Page 186
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
KORRUPSIYA VA KORRUPSIYAVIY OMILLAR HAMDA
ULARNING BOG‘LIQLIGI
Jumanov Jamshidbek
Toshkent davlat yuridik universiteti Magistratura va sirtqi ta’lim
fakulteti Davlat boshqaruvi huquqi yo‘nalishi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15671568
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-June 2025 yil
Ma’qullandi: 10-June 2025 yil
Nashr qilindi: 16-June 2025 yil
Mazkur maqolada korrupsiya tushunchasi, uning kelib
chiqish sabablari va korrupsiyaviy omillar tahlil
qilinadi. Korrupsiya – davlat boshqaruvi, iqtisodiyot va
jamiyat taraqqiyotiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi
murakkab ijtimoiy-huquqiy hodisa sifatida ko‘rib
chiqiladi. Shuningdek, korrupsiyaviy omillar — siyosiy,
iqtisodiy, huquqiy va ijtimoiy muhitda shakllanuvchi
sabablar va shart-sharoitlar sifatida tavsiflanadi.
Maqolada bu omillarning o‘zaro bog‘liqligi, ularning
korrupsiya holatlarini yuzaga keltirishdagi roli,
statistik ma’lumotlar va ilmiy nazariyalar asosida tahlil
qilinadi.
KEY WORDS
korrupsiya, korrupsiyaviy omillar,
davlat
boshqaruvi,
ijtimoiy-
huquqiy hodisa, siyosiy muhit,
iqtisodiy
omillar,
huquqiy
mexanizmlar, korrupsiyaga qarshi
kurash, tahlil, omillar bog‘liqligi.
Korrupsiya bugungi global muammolardan biri boʻlib, jamiyat taraqqiyotiga,
fuqarolarning davlatga boʻlgan ishonchiga va huquq ustuvorligiga jiddiy zarar yеtkazadi. Har
bir jamiyatda korrupsiya oʻziga xos shaklda namoyon boʻlsa-da, uni yuzaga keltiruvchi
umumiy omillar mavjud. Ushbu boʻlimda korrupsiya tushunchasi, uni yuzaga keltiradigan
omillar va ular orasidagi oʻzaro bogʻliqlik olimlar fikriga tayanib, sodda tilda tahlil qilinadi.
Korrupsiya — mansab yoki lavozim vakolatlaridan shaxsiy manfaat uchun
foydalanishdir. Eng koʻp uchraydigan shakllari: pora olish, xizmat evaziga noqonuniy imtiyoz
berish, nepotizm (qarindoshlarni ishga olish) va davlat resurslaridan shaxsiy maqsadda
foydalanish. Bunday harakatlar nafaqat qonunbuzarlik, balki jamiyat axloqiy meʼyorlarini
buzuvchi omil sifatida namoyon boʻladi.
Korrupsiya har qanday davlat va jamiyat uchun xavfli ijtimoiy illatdir. Uning asosiy
sabablari turlicha boʻlsa-da, ularni korrupsiyaviy omillar deb ataluvchi umumiy guruhlar
orqali tahlil qilish mumkin.
Asosiy qism
. Korrupsiya keltirib chiqaruvchi eng muhim omillardan biri — huquqiy
muhitdagi noaniqlik va sustlikdir
.
Agar qonunlar chalkash, ziddiyatli yoki turlicha talqin
qilinadigan boʻlsa, bu ulardan suiisteʼmol qilishga zamin yaratadi. Ayniqsa, sud tizimi mustaqil
boʻlmasa yoki jazoga murosasizlik mavjud boʻlsa, bu amaldorlarni jazodan qoʻrqmasdan
korrupsion harakatlarga borishga undaydi.
Masalan, Rossiyalik huquqshunos Y.A. Tihomirov bu holatni “davlat boshqaruvi tizimida
huquqning zaif ishlashi” bilan izohlaydi. Uning fikricha, qonunchilikdagi noaniqliklar, tartibga
Page 187
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
solinmagan amaliyot va jazo muqarrarligining yoʻqligi korrupsiyani rivojlantiradi
1
.
Darhaqiqat, davlat boshqaruvida qonun ustuvorligi tamoyilining еtarlicha qaror topmaganligi
korrupsiyaning chuqurlashuviga imkon yaratadi. Ayniqsa, normativ-huquqiy hujjatlar
orasidagi ziddiyatlar, ularning turlicha talqin qilinishi, amaliyotda tartibga solinmagan
holatlarning mavjudligi va eng muhimi, jazo muqarrarligining zaifligi — bularning barchasi
korrupsiyaning ommalashishiga qulay sharoit yaratadi.
Tihomirov taʼkidlaganidek, qonunlar hayotga tatbiq etilayotganda ular aniq, tushunarli
va amalga oshirishga yaroqli boʻlishi lozim. Aks holda, davlat xizmatchilarining harakati
subyektiv qarorlar asosida belgilanadi, bu esa pora olish, xizmat vakolatini suiisteʼmol qilish
kabi jinoyatlarning rivojlanishiga olib keladi. Yaʼni, davlat boshqaruvida “huquqiy noaniqlik”
muhitining mavjudligi korrupsiyaviy xavflarni kuchaytiradi.
Shuningdek, qonunbuzarlik sodir etgan shaxslarga nisbatan chora koʻrmaslik yoki
jazolashda uzilishlar boʻlishi ham korrupsiya ildiz otishining asosiy sabablaridandir. Chunki
jazo muqarrarligi prinsipining amal qilmasligi – huquqbuzar shaxslarda jazodan qutulib
qolish mumkin degan notoʻgʻri ishonchni shakllantiradi. Bu esa korrupsion xatti-harakatlarni
davom ettirishga zamin yaratadi.
Misol uchun, davlat boshqaruvi tizimida amaldorlar tomonidan xizmat vakolatining
belgilangan tartibda amalga oshirilmasligi, qarorlar qabul qilishda manfaatlar toʻqnashuvi
yuzaga kelishi, tender va davlat xaridlari jarayonida oshkoralikning еtishmasligi kabi holatlar
— huquqning zaif ishlashidan dalolat beradi.
Natijada, bunday vaziyatda fuqarolarning davlat boshqaruvi institutlariga boʻlgan
ishonchi susayadi, qonunga boʻlgan hurmat pasayadi va jamiyatda befarqlik muhitining
kuchayishiga olib keladi. Boshqacha aytganda, huquqning kuchli ishlamasligi nafaqat
korrupsiyani kuchaytiradi, balki umuman davlat boshqaruvining samarasini pasaytiradi,
institutsional zaifliklarni kuchaytiradi.
Demak, korrupsiyaga qarshi kurashda muhim strategik yoʻnalishlardan biri bu —
huquqiy tizimni mustahkamlash, qonun hujjatlarini takomillashtirish va ularning amalda
toʻliq va izchil ijro etilishini taʼminlashdir. Zero, huquq faqat qogʻozda emas, balki real
amaliyotda ishlasa, korrupsiyaga qarshi haqiqiy toʻsiq boʻla oladi.
Korrupsiyaning boshqa bir omillardan biri
iqtisodiy omillar
hisoblanib —
korrupsiyaning eng koʻp uchraydigan ildizlaridan biri. Agar davlat xizmatchilari past maosh
olsa, ishsizlik yuqori boʻlsa, jamiyatda moliyaviy tengsizlik boʻlsa, ular oʻz ehtiyojlarini
noqonuniy yoʻl bilan qondirishga urinadi.
Amerikalik huquqshunos tadqiqotchi Robert Klitgord bu borada quyidagi formulani
ilgari surgan: K = M + D – A, yaʼni Korrupsiya = Monopoliya + Diskresiya – Hisobdorlik. Ushbu
formula shuni anglatadiki, iqtisodiy tengsizlik, davlat mablagʻlari ustidan yakkahokimlik va
nazoratning sustligi korrupsiya uchun imkon yaratadi
2
- deya fikr bildirgan.
Oʻzbekiston iqtisodiyotini taraqqiy toptirish, mamlakatga yirik miqdordagi chet el
sarmoyalarini jalb qilish va ularni harakatga solish yoʻlidagi eng asosiy toʻsiqlardan biri
sifatida koʻriladi. U tufayli chorak asrdan ortiq vaqt davomida yurtimizdagi biznes yuritish
muhiti izdan chiqib ketgandi
3
. Shu sababli, soʻnggi yillarda mavjud muammoli holatni
Page 188
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
oʻzgartirish borasidagi saʼy-harakatlar sezilarli darajada kuchaytirildi. Barchaga ayonki,
korrupsiya kabi salbiy holatlarga qarshi samarali kurash olib borishda raqamlashtirish
jarayoni muhim oʻrin tutadi. Ushbu yoʻnalish esa katta hajmdagi resurslarni talab qiladi. Shu
bois, bugungi kunda raqamli iqtisodiyotga oʻtish dolzarb va ustuvor vazifalardan biriga
aylangan.
Boshqa omillardan yana biri
madaniy-axloqiy omillar
hisoblanadi. Jamiyatda
korrupsiya “odatiy hol” sifatida qabul qilinsa, bu axloqiy qadriyatlarning zaifligidan darak
beradi. Aholi orasida halollik va adolat meʼyorlari qadrsizlansa, korrupsiya avloddan avlodga
oʻtadigan “urfdan” iborat boʻlib qoladi.
Zamonaviy korrupsiyaga qarshi tadqiqotlar faqat huquqiy yoki iqtisodiy choralar
bilangina cheklanib qolmay, balki uni chuqurroq – ijtimoiy, madaniy va institutsional jihatdan
ham tahlil qilish zarurligini koʻrsatmoqda.
Amerikalik boshqa bir tadqiqotchi ayol Susan Rose-Ackerman bu holatni “institutsional
boʻshliq” deb ataydi va korrupsiyani jamiyatdagi ishonchsizlik muhitining mahsuli deb
koʻrsatadi
4
. Unga koʻra, aholining davlatga boʻlgan ishonchi pasaysa, ular porani muqobil
vosita deb qabul qilishadi. Davlat va fuqarolar oʻrtasidagi ishonch zaiflashganda, odamlarda
rasmiy tartib va qonunlarga emas, balki norasmiy mexanizmlarga – yaʼni poraga tayanish
tendensiyasi kuchayadi. Natijada, pora berish va olish jamiyatda “muqobil vosita” sifatida
qabul qilinadi, bu esa korrupsiyani odatiy amaliyot darajasiga olib chiqadi.
Rus olimasi Yelena Buzun esa jamiyatdagi huquqiy madaniyat pastligi korrupsiyaning
asosiy madaniy omili ekanini taʼkidlaydi
5
. Haqiqatdan ham agar aholining koʻpchiligida
qonunlarni tushunish, ularga hurmat bilan yondashish va huquqiy ong shakllanmagan boʻlsa,
korrupsiyaga qarshi kurashish faqat maʼmuriy choralar bilan muvaffaqiyatli boʻla olmaydi.
Huquqiy madaniyatning pastligi natijasida fuqarolar oʻz huquq va majburiyatlarini
anglamaydilar, davlat tizimidagi ochiq-oshkora boʻlmagan munosabatlarni oddiy va “hal
qiluvchi” vosita sifatida qabul qilishadi.
Zamonaviy korrupsiyaga qarshi tadqiqotlar faqat huquqiy yoki iqtisodiy choralar
bilangina cheklanib qolmay, balki uni chuqurroq – ijtimoiy, madaniy va institutsional jihatdan
ham tahlil qilish zarurligini koʻrsatmoqda. Shu nuqtai nazardan, amerikalik taniqli olima
Susan Rose-Ackerman korrupsiyani jamiyatdagi umumiy ishonchsizlik muhitining bevosita
mahsuli sifatida izohlaydi. U bu holatni
“institutsional boʻshliq”
atamasi bilan ifodalaydi.
Uning fikricha, davlat va fuqarolar oʻrtasidagi ishonch zaiflashganda, odamlarda rasmiy tartib
va qonunlarga emas, balki norasmiy mexanizmlarga – yaʼni poraga tayanish tendensiyasi
kuchayadi. Natijada, pora berish va olish jamiyatda “muqobil vosita” sifatida qabul qilinadi, bu
esa korrupsiyani odatiy amaliyot darajasiga olib chiqadi.
Ushbu yondashuvlardan kelib chiqib aytish mumkinki, korrupsiyaga qarshi kurash
nafaqat qonunlar va institutlar, balki ijtimoiy ong, axloqiy qadriyatlar, huquqiy madaniyat va
ishonch muhitini shakllantirish orqali amalga oshirilishi kerak. Chunki korrupsiya bu nafaqat
jinoyat, balki u chuqur ildiz otgan ijtimoiy-madaniy muammo hamdir. Davlat organlari
faoliyati ochiq, hisobdor boʻlmasa, odamlar qonunlardan emas, norasmiy vositalardan yordam
kutadi. Shuning uchun korrupsiyaga qarshi strategiyalar doirasida fuqarolik jamiyatining
Page 189
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
ishtirokini kengaytirish, huquqiy targʻibotni kuchaytirish va davlatga nisbatan ishonchni
mustahkamlash ustuvor vazifalardan biri boʻlib qolmoqda.
Davlat xizmatchilarida korrupsiyaga qarshi kurashish madaniyatini shakllantirish
davlatning korrupsiyaga qarshi kurashish siyosatining ustuvor yoʻnalishlaridan biridir.
Chunki davlat xizmatchilarida ushbu madaniyatni shakllantirmasdan samarali natijaga
erishish imkonsiz
6
.
Shu sababli, Oʻzbekiston Respublikasining “Korrupsiyaga qarshi kurashish toʻgʻrisida”gi
Qonunining 3-bobi (Korrupsiyaga qarshi kurashish sohasida huquqiy ong va huquqiy
madaniyatni yuksaltirish) korrupsiyaga qarshi huquqiy madaniyatni yuksaltirishga
bagʻishlangan.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2020-yildagi Oliy Majlisga
Murojaatnomasida: “Korrupsiyaga qarshi kurashishda aholining barcha qatlamlari, eng yaxshi
mutaxassislar jalb qilinmas ekan, jamiyatimizning barcha aʼzolari, taʼbir joiz boʻlsa, “halollik
vaksinasi” bilan emlanmas ekan, oʻz oldimizga qoʻygan yuksak marralarga erisha olmaymiz.
Biz korrupsiyaning oqibatlari bilan kurashishdan uning barvaqt oldini olishga oʻtishimiz
kerak”, deb taʼkidlaydi
7
. Darhaqiqat, jonajon Oʻzbekistonimizda hozirgi paytda olib
borilayotgan keng koʻlamdagi islohotlarning harakatlantiruvchi kuchi boʻlgan halollik, rostlik,
toʻgʻrilik bilan yondashish orqali yuzaga kelayotganligini barchamiz teran anglamogʻimiz
lozim.
Boshqa omillardan yana biri bu — t
ashkiliy-siyosiy omil deyishimiz mumkin.
Korrupsiya davlat boshqaruvidagi yopiq tizim va fuqarolik jamiyati zaif boʻlgan
sharoitda ayniqsa tez rivojlanadi. Siyosiy raqobat yoʻqligi, nazorat organlarining mustaqil
emasligi, qarorlar faqat yuqoridan qabul qilinishi — bular korrupsiya uchun “qulay muhit”
yaratadi.
Bu fikrni Amerikalik tadqiqotchi Klitgord ham oʻz izlanishlarida qoʻllab-quvvatlaydi:
agar siyosiy tizim yopiq boʻlsa va hisobdorlik boʻlmasa, korrupsiya muqarrar boʻladi
8
.
Korrupsiyani ildizi faqat shaxsiy manfaatparastlik yoki huquqiy boʻshliqlar bilan izohlab
boʻlmaydi. Uning keng koʻlamda avj olishi koʻpincha siyosiy tizimdagi nomutanosibliklar,
institutsional zaiflik va siyosiy irodaning еtishmasligi bilan chambarchas bogʻliq boʻladi.
Ayniqsa, davlat boshqaruvi tizimidagi
tashkiliy-siyosiy omillar
korrupsiyaning ildiz otishiga
va ommalashishiga zamin yaratadi.
Birinchidan,
siyosiy institutlarning zaifligi
korrupsiyani kuchaytiruvchi asosiy
omillardan biridir. Agar siyosiy partiyalar, parlament, sud hokimiyati va ommaviy axborot
vositalari kabi institutlar oʻz funksiyalarini mustaqil, professional va samarali bajarmasa, ijro
hokimiyati ustidan nazorat mexanizmlari ishlamaydi. Natijada, hokimiyat vakillari oʻz
vakolatlaridan shaxsiy yoki guruhiy manfaatlar yoʻlida foydalanishga moyil boʻlib qoladilar.
Bu holat siyosiy javobgarlik va hisobdorlik prinsiplarining buzilishiga olib keladi.
Ikkinchidan,
siyosiy irodaning sustligi yoki yoʻqligi
ham korrupsiyaga qarshi kurashni
zaiflashtiradi. Agar mamlakatda yuqori darajadagi rahbariyat korrupsiyaga qarshi kurashni
siyosiy prioritet sifatida belgilamasa, pastki darajadagi amaldorlar ham bu borada jiddiy
chora-tadbirlar koʻrmaydi. Siyosiy irodaning yoʻqligi huquqni muhofaza qiluvchi organlar
Page 190
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
faoliyatini ham passivlashtiradi. Ular faqat “koʻrsatma” asosida harakat qiladigan mexanizmga
aylanib qoladi.
Uchinchidan,
kadrlar siyosatining sifatsizligi
va “mahalliychilik”, “tanish-bilishchilik”
kabi holatlar korrupsiyaning tashkiliy ildizlaridan biri hisoblanadi. Kadrlar tayinlanayotganda
malaka va halollik emas, balki tanish-bilishlik asosiy mezonga aylanganda, lavozimlarni
suiisteʼmol qilish va korrupsiya holatlari koʻpayadi. Bu esa butun boshqaruv tizimining
samarasizligiga olib keladi.
Toʻrtinchidan,
byurokratik toʻsiqlar va ortiqcha rasmiyatchilik
davlat boshqaruvida
korrupsiyani rivojlantiruvchi muhim tashkiliy omillardandir. Agar biror maʼmuriy xizmat
olish uchun murakkab, uzoq va noaniq protseduralar talab etilsa, aholining muqobil yoʻl –
yaʼni pora orqali tezlashtirilgan xizmatga murojaat qilish ehtimoli oshadi. Bunday tizimda
korrupsiya yashirin “mexanizm” sifatida ishlay boshlaydi.
Beshinchidan,
siyosiy javobgarlikning pastligi
va amaldorlarning faoliyati ustidan
jamoatchilik nazoratining sustligi ham korrupsiyani kuchaytiradi. Demokratik tizimlarda
siyosatchilar va amaldorlar doimiy ravishda jamoatchilik, ommaviy axborot vositalari va
fuqarolik jamiyati tomonidan kuzatuv ostida boʻladi. Ammo bu jarayon zaif boʻlgan
davlatlarda, hokimiyat egalari oʻz harakatlari uchun masʼuliyat sezmaydi. Natijada, korrupsiya
hollari jazosiz qoladi.
Nihoyat, siyosiy tizimning yopiq va markazlashgan boʻlishi, turli guruhlar va ijtimoiy
qatlamlarning qaror qabul qilish jarayonlarida ishtirok eta olmasligi ham korrupsiyaning
kuchayishiga olib keladi.
Ochiqlik, hisobdorlik va ishtirok
prinsiplarining yoʻqligi siyosiy
korrupsiyani – yaʼni yuqori darajadagi mansabdorlar oʻrtasidagi norasmiy bitimlarni, foydali
shartnomalar boʻyicha manfaatlar almashinuvini kuchaytiradi.
Korrupsiyani faqat jinoyat sifatida emas, balki davlat boshqaruvi tizimidagi chuqur
siyosiy va tashkiliy muammolar natijasi sifatida baholash kerak. Demak, korrupsiyaga qarshi
kurash doirasida siyosiy islohotlar, kadrlar siyosatini yaxshilash, ochiqlik va hisobdorlikni
taʼminlash, siyosiy institutlarni mustahkamlash va fuqarolik jamiyatini faollashtirish ustuvor
yoʻnalishlardan biri boʻlishi zarur. Aks holda, mavjud tashkiliy-siyosiy muhit korrupsiyaga
qarshi har qanday huquqiy yoki iqtisodiy chora-tadbirlarning samaradorligini pasaytiradi.
Bugungi kunga kelib Oʻzbekiston tajribasida esa korrupsiyaga qarshi kurashda
jamoatchilik ishtirokini kengaytirish muhim yoʻnalishlardan biri sifatida belgilanmoqda
Yuqoridagilarga asosan endi biz korrupsiya va uning omillari oʻrtasidagi bogʻliqliklarni
tahlil qilsak.
Korrupsiya hech qachon havodan paydo boʻlmaydi. Unga olib keluvchi omillar boʻlmasa,
korrupsiya imkoniyati yoʻqoladi. Masalan, agar bir tizimda qonunlar murakkab, lekin ularning
ijrosi zaif boʻlsa, amaldor bu noaniqlikdan foydalanib shaxsiy foyda koʻrishi mumkin.
Oʻz navbatida, korrupsiya mavjud boʻlgan muhitda bu omillar kuchayib boradi:
ishonchsizlik ortadi, qonunlar oʻz kuchini yoʻqotadi, jamiyatda “pora bermasang, ish bitmaydi”
degan tushuncha ildiz otadi. Bu sabab-oqibat bogʻliqligi ham omillarni, ham korrupsiyaning
oʻzini kuchaytiradi.
Korrupsiya jamiyat hayotining deyarli barcha sohalariga taʼsir koʻrsatadigan salbiy
hodisa. Uni faqat jazolash orqali emas, balki uni yuzaga keltirayotgan omillarni tahlil qilish va
bartaraf etish orqali yoʻq qilish mumkin. Klitgord va Rose-Ackerman nazariyasi korrupsiyani
tizimli yondashuvda tushuntirsa, rus va oʻzbek olimlari uning huquqiy va ijtimoiy ildizlarini
Page 191
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
koʻrsatadi. Ularning fikrlari shuni anglatadiki, korrupsiyaga qarshi kurash bu — faqat qonuniy
chora-tadbirlar emas, balki axloqiy, madaniy va institutsional islohotlar majmuasidir.
Korrupsiya har bir jamiyatda turli koʻrinishlarda namoyon boʻlishi mumkin boʻlgan
murakkab va koʻp qatlamli ijtimoiy illatdir. Uning ildizlari odatda konkret bir soha bilan emas,
balki jamiyatning huquqiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy tizimlari bilan chambarchas bogʻliq
boʻladi. Bu jihatdan qaraganda, korrupsiyani faqat bir yoʻnalishi hodisa sifatida emas, balki
turli omillar oʻzaro taʼsirga kirishadigan kompleks tizim sifatida tahlil qilish zarur.
Huquqiy muhitdagi noaniqlik va korrupsiya.
Huquqiy asoslarning ravshan,
tushunarli va barqaror boʻlmasligi korrupsiyaviy holatlarning eng muhim manbalaridan
biridir. Qonunchilikdagi chalkashliklar, huquqiy kolliziyalar, va eng muhimi, huquqni bir xilda
qoʻllashdagi nomutanosibliklar amaldorlarning subyektiv yondashuviga yoʻl ochadi. Masalan,
bir xil holat uchun ikki xil huquqiy talqin boʻlishi amaldorlar uchun qaror qabul qilishda oʻz
manfaatini koʻzlash imkoniyatini yaratadi. Bunday sharoitda qonun ustuvorligining buzilishi
korrupsiyaning ildiz otishiga xizmat qiladi.
Shuningdek, qonunchilikdagi “boʻsh joylar”, yaʼni aniq tartibga solinmagan sohalar
amaldorlarning keng diskretsion vakolatlardan foydalanib, oʻz manfaatini koʻzlab qaror qabul
qilishiga olib keladi. Bu esa “ruxsat berish uchun toʻlov” mentalitetini shakllantiradi va
korrupsiyaga zamin yaratadi.
Iqtisodiy omillar va korrupsiya oʻrtasidagi bogʻliqlik.
Korrupsiyaning rivojlanishida
iqtisodiy barqarorlik va fuqarolarning daromad darajasi bevosita rol oʻynaydi. Aholi yoki
amaldorlar oʻz ehtiyojlarini qonuniy yoʻl bilan qondira olmagan hollarda, ular noqonuniy
daromad olishga intilishadi. Ayniqsa, davlat xizmatchilarining ish haqi еtarli boʻlmaganda,
ular rasmiy vakolatlarini tijoratlashtirishga moyil boʻlib qolishadi. Bu holat “surunkali
iqtisodiy zaiflik” deb ataladi.
Iqtisodiy muhitdagi noaniqlik, bozor munosabatlarining toʻliq shakllanmaganligi, soliq
yukining ogʻirligi, ruxsatnomalar olishdagi byurokratik toʻsiqlar va kredit olishdagi murakkab
mexanizmlar ham tadbirkorlarni noqonuniy yoʻllarni tanlashga majbur qiladi. Natijada,
iqtisodiy manfaatlar korrupsiyaning “yoqilgʻisi”ga aylanadi.
Madaniy-axloqiy omillar va korrupsiya
. Jamiyatdagi madaniy va axloqiy qadriyatlar
ham korrupsiyaning tarqalishida muhim oʻrin tutadi. Huquqiy ong va huquqiy madaniyat past
boʻlgan jamiyatlarda pora berish yoki olish holatlari oddiy va odatiy holat sifatida qabul
qilinadi. Bunday jamiyatlarda fuqarolar huquqini qonun orqali emas, balki “tanish-bilish”
orqali hal qilishni afzal koʻradilar.
Milliy madaniyatda mansabdor shaxslarni hurmat qilish qadriyat sifatida qaralsa-yu,
ular ustidan jamoatchilik nazorati sust boʻlsa, bu vaziyat korrupsiya uchun qulay muhit
yaratadi. Shuningdek, “porani berish majburiyat”, “sovgʻa berish odat” deb qaralgan holatlar
madaniy-axloqiy mezonlarning buzilishidan dalolat beradi.
Tashkiliy-siyosiy omillar va korrupsiya.
Tashkiliy-siyosiy omillar, yaʼni siyosiy
institutlarning zaifligi, kadrlar siyosatidagi xatolar, siyosiy irodaning еtishmasligi va
hisobdorlik tamoyillarining ishlamasligi ham korrupsiyani ragʻbatlantiruvchi kuchlardandir.
Xulosa.
Agar davlat organlari faoliyati ustidan samarali nazorat mexanizmlari mavjud
boʻlmasa, bu amaldorlarning qonunni buzishiga sharoit yaratadi. Siyosiy javobgarlik,
jamoatchilik nazorati va mustaqil Ommaviy axborot vositalarining yoʻqligi esa ushbu
qonunbuzarliklarni fosh etishga imkon bermaydi. Bu holatlarda korrupsiya jinoiy harakat
Page 192
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
boʻlishdan koʻra tizimli “meʼyor”ga aylanib qoladi.
Shuningdek, kadrlar tayinlashda shaffoflik boʻlmasa, lavozimlar boʻyicha “sodiqlik”
mezoni asosida tanlov oʻtkazilsa, bu ham korrupsiya xavfini oshiradi. Bunday sharoitda
fuqarolar davlatga ishonch bildirmay, porani muqobil yoʻl deb biladilar.
Yuqorida sanab oʻtilgan barcha omillar bir-biridan mustaqil emas. Aksincha, ular oʻzaro
bir-birini toʻldiradi va kuchaytiradi. Masalan, iqtisodiy nochorlik huquqiy zaiflik bilan
birgalikda mavjud boʻlsa, amaldorlar qonunni buzish evaziga daromad topishni afzal koʻradi.
Huquqiy muhitda noaniqlik va tartibsizlik hukm sursa, siyosiy institutlarning samarasizligi bu
holatni jilovlay olmaydi. Shu bilan birga, fuqarolik jamiyatining zaifligi va madaniy muhitdagi
indifferensiya bularning barchasini “normal” holat sifatida qabul qilinishiga olib keladi.
Demak, korrupsiyaga qarshi kurashda faqat bitta sohani isloh qilish еtarli emas. Bu
kurash kompleks va uzviy yondashuvni, yaʼni huquqiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy
islohotlarni birgalikda olib borishni talab etadi.
Foydalalnilgan adabiyotlar:
1.
Sh.M. Mirziyoyev Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning Oliy Majlisga
Murojaatnomasi. 2020 yil 24 yanvar. // Manba: www.president.uz/uz/lists/view/3324
2.
Тихомиров Ю.А. Практические аспекты осуществления антикоррупционного
анализа и оценки реализatsiи правовых актов // Журнал российского права. — 2009. —
№ 10. — С. 14-21.
3.
Klitgaard, R. (1988). Controlling Corruption. University of California Press.
4.
Коррупцияга қарши курашиш. Дарслик. // Масъул муҳаррир: А.Ш. Бекмуродов: –
Тошкент: “Akademiya”, 2022. 180-bet
5.
Rose-Ackerman, S. (1999). Corruption and Government: Causes, Consequences, and
Reform. Cambridge University Press.
6.
Бузун, Е. В. Роль правовой культуры в преодолении коррупционных факторов в
правотворчестве / Е. В. Бузун. — Текст : непосредственный // Молодой ученый. —
2013. — № 7 (54). — С. 269-271. — URL: https://moluch.ru/archive/54/7437/ (дата
обращения: 24.05.2025).
