Page 196
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
DUKCHI ESHON QO‘ZG‘ALONI: TURKISTONDA
MUSTAMLAKACHILIKKA QARSHI DINIY-SIYOSIY
HARAKAT
Abduqahorov Anvarjon Alijon o‘g‘li
Navoiy davlat universiteti ilmiy tadqiqotchi
e-mail: anvarabduqahhorov34@gmail.com
ORCID ID 0009-0004- 4836-9867
https://doi.org/10.5281/zenodo.15673208
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-June 2025 yil
Ma’qullandi: 10-June 2025 yil
Nashr qilindi: 16-June 2025 yil
Ushbu ilmiy maqola 1898-yilda Andijonda yuz bergan
Dukchi Eshon boshchiligidagi qo‘zg‘alonni tarixiy,
siyosiy va diniy nuqtai nazardan keng tahlil qiladi.
Maqolada Rossiya imperiyasining Turkistondagi
mustamlakachilik siyosati, uning mahalliy boshqaruv,
soliq tizimi, diniy hayotga aralashuvi natijasida yuzaga
kelgan ijtimoiy norozilik holati batafsil yoritiladi.
Dukchi Eshon – Muhammad Ali Madalining shaxsiyati,
diniy qarashlari, naqshbandiylik tariqati bilan bog‘liq
faoliyati, uning tarafdorlari safining shakllanishi va bu
harakatning Boburiylar sulolasini tiklash g‘oyasi
asosidagi siyosiy dasturi tarixiy hujjatlar va ilmiy
manbalar
asosida
tahlil
etilgan.
Maqolada
qo‘zg‘alonning borishi, ishtirokchilarning harakatlari,
Rossiya
harbiy
kuchlarining
munosabati,
qo‘zg‘alonning tezda bostirilish sabablari va oqibatlari
xronologik asosda yoritiladi. Ayniqsa, Rossiya
imperiyasining
qo‘zg‘alondan
keyingi
siyosati,
jazolovchi choralar, diniy va madaniy hayotga bo‘lgan
nazorat siyosatining kuchayishi haqida faktlarga
tayangan holda fikr yuritiladi. Sovet tarixshunosligida
bu harakat diniy reaktsiya va “fanatizm” sifatida
baholangan bo‘lsa-da, mustaqillik yillarida ushbu
yondashuv qayta ko‘rib chiqildi.
KEY WORDS
Dukchi Eshon, qo‘zg‘alon, siyosiy
harakat, diniy qarashlar, Rossiya
imperiyasi,
mustamlakachilik,
Naqshbandiya, tarixiy tahlil.
XIX asrning ikkinchi yarmi Markaziy Osiyo xalqlari tarixida tub burilish davri bo‘ldi.
1865-yildan boshlab, Rossiya imperiyasi bosqinchilik siyosatini bosqichma-bosqich amalga
oshirib, Buxoro amirligi, Xiva xonligi va Qo‘qon xonligi hududlarini o‘z nazorati ostiga ola
boshladi. Natijada, butun Turkiston mintaqasi Rossiya imperiyasining mustamlakasi
maqomini oldi. Bu holat mintaqada yuzlab yillar davomida shakllangan siyosiy, iqtisodiy va
diniy tuzumlarning izdan chiqishiga, mahalliy aholining ijtimoiy hayotida keskin
o‘zgarishlarga olib keldi. Rossiya imperiyasi tomonidan joriy etilgan yangi boshqaruv tizimi,
soliqqa tortish siyosati, mahalliy urf-odat va diniy qadriyatlarga nisbatan bepisandlik, xalq
orasida norozilik kayfiyatining ortishiga sabab bo‘ldi. Bu davrda yuz bergan noroziliklar turli
shakllarda namoyon bo‘ldi: ba'zilari passiv
Page 197
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
qarshilik shaklida bo‘lsa, boshqalari qurolli qo‘zg‘olonlarga aylandi. Xususan, 1898-yilda
Andijon vohasida ro‘y bergan qo‘zg‘alon tarixiy manbalarda Dukchi Eshon qo‘zg‘aloni nomi
bilan tilga olinadi. Bu qo‘zg‘alon diniy va siyosiy mafkura asosida shakllangan bo‘lib, uning
boshida Muhammad Ali Madali — xalq orasida “Dukchi Eshon” nomi bilan tanilgan shaxs
turgan. U o‘z harakatiga naqshbandiylik tariqati g‘oyalarini, islomiy qadriyatlarni va
Boburiylar sulolasini tiklash orzusini asos qilib olgan. Bu esa harakatga chuqur diniy-siyosiy
mazmun bag‘ishlagan.
Qo‘zg‘alon qamrovi nisbatan tor bo‘lishiga qaramay, u Rossiya imperiyasining
Turkistondagi mustamlakachilik siyosatiga nisbatan ilk jiddiy qarshiliklardan biri sifatida
tarixda muhim o‘rin egallaydi. Harakatda asosan mahalliy dindorlar, dehqonlar,
hunarmandlar va o‘zbek-qatag‘on siyosatidan norozilik bildirgan boshqa qatlam vakillari
ishtirok etgan[1]. Ularning harakatlari mafkuraviy jihatdan diniy-ma’naviy tiklanish va siyosiy
ozodlik g‘oyalariga asoslangan edi.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya.
Manba sifatida O‘zbekiston Respublikasi Fanlar
akademiyasi Tarix instituti olimlarining tadqiqotlari, xorijiy mualliflarning ishlari,
shuningdek, Farg‘ona vodiysi tarixiga oid hujjatlar va arxiv materiallariga asoslaniladi.
Mustaqillik yillaridan so‘ng esa, O‘zbekiston tarixshunosligida ushbu harakatga yangicha,
ob’ektiv yondashuv paydo bo‘ldi. Dukchi Eshon islomiy qadriyatlar, milliy ozodlik va ijtimoiy
adolat uchun kurashgan siymo sifatida o‘rganilmoqda. Akademik N.Norqobilov, B.Valiyev,
A.Ahmedov singari olimlar ushbu mavzuda chuqur tadqiqotlar olib borib, qo‘zg‘alonni
ijtimoiy-siyosiy voqea sifatida baholaganlar.
Natijalar.
XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyoni bosib olib,
mustamlakaga aylantira boshladi. 1876-yilda Qo‘qon xonligi tugatilishi va Farg‘ona viloyati
sifatida Rossiya tarkibiga qo‘shilishi bilan bu hududda yangi ma’muriy, soliq va harbiy
tartibotlar joriy qilindi. Mustamlakachilik siyosati mahalliy aholi orasida kuchli norozilik
keltirib chiqardi[3]. Rossiya hukumati tomonidan mahalliy an’anaviy boshqaruv
shakllarining tugatilishi, soliqlar oshirilishi, yer egalik huquqining o‘zgartirilishi, islomiy
qadriyatlarning bostirilishi qo‘zg‘alonga zamin hozirladi. Rus pravoslav missionerlarining
faoliyati, maktab va madrasalarga aralashuvi, shariat qonunlarining zaiflashuvi xalq orasida
tahdid sifatida qabul qilindi. Ayniqsa, diniy ziyolilar — eshonlar, xonlar, mullalar ushbu
vaziyatdan norozi bo‘lishdi[5].Dukchi Eshon (Muhammad Ali Halfa) 1846-yilda Marg‘ilon
atrofida tug‘ilgan. U o‘z davrining bilimli, diniy jihatdan chuqur tayyorgarlikka ega bo‘lgan
islom ulamolaridan biri hisoblanadi. Naqshbandiya tariqatiga mansub bo‘lgan bu kishi o‘z
davrida diniy-axloqiy targ‘ibotlari bilan tanilgan.Dukchi Eshon o‘zini Boburiylar sulolasining
avlodi sifatida tanitib, Movarounnahrda islomiy shariatga asoslangan boshqaruvni tiklash
niyatida bo‘lgan[4]. Uning atrofida to‘plangan muridlar safi tobora kengayib, harakat siyosiy
tus ola boshlagan. U diniy-siyosiy tuzum o‘rnatishni maqsad qilgan edi.
Qo‘zg‘alonning yuzaga kelishida uzoq muddatli diniy va ijtimoiy tayyorgarlik muhim rol
o‘ynadi. Dukchi Eshon o‘z tarafdorlarini diniy asosda tarbiyalab, ularni islomiy g‘oyalarga
sodiqlikka undadi. Uning atrofida minglab muridlar jam bo‘lib, ularning ko‘pchiligi sobiq
xonlik davridagi askarlar, zodagonlar va hunarmandlar edi. Qo‘zg‘alonga tayyorgarlik yashirin
tarzda olib borildi. Diniy yig‘inlar, ziyoratlar, to‘ylar bahonasida qurol-yarog‘ va odam
to‘plandi. Dukchi Eshon o‘zini yangi amir deb e’lon qilishni, islom shariatiga asoslangan
tuzumni tiklashni rejalashtirdi. Qo‘zg‘alon rejasiga ko‘ra, avval Andijon, so‘ng Marg‘ilon,
Page 198
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
keyinchalik esa Qo‘qon va boshqa shaharlar egallash edi[6].
Muhokama.
1898-yil 17-may kuni kechasi Dukchi Eshon tarafdorlari Andijon
shahridagi rus garnizonlariga hujum uyushtirdi. Harakatda 1500–2000 atrofida isyonchi
ishtirok etgan. Qo‘zg‘alonchilar Andijon harbiy garnizonini egallab, rus zobitlarini yo‘q qilish,
hukumat binolarini ishg‘ol qilishni maqsad qilgan edilar. Biroq qo‘zg‘alonchilar harbiy
tayyorgarlik, zamonaviy qurol-yarog‘ va strategik rejalashtirishda rus askarlaridan ancha ojiz
edilar. Rossiya harbiy kuchlari bir necha soat ichida isyonchilarning asosiy kuchlarini tor-mor
keltirdi. 22 nafar rus askari halok bo‘ldi, biroq yuzlab qo‘zg‘alonchilar qamalib, 546 kishi
hibsga olindi, 18 nafari esa omma oldida qatl qilindi[3].
Qo‘zg‘alon bostirilgach, Rossiya imperiyasi keskin jazolovchi choralarni amalga oshirdi.
Dukchi Eshon va 18 nafar isyonchi sudi Andijonda bo‘lib o‘tdi va ular omma oldida dorga
osildi. Qolgan ishtirokchilarning ayrimlari uzoq muddatli qamoq jazosiga, boshqalari esa
Sibirga surgun qilindi. Rossiya hukumati Farg‘ona vodiysida maxsus harbiy nazoratni
kuchaytirdi. Mahalliy hokimiyatga sodiq shaxslar tayinlandi, diniy maktab va madrasa
faoliyati ustidan nazorat kuchaytirildi. Qo‘zg‘alon sabablari chuqur tahlil qilinmay, uni diniy
fanatizm deb atab, siyosiy mohiyatidan chalg‘itishga urinildi[3].
Dukchi Eshon qo‘zg‘aloni yuzaga kelishining asosiy sabablarini quyidagi omillarda
ko‘rish mumkin:
1.Rossiya imperiyasi tomonidan olib borilgan mustamlakachilik siyosati;
2.Islom diniga va mahalliy qadriyatlarga nisbatan tahqirlovchi munosabat;
3.Soliq va iqtisodiy zulm;
4.Mahalliy elitalarning chetlashtirilishi;
5.Naqshbandiylik tariqatining diniy-ruhiy norozilik markaziga aylanishi
Ushbu qo‘zg‘alon o‘zining diniy-siyosiy tusiga ega bo‘lib, xalq ongida diniy erkinlik,
shariat qonunlarini tiklash, milliy g‘ururni saqlash harakati sifatida shakllandi. Shuningdek, bu
harakat o‘ziga xos ravishda antiimperialistik kurash sifatida tarixga kirgan[2].
Sovet tarixshunosligida Dukchi Eshon harakati diniy fanatizm, reaktsion harakat sifatida
talqin qilinib, uning siyosiy-ijtimoiy ildizlari inkor etilgan. Ular bu qo‘zg‘alonda “xalq
dushmanlari” ishtirok etgan, deya baholagan[4].
Xulosa.
1898-yilda yuz bergan Dukchi Eshon boshchiligidagi qo‘zg‘alon o‘z mazmun-
mohiyati va tarixiy konteksti jihatidan Turkistondagi mustamlakachilik siyosatiga qarshi
qaratilgan ilk diniy-siyosiy harakatlardan biri sifatida tarixda muhim o‘rin egallaydi. Bu
harakat Rossiya imperiyasining mintaqadagi siyosiy, ma’muriy va diniy bosimiga qarshi
norozilik sifatida yuzaga kelgan bo‘lib, uning ortida chuqur ijtimoiy omillar va milliy-madaniy
qadriyatlarni saqlab qolish istagi yotgan edi. Dukchi Eshon va uning tarafdorlari o‘z
harakatlarini islomiy mafkura asosida olib borganlar, Boburiylar sulolasini qayta tiklash
g‘oyasi esa bu harakatga tarixiy asos va ramziy kuch bergan.
Harakat qisqa vaqt ichida bostirilgan bo‘lsa-da, u Turkistonda diniy va siyosiy uyg‘onish
g‘oyalarining mavjudligini, mustamlaka bosimi ostidagi xalqlarning ozodlikka bo‘lgan
intilishini yaqqol namoyon etdi. Rossiya imperiyasi tomonidan qo‘zg‘alondan keyin
kuchaytirilgan jazolovchi siyosat, diniy institutlarga bo‘lgan ishonchsizlik va madaniy hayot
ustidan o‘rnatilgan nazorat esa Turkistondagi ijtimoiy qarama-qarshiliklarni yanada
chuqurlashtirdi. Sovet tarixshunosligi mazkur harakatni diniy reaktsiya va fanatizm sifatida
baholagan bo‘lsa-da, mustaqillik yillarida bu yondashuv tubdan qayta ko‘rib chiqildi. Bugungi
Page 199
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
kunda Dukchi Eshon harakati tarixiy adolat mezonida baholanib, u o‘z davrining diniy-siyosiy
ifodasi sifatida tan olinmoqda. Qo‘zg‘alonni chuqur o‘rganish nafaqat o‘tmishdagi ijtimoiy-
siyosiy jarayonlarni anglash, balki xalq ongidagi ozodlik g‘oyalarining ildizlarini tushunishda
ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.Abduqahorov, A. (2025). TURKISTONDA IJTIMOIY ADOLATSIZLIK VA MILLIY OZODLIK
HARAKATLARINING BOSHLANISHI (XIX ASR OXIRI – XX ASR BOSHLARI). In CENTRAL ASIAN
JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH (Vol. 3, Number 5, pp. 111–113).
2. Abduqahorov Anvarjon Alijon ugli. (2025). RESISTANCE TO COLONIAL POLICY: THE 1916
TURKESTAN UPRISING BASED ON NEW RESEARCH. Journal of Applied Science and Social
Science, 15(06), 230–234. Retrieved from
3. Ahmedov. Turkistondagi milliy ozodlik harakatlari tarixidan (XIX–XX asrlar boshlari). –
Toshkent: Akademnashr, 2018.
4. Erkinov A. S. The Andijan Uprising of 1898 and its Leader Dukchi-Ishan Described by
Contemporary Poets. – Tokyo: Tokyo University of Foreign Studies, 2009.
5. Hisao Komatsu. Dar al-Islam under Russian Rule: The Rise and Decline of an Islamic
Polemic Movement in the 19th Century Russian Central Asia. – Tokyo: ILCAA, 2001.
6. Mahmudov N. O‘zbekiston tarixi: Kolonializm davri va mustamlaka siyosati. – Toshkent:
Fan, 2013.
