Page 155
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
KIMYO DARSLARIDA DIFFERENSIAL YONDASHUVNI
AMALGA OSHIRISHNING METODIK ASOSLARI
Sultanova Shohsanam
Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti, Kimyo
texnologiyalar kafedrasi laboranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15661645
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-June 2025 yil
Ma’qullandi: 10-June 2025 yil
Nashr qilindi: 14-June 2025 yil
Mazkur maqolada kimyo darslarida differensial
yondashuvni amalga oshirishning nazariy asoslari,
amaliy yo‘llari va metodik tavsiyalari yoritilgan.
Differensial yondashuv har bir o‘quvchining individual
imkoniyatlarini, bilim darajasini va qiziqishlarini
hisobga olib, ta’lim jarayonini samarali tashkil etish
imkonini beradi. Maqolada guruhlash asosida ishni
tashkil etish, individual o‘quv rejalarini ishlab chiqish,
interfaol metodlardan foydalanish, moslashtirilgan
didaktik materiallar va differensial baholash tizimining
afzalliklari keng tahlil qilingan. Shuningdek, xorijiy
tajribalar
misolida
differensial
yondashuvning
samaradorligi yoritilgan va o‘qituvchilarga amaliy
tavsiyalar berilgan.
KEY WORDS
Kimyo
o‘qitish
metodikasi,
differensial yondashuv, individual
o‘quv rejasi, guruhlash, interfaol
metodlar, laboratoriya tajribasi,
moslashtirilgan
materiallar,
differensial
baholash,
xorijiy
tajriba, pedagogik texnologiya.
Bugungi kunda umumiy o‘rta ta’lim tizimida o‘quvchilarning shaxsiy qobiliyatlari,
intellektual darajasi va individual ehtiyojlariga mos ravishda ta’limni tashkil etish dolzarb
masalalardan biri hisoblanadi. Ta’lim jarayonida barcha o‘quvchilarga bir xil yondashuv
samarasiz natija beradi, chunki har bir o‘quvchi o‘zining individual rivojlanish sur’ati,
qiziqishi, bilim olish imkoniyatlari bilan ajralib turadi. Shu nuqtai nazardan, differensial
yondashuvning joriy etilishi nafaqat o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini oshiradi, balki
ularni ilmiy izlanishga undaydi, mustaqil fikrlash va amaliy ko‘nikmalarni shakllantiradi.
Kimyo fani o‘zining abstrakt tushunchalari, murakkab reaksiya tenglamalari,
eksperimentlar va formulalar ko‘pligi sababli o‘qituvchidan yuqori darajadagi metodik
mahoratni talab qiladi. Ayniqsa, differensial yondashuvni to‘g‘ri tashkil etish orqali turli
qobiliyatdagi o‘quvchilar bilan samarali ishlash mumkin bo‘ladi. Ushbu maqolada kimyo
darslarida differensial yondashuvni amalga oshirishning nazariy asoslari, amaliy yo‘nalishlari
va metodik tavsiyalari batafsil yoritiladi.
Asosiy qism
Differensial yondashuv bu o‘quvchilarni bilim, qobiliyat, qiziqish va individual
rivojlanish darajasiga qarab guruhlarga ajratib o‘qitish jarayonidir. Bu metod o‘quv jarayonini
o‘zlashtirishni osonlashtirib, o‘quvchilarda mustaqil o‘qish va izlanish ko‘nikmalarini
rivojlantiradi. Shuningdek, bu yondashuv har bir o‘quvchiga o‘z imkoniyatlarini maksimal
darajada namoyon etish imkonini beradi. Kimyo fanida differensial yondashuv ikki asosiy
jihatdan ko‘rinadi:
Page 156
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
Bilim darajasiga qarab differensiallash
— kuchli, o‘rtacha va qiyinchilikka duch
keladigan o‘quvchilar uchun turli topshiriq va faoliyat shakllari tayyorlash.
Qiziqish va mehnat sur’atiga qarab differensiallash
— o‘quvchilarning individual
qiziqishlarini aniqlab, qo‘shimcha tajriba ishlari va loyiha ishlarini tavsiya etish.
Kimyo darslarida differensial yondashuvni amalga oshirishning asosiy usullari
quydagilardir.
a) Guruhlash asosida ishni tashkil etish.
O‘qituvchi sinfdagi o‘quvchilarni bilim
darajasiga qarab kichik guruhlarga bo‘lishi va har bir guruhga mos topshiriqlar berishi kerak.
Masalan, kuchli o‘quvchilarga murakkab laboratoriya ishlarini, o‘rtacha o‘quvchilarga
standart amaliy ishlarni, qiyinchilikka duch keluvchilarga esa oddiy kuzatuv ishlarini
topshirish mumkin.
b) Individual ish rejalarini tuzish.
Differensial yondashuvda individual o‘quv
rejalarini ishlab chiqish muhim o‘rin tutadi. Har bir o‘quvchining mustaqil ishlashi uchun
tayyorlangan topshiriqlar uning qobiliyat va qiziqishlariga mos bo‘lishi kerak.
c) Interfaol metodlardan foydalanish
. Interfaol metodlar (klaster, aqliy hujum,
muammoli ta’lim, jamoaviy loyiha ishlari) differensial yondashuvni samarali amalga
oshirishga yordam beradi. Bu metodlar o‘quvchilarda faol muloqot, tanqidiy fikrlash va
mustaqil qaror qabul qilish ko‘nikmalarini shakllantiradi.
d) Moslashtirilgan didaktik materiallardan foydalanish
. Rang-barang vizual
materiallar, modellar, infografikalar, video laboratoriyalar orqali murakkab kimyoviy
tushunchalarni turli qobiliyatdagi o‘quvchilar oson tushunadi. Bu, ayniqsa, differensial
yondashuvni qo‘llashda qo‘l keladi.
e) Baholashning differensial tizimi
O‘quvchilarning erishgan yutuqlarini baholashda
ham differensial yondashuv muhimdir. O‘quvchilarning individual rivojlanish sur’atini
hisobga olgan holda rag‘batlantiruvchi baholash tizimi qo‘llanishi lozim.
Differensial yondashuvning samaradorlik shartlari
. Kimyo darslarida differensial
yondashuv samarali bo‘lishi uchun quyidagi shartlarga rioya qilish zarur:
O‘qituvchi o‘quvchilarni yaxshi o‘rganishi, ularning bilim darajasini muntazam tahlil
qilib borishi;
Har bir darsni rejalashda differensial yondashuv elementlarini kiritishi;
Laboratoriya ishlarini tashkillashtirishda xavfsizlik qoidalariga qat’iy amal qilishi;
O‘quvchilar bilan individual ishlashga yetarli vaqt ajratishi;
Ota-onalar bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yishi.
Xorijiy tajriba.
Rivojlangan davlatlar ta’lim tizimida differensial yondashuv keng
qo‘llaniladi. Masalan, Finlyandiya, Yaponiya, Germaniya maktablarida o‘quvchilarning
individual ehtiyojlarini qondirishga katta e’tibor beriladi. Xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki,
differensial yondashuv nafaqat o‘quvchining bilim darajasini oshiradi, balki uni jamiyatga
moslashgan, erkin fikrlovchi, ijodkor shaxs sifatida tarbiyalaydi.
Xulosa
Kimyo darslarida differensial yondashuvni amalga oshirish o‘quvchilarning turli bilim
darajasi va qobiliyatlarini hisobga olib ta’lim jarayonini samarali tashkil etish imkonini beradi.
Bu yondashuv o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, ilmiy kuzatuvchanlik, eksperimentlarni to‘g‘ri
bajarish va natijalarni tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Har bir o‘quvchi o‘z
imkoniyatlariga mos tarzda bilim olishga intiladi va fanga bo‘lgan qiziqishi oshadi. Shu bois
Page 157
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06,June 2025
www.in-academy.uz
o‘qituvchilar zamonaviy pedagogik texnologiyalarni chuqur o‘zlashtirishi, turli metodik
yondashuvlarni birgalikda qo‘llashi va o‘quvchilarning individual o‘ziga xosligini doimo
e’tiborda tutishi lozim. Shundagina differensial yondashuv samarali bo‘lib, natijada sifatli
kimyo ta’limi ta’minlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Azizxo‘jayev A.A. Pedagogika. – Toshkent: O‘zbekiston, 2019.
2.
Xoldorova D.X. Kimyo darslarini o‘qitish metodikasi. – Toshkent: Fan, 2018.
3.
Shukurov I. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar. – Toshkent: Innovatsiya, 2020.
4.
Gafurova X.X. Umumiy o‘rta ta’limda interfaol metodlar. – Toshkent: Fan va texnologiya,
2021.
5.
Rakhimova D. Differensial yondashuv asoslari. – Toshkent: Ma’rifat, 2017.
6.
Xalq ta’limi vazirligi. Kimyo fani bo‘yicha o‘quv dasturlari va metodik qo‘llanmalar. –
Toshkent, 2022.
