy noxushliklarga qarshi kurashda katta ahamiyatga ega. Asarda, Xavorijlarning
"kufr"ni boshqalarga osongina ta’minlash va musulmonlarni kufrda ayblashlari kabi rad
etilgan amaliyotlari tanqid qilinadi. Shu bilan birga, Moturidiy, to‘g‘ri aqidani saqlash va diniy
birlikni ta’minlashda ilmiy yondashuvning ahamiyatini vurg‘ulaydi.
Moturidiyning bu asari, faqat diniy aqidalar masalasida emas, balki islom jamiyatida
birdamlik va xavfsizlikni ta’minlashda ham katta ilmiy hissa qo‘shadi. Shu sababli, “Tavhid”
asari nafaqat Xavorijlar firqasining radikal qarashlariga qarshi kurash, balki umumiy islomiy
aqida va tafsir ilmida to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatishda muhim asar bo‘lib qolmoqda.
ASOSIY QISM
Abu Mansur Moturidiyning “Tavhid” asari, islom aqidasini tushunishda va tafsirda juda
muhim ilmiy asarlardan biri hisoblanadi. Ushbu asarda, Moturidiy Xavorijlar firqasining
e’tiqodlari va ularning islom jamiyatidagi o‘rni haqida keng muhokama yuritadi. Xavorijlar,
asosan, musulmonlarni o‘zlarining qat’iy diniy qarashlariga bo‘ysundirishga harakat qilgan va
o‘zlarini “haqq”ni amalga oshiruvchi guruh sifatida ko‘rganlar. Ular, o‘z aqidalari bo‘yicha,
nafaqat kafirlarni balki ba’zi musulmonlarni ham kufrda ayblaganlar. Moturidiy bunday
amaliyotlarni rad etib, Qur’on va Hadislarning to‘g‘ri tafsiriga asoslanib, Xavorijlarning radikal
va extremistik yondashuvlarini inkor qiladi.
Xavorijlar, asosan, Muhammad (s.a.v) davrida paydo bo‘lib, o‘zlarini islomni to‘g‘ri
tushunuvchi yagona guruh deb hisoblashgan. Ular, asosan, o‘zlariga qarshi chiqqanlarni
“kufr”da ayblab, ularga qarshi jang qilishni oqlaganlar. Ularning eng muhim aqidalari, har
kimning, hatto musulmonlarning, iymoni va amalini qat’iy tarzda baholash edi. Xavorijlar,
islomda o‘zlarining tushunchalari bo‘yicha iymonli bo‘lmaganlarni kufrda ayblab, ularni
jazolashni talab qilganlar. Bunday yondashuv, jamiyatda xavfli bo‘lib, insonlarning diniy
e’tiqodlarini shaxsiy xohishlarga asoslangan tarzda taqdim etishga olib kelgan.
Moturidiy, “Tavhid” asarida, Xavorijlarning e’tiqodlarini qat’iy tanqid qiladi va ularni
ilmiy asosda rad etadi. Ular Qur’on va Hadislarda ta’kidlangan muhim prinsiplarga zid
keladigan yondashuvni ilgari suradilar. Masalan, Xavorijlar “kufrni” osongina boshqalarga
nisbatan ta’minlashni oqlaganlar, bu esa diniy bag‘rikenglikka ziddir. Moturidiy, Qur’onning
asosiy mazmunini to‘g‘ri talqin qilib, Xavorijlarning bu kabi radikal yondashuvlarini inkor
etadi[1.624].
Moturidiy, Qur’onda e’tiqod va amalning asosiy tushunchalarini to‘g‘ri tushunish
zarurligini ko‘rsatadi. U, "iymon" va "amal"ning bir-biriga bog‘liqligini, iymonli bo‘lish uchun
faqatgina zakot, namoz va boshqa ibodatlarni bajarishning yetarli emasligini ta’kidlaydi.
Shuningdek, Xavorijlarning “imanni” qat’iy ravishda baholash, odamlarning diniy e’tiqodlarini
jismoniy amalga bog‘lashlarini ko‘rib, bu yondashuvni to‘g‘ri deb hisoblamaydi.
Page 58
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
Xavorijlar, bunday yondashuvda, musulmonlarni yakkalashga intiladilar va o‘zlarining
diniy dogmalarini jamiyatga majburan tatbiq qilishga harakat qildilar. Xavorijlarning eng
katta xatosi bu insonlarni to‘g‘ri e’tiqoddan chalg‘itish va dinni shaxsiy yondashuvlar asosida
ta’riflash edi. Moturidiy, bunday e’tiqodlarning yagona to‘g‘ri yo‘l emasligini isbotlash uchun
ilmiy dalillar keltiradi.
Moturidiy, “Tavhid” asarida, sunniy aqidani himoya qilib, ilmiy jihatdan islomiy
e’tiqodlarning to‘g‘ri yo‘lini ko‘rsatadi. U, iymonning mohiyatini tushunishda aqliy va naqliy
dalillarni uyg‘unlashtirgan holda, Xavorijlarning e’tiqodiga qarshi turadi. Sunniy e’tiqodda,
musulmonlarning iymonini tekshirishda qat’iy yondashuvga emas, balki muhlis niyat va
amallarni inobatga olishga e’tibor beriladi. Shuningdek, Moturidiy Qur’on va Hadislarga
asoslanib, aqidani to‘g‘ri tushunish va jamiyatda birdamlikni saqlashning muhimligini
ta’kidlaydi[2.863].
Abu Mansur Moturidiyning “Tavhid” asari, Xavorijlar firqasining radikal qarashlariga
qarshi ilmiy asoslangan raddiya bo‘lib, islomning to‘g‘ri aqidasini himoya qilishda muhim rol
o‘ynaydi. Ushbu asar, sunniy e’tiqodni ilmiy yondashuv orqali tushuntirib, jamiyatdagi diniy
ekstremizmga qarshi kurashishda yirik ilmiy hissa qo‘shadi. Moturidiy, islomiy aqidaning
haqiqiy tushunchalarini taqdim etib, radikal fikrlarning o‘zgarishini targ‘ib qiladi.
XULOSA
Abu Mansur Moturidiyning “Tavhid” asari, islom aqidasini to‘g‘ri tushunishda va
jamiyatda diniy birlikni saqlashda ilmiy yondashuvni ilgari surgan muhim asar hisoblanadi.
Ushbu asarda, Moturidiy, Xavorijlar firqasining radikal e’tiqodlariga qarshi ilmiy va tafsiliy
raddiyalarni ilgari suradi. Xavorijlar o‘zlarining qat’iy diniy qarashlarini to‘g‘ri e’tiqod sifatida
targ‘ib qilib, boshqa musulmonlarni kufrda ayblaganlar. Bu yondashuv nafaqat diniy birlikni
buzgan, balki islom jamiyatidagi tinchlik va barqarorlikni ham xavf ostiga qo‘ygan. Xavorijlar,
Qur’on va Hadislardan noto‘g‘ri talqinlarni olib, o‘zlarining fikrlarini to‘g‘ri deb hisoblashgan.
Ularning aqidalari ixtiloflarga olib kelib, islomni qisqartirilgan va qat’iy dogmalar asosida
talqin qilishga olib kelgan.
Moturidiy “Tavhid” asarida Xavorijlarning aqidalaridagi xatolarni aniq ilmiy asosda
tahlil qiladi. U Xavorijlarning islomni osongina “kufr” bilan bog‘lash, iymonni faqat amallarga
asoslash va boshqa musulmonlarni o‘zlariga qarshi chiqadigan harakatlarda ayblashlarini
keskin tanqid qiladi [3.104]. Moturidiy, Qur’on va Hadislarning haqiqiy talqini asosida,
Xavorijlarning bu kabi radikal qarashlarini inkor etadi va ularni diniy aqidalarga nisbatan
mehr-muhabbat va bag‘rikenglikka chaqiradi. Uning ilmiy ishlari islomiy aqidaning to‘g‘ri
tushunilishi va tafsirini ilgari surishga xizmat qiladi, shuningdek, diniy ekstremizmga qarshi
kurashishda muhim ahamiyatga ega.
Moturidiy islomni to‘g‘ri tushunish uchun naqliy va aqliy dalillarni uyg‘unlashtirishni
ta’kidlaydi. U, Xavorijlarning e’tiqodida mavjud bo‘lgan qat’iy yondashuvlar va insonlarning
e’tiqodini faqat amallarga asoslab baholashni noto‘g‘ri deb hisoblaydi. Moturidiy, iymonning
haqiqiy mohiyatini tushuntirib, islomiy e’tiqodlarning faqatgina tashqi amallar bilan emas,
balki ichki niyat va niyat bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi. Shunday qilib, Moturidiy “Tavhid”
asarida, Xavorijlar firqasining radikal ta’limotlariga qarshi kurashadi va islomning haqiqiy,
keng va ilmiy yondashuvini taqdim etadi.
Moturidiy, shuningdek, sunniy aqidani himoya qilib, islomiy tafsirdagi noaniqliklar va
o‘zaro tafovutlarni bartaraf etishga harakat qiladi. U, islom jamiyatida birdamlikni saqlash va
Page 59
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
diniy ekstremizmga qarshi kurashishda ilmiy yondashuvning zarurligini ta’kidlaydi. “Tavhid”
asari, nafaqat Xavorijlarning radikal qarashlariga qarshi ilmiy raddiya berish, balki islomiy
aqidaning to‘g‘ri tushunilishi va tafsiri haqida keng fikrlar yaratishda ham muhim manba
bo‘lib xizmat qiladi[4.108].
Shu bilan birga, Moturidiyning bu asari, islomda birdamlik va ahillikni ta’minlashda
katta ilmiy ahamiyatga ega. Moturidiy, Qur’on va Hadislarni to‘g‘ri talqin qilishga asoslangan
ilmiy yondashuvni ilgari surib, diniy ekstremizm va radikalizmning oldini olishda muhim
hissa qo‘shgan. U, Xavorijlarning radikal fikrlarini rad etgan holda, sunniy aqidani
mustahkamlash va islomiy jamiyatda tinchlik va xavfsizlikni saqlashda asosiy ilmiy
yondashuvlarni taqdim etdi.
Moturidiyning "Tavhid" asari, Xavorijlar firqasining e’tiqodlaridagi asosiy xatolarni
aniqlab, islomiy aqidaning haqiqiy yo‘lini ko‘rsatgan bir ilmiy asar sifatida hozirgi kunda ham
o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Bu asar, musulmon jamiyatida diniy birlikni saqlash, aqidaviy
ekstremizmga qarshi kurashishda va to‘g‘ri diniy tushunchalarni targ‘ib qilishda muhim
manba sifatida xizmat qilishda davom etmoqda.
Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Қуръони карим маъноларининг таржима ва тафсири / Таржима ва тафсир
муаллифи: Абдулазиз Мансур. – Тошкент: Тошкент ислом университети, 2018. – 624 б.
2.
Ahmad Damanhuriy. Al-Imom Moturidiy va manhaj ahli-s-sunna fi tafsiri-l-Qur’on. – Urdun:
Doru-n-Nur, 2018. – 863 b.
3.
Muhammad ibn Abdulkarim Shahristoniy. Al-Milal va an-nihal. 2 jild. – Bayrut: Dor al-
Ma’rifa, 1993.
4.
Husniddinov Z. Islom: yo‘nalishlar, mazhablar, oqimlar. – Toshkent: 2020. – 158 b.
5.
Husniddinov Z. Xorijiylik va shialik. – Toshkent: Toshkent islom universiteti, 2003. – 31 b.
6.
Oqilov S. Moturidiy va Ash’ariya ta’limotlari tarixi. – Toshkent: Movarounnahr, 2015. – 99
b.
7.
Oqilov S. Moturidiya ta’limoti tarixi. – Toshkent: Muharrir, 2022. – 355 b.
8.
S.Saidjalolov. Islomdagi yo‘nalishlar va mazhablar. – Toshkent: O‘zXIA nashriyoti, 2021. –
139 b.
9.
Oqilov S. Kalom ilmi va aqida maktablari tarixi. – Toshkent: 2020. – 188 b.
10.
Oqilov S. Kalom ilmi (Aqoid). – Toshkent: Toshkent islom universiteti, 2011. – 159 b.
11.
Oqilov S. Sunniylik ta’limoti. – Toshkent: Toshkent islom universiteti, 2012. – 122 b.
