Page 35
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA INKLYUZIV
YONDASHUVLAR ASOSIDA SAYLOVDA TENG ISHTIROKNI
TA’MINLASH IMKONIYATLARI
Rayimberganova Dilxiroj Ravshonbek qizi
Toshkent davlat yuridik universiteti Davlat
boshqaruvi huquqi yoʼnalishi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15623570
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-June 2025 yil
Ma’qullandi: 07-June 2025 yil
Nashr qilindi: 09-June 2025 yil
Ushbu maqolada raqamli texnologiyalar va inklyuziv
yondashuvlar orqali saylov jarayonida teng ishtirokni
ta’minlash imkoniyatlari chuqur tahlil qilinadi.
Ayniqsa, O‘zbekiston misolida mavjud infratuzilma,
huquqiy baza va ijtimoiy guruhlar o‘rtasidagi
tengsizliklarni
bartaraf
etishdagi
raqamli
texnologiyalarning o‘rni va ta’siri ko‘rib chiqiladi.
Statistika va ilg‘or xorijiy tajribalarga asoslangan
holda muallif raqamli saylov texnologiyalari, masalan,
biometrik identifikatsiya, elektron ovoz berish tizimlari
va mobil ilovalar orqali nogironlar, ayollar va chekka
hududlardagi aholi qatlamlarining saylov jarayonida
faol ishtirokini ta’minlash imkoniyatlarini yoritadi.
KEY WORDS
raqamli texnologiyalar, inklyuziv
yondashuv, saylov, O‘zbekiston,
siyosiy tenglik, elektron ro‘yxat,
demokratik ishtirok
Demokratiyaning asosiy ko‘rsatkichlaridan biri bu – fuqarolarning siyosiy jarayonlarda
teng va erkin ishtirok etishidir. Saylovlar esa ana shu ishtirokning amaliy ifodasidir. Har bir
fuqaroning o‘z ovozini bemalol, hech qanday to‘siqlarsiz, adolatli tarzda berish imkoniyatiga
ega bo‘lishi inson huquqlarining fundamental tamoyillaridan biridir. O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasida belgilanganidek, har bir fuqaroning saylash va saylanish huquqi qonuniy
asosda kafolatlangan.
Ammo amaliyot shuni ko‘rsatadiki, jamiyatdagi ayrim guruhlar, masalan, nogironligi
bo‘lgan shaxslar, ayollar, yoshlar, chekka hudud aholisi yoki chet elda vaqtincha yashayotgan
fuqarolar saylov jarayonida to‘liq ishtirok eta olmay qolmoqda. Bu holat ularning huquqiy
imkoniyatlarini cheklashi bilan birga, saylov natijalarining umumxalq vakillik darajasiga ham
ta’sir qilishi mumkin.
Shu sababli, zamonaviy texnologiyalar, xususan raqamli platformalar orqali siyosiy
ishtirokni qulay, samarali va adolatli qilish muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Shuningdek,
inklyuziv yondashuv – ya’ni jamiyatdagi har bir toifadagi fuqarolar ehtiyojini inobatga olish
orqali teng imkoniyatlarni ta’minlash – hozirgi global demokratik tamoyillarning ajralmas
qismiga aylangan.
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda Prezident tashabbuslari va hukumat qarorlari asosida
saylov tizimini zamonaviylashtirish, raqamlashtirish, ochiqlik va shaffoflikni kuchaytirish
yo‘lida qator islohotlar amalga oshirilmoqda.
Xususan, “Yagona elektron saylovchilar ro‘yxati” joriy qilinishi, saylov uchastkalarini
texnik
jihozlash,
nogironlar
uchun
Page 36
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
moslashtirilgan inshootlar qurish, yoshlar va ayollar bilan ishlashda innovatsion
yondashuvlar keng qo‘llanilmoqda.
Tadqiqotda quyidagi ilmiy yondashuvlar qo‘llanildi:
1. Deskriptiv (ta’rifiy) tahlil – O‘zbekiston saylov tizimida mavjud texnologik va
inklyuziv yondashuvlar tavsifi berildi;
2. Tahliliy-statistik yondashuv – Markaziy saylov komissiyasi, Davlat statistika qo‘mitasi,
Adliya vazirligi hamda OAV manbalaridagi statistik ma’lumotlarga asoslanib tahlil olib borildi;
3. Komparativ tahlil – avvalgi saylovlar bilan so‘nggi yillardagi saylovlar natijalari
solishtirildi;
4. Huquqiy tahlil – “Saylov kodeksi”, Konstitutsiya va boshqa me’yoriy hujjatlar asosida
tahlil qilindi;
5. Amaliy kuzatuv va misollar – 2019-yil parlament, 2021-yil prezident va 2023-yilgi
mahalliy saylovlar tahlil qilindi.
Natijalar.
1. Saylov tizimidagi raqamli yondashuvlar rivoji
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda saylov tizimini raqamlashtirish borasida muhim
qadamlar tashlandi. 2019-yilda “Yagona elektron saylovchilar ro‘yxati” (YESR) joriy etildi. Bu
tizim avvalgi amaliyotda mavjud bo‘lgan qo‘lda yuritiladigan, takroriy ro‘yxatga olish,
ma’lumotlar ziddiyatini bartaraf etdi. YESR orqali har bir saylovchining yagona bazaga
raqamli asosda kiritilishi nafaqat saylovning ochiqligi, balki ishonchliligi uchun asos bo‘ldi.
2021-yilgi Prezident saylovida ushbu tizim to‘liq ishladi. Biometrik identifikatsiya
usullari pilot tarzida bir nechta hududda sinovdan o‘tkazildi. Bu jarayon fuqarolarning
ishonchini oshirdi va xalqaro kuzatuvchilarda ham ijobiy taassurot qoldirdi.
2. Inklyuziv yondashuvlar va ularning natijalari
O‘zbekiston Markaziy saylov komissiyasi tomonidan nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun
2021-yilgi saylovda 2500 dan ortiq moslashtirilgan saylov uchastkalari tashkil etilgan. Ayollar
uchun alohida maslahat markazlari, bolalar bog‘chalari yonida joylashgan qulay uchastkalar
soni ko‘paytirildi. Yoshlar ishtirokini oshirish uchun “Men ovoz beraman” kabi tashviqot
kampaniyalari tashkil etildi.
Tadqiqot davomida aniqlanishicha, O‘zbekistonda raqamli texnologiyalar yordamida
saylov jarayonlarida quyidagi yutuqlarga erishish mumkin:
1.Nogironlar uchun imkoniyatlar
: Saylov uchastkalarida audio-qo‘llanmalar, ekran
o‘qiydigan texnologiyalar, braille yozuvidagi axborot materiallari va onlayn ovoz berish
imkoniyatlari joriy etilishi lozim. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2023-yilda O‘zbekistonda 750
mingdan ortiq nogiron fuqarolar mavjud bo‘lib, ularning saylovdagi ishtiroki hozircha past
darajada qolmoqda.
2.Ayollar ishtiroki
: Raqamli platformalar orqali saylovda ishtirok etishni osonlashtirish
ayollar, ayniqsa, uyda farzand parvarishi bilan band bo‘lgan ayollar uchun katta imkoniyat
yaratadi. Statistikaga ko‘ra, 2021-yilgi saylovlarda ayollar ishtiroki 46%ni tashkil qilgan.
3.Chekka hududlar aholisi
: Mobil internet, sayyor saylov uchastkalari, masofaviy
ro‘yxatga olish tizimlari orqali chekka hududdagi fuqarolarga ham saylovda qatnashish
imkoniyati taqdim etilishi mumkin. 2022-yilgi statistik ma’lumotlarga ko‘ra, Farg‘ona vodiysi
va Qoraqalpog‘istonda saylov ishtiroki nisbatan past bo‘lgan.
4.Yoshlar va IT-savodxonlik
: 18-30 yoshdagi yoshlar raqamli texnologiyalar bilan faol
Page 37
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
shug‘ullanishadi, biroq ularning saylovdagi ishtiroki 39% atrofida. Maxsus ilovalar, ijtimoiy
tarmoqlardagi axborot kampaniyalari orqali ularni jalb etish mumkin.
Xulosa
. Yuqoridagi tahlillar asosida xulosa qilish mumkinki, raqamli texnologiyalar va
inklyuziv yondashuvlar saylov jarayonida tenglikni ta’minlashda muhim vosita bo‘la oladi.
O‘zbekistonning huquqiy va texnologik infratuzilmasi bu borada ma’lum salohiyatga ega.
Biroq, samarali natijaga erishish uchun quyidagi tavsiyalarni amalga oshirish lozim:
Elektron ovoz berish platformalarini sinovdan o‘tkazish va bosqichma-bosqich joriy
qilish;
Saylov uchastkalarini jismoniy imkoniyati cheklanganlarga moslashtirish;
Ayollar va yoshlarni maqsadli auditoriya sifatida qamrab oluvchi raqamli
kampaniyalarni amalga oshirish;
Hududlararo raqamli infratuzilmani kengaytirish;
IT sohasida kadrlar tayyorlash va texnik xizmat ko‘rsatish tizimini yo‘lga qo‘yish.
O‘zbekiston uchun saylovlarni yanada adolatli va teng ishtirok asosida tashkil qilishda
raqamli texnologiyalarning imkoniyatlaridan samarali foydalanish – demokratik jamiyat
qurish yo‘lida muhim qadamlardan biridir. O‘zbekiston Respublikasi saylov tizimida so‘nggi
yillarda amalga oshirilayotgan islohotlar, xususan raqamli texnologiyalarni joriy etish va
inklyuziv yondashuvlarni kengaytirish, saylovlarda teng ishtirokni ta’minlashda muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Raqamli ro‘yxatlar, biometrik autentifikatsiya, ochiq elektron
platformalar, shuningdek, har bir ijtimoiy guruhga moslashtirilgan infratuzilmaning
yaratilishi demokratik jarayonlarning ochiqligini oshirmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, 2023-yilgi tahriri
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy saylov komissiyasi hisobotlari, 2021-2024 yillar
3.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi, rasmiy sayti
4.
"Raqamli texnologiyalar va ijtimoiy inklyuziya" – O‘zbekiston Innovatsion rivojlanish
vazirligi nashri, 2022
5.
UNDP Uzbekistan – Inclusive Governance and Digital Transformation Reports, 2022
6.
OSCE/ODIHR Election Observation Mission Reports, Uzbekistan, 2019–2021
7.
Guliyev, A. (2021). "Saylov tizimida innovatsiyalar va raqamli transformatsiya". Toshkent:
Siyosat.
8.
Kadirova, N. (2020). "Ayollar va siyosiy faollik: zamonaviy yondashuvlar". O‘zbekiston
Fanlar akademiyasi.
9.
"Nogironlar huquqlari va imkoniyatlari" – Adolat nashriyoti, 2021
10.
"Saylov va yoshlar: imkoniyatlar va muammolar" – Yoshlar ishlari agentligi, 2022
