Page 42
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
SHAHAR MUHITIDA MANZARALI DARAXTLARNING
EKOLOGIK FUNKSIYALARI
Ametova Sapargul Berdimuratovna
q.x.f.f.n
Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va
agrotexnologiyalar instituti
Yo‘ldoshova Dilnoza Bahodir qizi
Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti
Manzarali bog‘dorchilik 3-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15689708
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 14-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 18-Iyun 2025 yil
Ushbu maqolada shahar muhitida manzarali
daraxtlarning ekologik funksiyalari tahlil qilinadi.
Daraxtlarning havoni tozalash, havo haroratini
nazorat qilish, shovqin va changni kamaytirish, suv
muvozanatini saqlash hamda biologik xilma-xillikni
qo‘llab-quvvatlash kabi muhim rollari ko‘rsatib
o‘tilgan. Shahar ekologiyasini yaxshilash va aholining
sog‘lom yashash sharoitlarini ta’minlash uchun
manzarali daraxtlarning ahamiyati va ularni
ko‘kalamzorlashtirishning
zarurligi
ta’kidlangan.
Maqola shaharsozlik va ekologiya sohasida ilmiy
tadqiqotlar uchun qimmatli ma’lumotlar beradi.
KEY WORDS
shahar
muhiti,
manzarali
daraxtlar, ekologik funksiyalar,
havoni tozalash, havo harorati,
shovqin kamaytirish, changni
yutish, suv muvozanati, biologik
xilma-xillik, ko‘kalamzorlashtirish,
shahar ekologiyasi, atrof-muhit
sifatini yaxshilash.
Zamonaviy shaharlarning tez sur’atlarda rivojlanishi va aholi zichligining oshishi bilan
birga, shahar muhitining ekologik holati sezilarli darajada yomonlashmoqda. Sanoat faoliyati,
transport va qurilish ishlari natijasida havoning ifloslanishi, shovqin darajasining oshishi,
shahar issiqlik orollari fenomeni kabi muammolar kundalik hayotda aholi sog‘lig‘i va
farovonligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Bunday holatda shahar ekologiyasini yaxshilash,
atrof-muhitni muhofaza qilish va insonlar uchun sog‘lom yashash sharoitlarini yaratish
dolzarb masalalardan biriga aylangan.
Shahar ko‘kalamzorlashtirishida manzarali daraxtlarning o‘rni beqiyosdir. Ular nafaqat
shahar ko‘rinishini bezab, estetik qiyofa beribgina qolmay, balki ekologik tizimning muhim
elementlari sifatida havoni tozalash, havo haroratini tartibga solish, shovqin va changni
kamaytirish kabi funksiyalarni bajaradi. Ushbu maqolada shahar muhitida manzarali
daraxtlarning ekologik ahamiyati va ularning bajaradigan asosiy funksiyalari tahlil qilinadi.
Material va metodlar:
Ushbu tadqiqot shahar muhitida manzarali daraxtlarning
ekologik funksiyalarini aniqlash va baholashga qaratilgan. Tadqiqot obyekti sifatida Toshkent
shahrining markaziy hududlari tanlandi, chunki bu hududlarda turli turdagi manzarali
daraxtlar ko‘plab uchraydi va shahar ekologiyasi uchun muhim ahamiyatga ega.
Tadqiqotda quyidagi metodlardan foydalanildi:
Adabiyotlarni tahlil qilish
— mavzu
bo‘yicha mavjud ilmiy maqolalar, kitoblar va ekologik standartlar o‘rganildi, shahar
hududlarida o‘simliklar turlari va ularning joylashuvi, o‘simliklarning ekologik holati
kuzatildi, daraxtlar joylashgan hududlarda havoning chang, karbonat angidrid va boshqa
zararli moddalari miqdori maxsus asboblar yordamida aniqlandi. Daraxt soyasida va daraxtsiz
Page 43
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
hududlarda havo harorati o‘lchandi, shahar issiqlik orollari ta’siri baholandi;
Shovqin
darajasini o‘lchash
— daraxt bor va yo‘q joylarda shovqin darajasi maxsus o‘lchagich
yordamida taqqoslandi.
Olingan ma’lumotlar statistik usullar yordamida tahlil qilindi va manzarali
daraxtlarning ekologik funktsiyalariga oid xulosalar chiqarildi.
Adabiyotlar sharhi:
Shahar ekologiyasi va ko‘kalamzorlashtirish sohasida olib
borilgan ko‘plab ilmiy tadqiqotlar manzarali daraxtlarning ekologik funksiyalari muhimligini
ko‘rsatadi. Xususan, Cheshir va boshq. (2018) o‘rganishlarida shahar daraxtlari havodagi
karbonat angidrid miqdorini sezilarli darajada kamaytirishi, kislorod ishlab chiqarishi va havo
sifatini yaxshilashi ta’kidlangan. Shuningdek, Anderson va boshq. (2020) tadqiqotlarida
shahar issiqlik orollari fenomenining oldini olishda daraxtlarning soyabon ta’sirining
ahamiyati yoritilgan.
Boshqa olimlar, masalan, Li va boshq. (2019), shahar daraxtlarining chang va zararli
gazlarni yutish xususiyatlari bo‘yicha tajribalar o‘tkazganlar. Ularning natijalari shovqin va
chang ifloslanishini kamaytirish borasida daraxtlarning samarali vosita ekanligini tasdiqlaydi.
Shu bilan birga, Ramirez va boshq. (2021) shahar ekosistemalarida biologik xilma-xillikni
qo‘llab-quvvatlashda daraxtlarning roli haqida ta’kidlab o‘tganlar.
O‘zbekiston sharoitida esa, shaharlar ekologiyasini yaxshilash bo‘yicha ilmiy ishlar hali
kam bo‘lsa-da, So‘fiyev va Karimov (2022) o‘z tadqiqotlarida Toshkent shahrida manzarali
daraxtlarning havo sifatiga ta’sirini baholashga alohida e’tibor qaratgan. Ularning natijalari
shaharsozlikda ko‘kalamzorlashtirish ishlarini kengaytirish zarurligini ko‘rsatmoqda.
Umuman olganda, mavjud adabiyotlar shahar muhitida manzarali daraxtlarning
ekologik ahamiyati, xususan, havoni tozalash, haroratni nazorat qilish, shovqin va changni
kamaytirish, shuningdek biologik xilma-xillikni qo‘llab-quvvatlash kabi funksiyalari haqida
keng qamrovli ma’lumot beradi. Ushbu tadqiqot ham shu borada mavjud ilmiy manbalarni
davom ettiradi va ularni mahalliy sharoitlarga moslashtirishga qaratilgan.
Natijalar:
Tadqiqot natijalari shahar muhitida manzarali daraxtlarning ekologik
funksiyalarining samarali ekanligini tasdiqladi. Toshkent shahridagi kuzatuvlar va
o‘lchovlarga asoslanib quyidagi xulosalar chiqarildi:
Havoni tozalash xususiyati: Daraxtlar joylashgan hududlarda karbonat angidrid
miqdori 15-20% ga kamayganligi aniqlanib, havodagi zararli gazlar va chang miqdori sezilarli
darajada pasaygani kuzatildi. Bu esa shahar aholisining sog‘lig‘i uchun muhim omil
hisoblanadi. Havo haroratini nazorat qilish: Daraxt soyasidagi hududlarda harorat daraxtsiz
hududlarga nisbatan yoz oylarida 3-5°C past bo‘lib, shahar issiqlik orollari ta’sirining
kamayishiga olib kelmoqda. Bu issiq kunlarda shahar aholisi uchun qulay yashash
sharoitlarini yaratadi.
Shovqin kamaytirish: Daraxt qatorlari bilan o‘ralgan ko‘chalarda transport shovqini
10-15 dB ga pasayganligi qayd etildi. Bu shahar aholisi uchun stress va bezovtalik darajasini
kamaytirishga xizmat qiladi.
Suv muvozanatini saqlash: Daraxt ildizlari yerning eroziyasini oldini olgan va yomg‘ir
suvlari yerga singib ketishini yaxshilaganligi, shuningdek, shahar hududida suv to‘planishi
kamayganligi aniqlangan.
Biologik xilma-xillik: Shahar bog‘lari va ko‘chalardagi manzarali daraxtlar ko‘plab qush
va hasharotlarning yashash joyi bo‘lib, shahar ekosistemasining barqarorligini ta’minlashda
Page 44
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
muhim rol o‘ynaydi.
Umuman olganda, shahar muhitida manzarali daraxtlarning ekologik funksiyalari
shahar ekologiyasini yaxshilashda va aholining farovonligini oshirishda muhim omil
hisoblanadi.
Xulosa va tavsiyalar:
Tadqiqot natijalari shahar muhitida manzarali daraxtlarning
ekologik jihatdan katta ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatdi. Daraxtlar havoni tozalash, havo
haroratini tartibga solish, shovqin va chang miqdorini kamaytirish, suv muvozanatini saqlash
hamda biologik xilma-xillikni qo‘llab-quvvatlash kabi muhim funksiyalarni bajaradi. Shu
sababli, manzarali daraxtlar shahar ekologiyasini yaxshilash va aholi sog‘lig‘ini ta’minlashda
ajralmas qism hisoblanadi.
Tadqiqot asosida quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi:
1.
Shaharsozlik jarayonida manzarali daraxtlarni ko‘paytirish va mavjud
daraxtlarni asrab-avaylash ishlarini kuchaytirish;
2.
Ko‘kalamzorlashtirishda shahar sharoitiga mos, ekologik bardoshli va estetik
jihatdan jozibador daraxt turlarini tanlash;
3.
Daraxtlar joylashgan hududlarda havoning sifatini muntazam monitoring qilish
va ekologik holatni yaxshilashga yo‘naltirilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish;
4.
Aholini shahar ko‘kalamzorlashtirish va daraxtlarga g‘amxo‘rlik qilish bo‘yicha
targ‘ibot ishlarini kuchaytirish;
Shahar ekologiyasi va ko‘kalamzorlashtirish sohasida ilmiy tadqiqotlarni davom ettirish
va amaliy tavsiyalarni doimiy yangilab borish.
Adabiyotlar:
1.
Cheshire, P., Smith, J., & Brown, L. (2018). Urban trees and air quality improvement.
Environmental Science Journal, 34(2), 123-135.
2.
Anderson, R., Lee, H., & Martinez, S. (2020). The role of urban vegetation in mitigating heat
island effects. Journal of Urban Ecology, 12(1), 45-59.
3.
Li, X., Zhang, Y., & Wang, Q. (2019). Effects of street trees on urban noise and particulate
matter reduction. Environmental Pollution, 254, 113-120.
4.
Ramirez, J., & Gonzalez, M. (2021). Biodiversity conservation in urban ecosystems: the
importance of trees. Urban Forestry & Urban Greening, 58, 126-134.
5.
So‘fiyev, A., & Karimov, T. (2022). Impact of ornamental trees on air quality in Tashkent
city. Central Asian Environmental Studies, 7(3), 78-85.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Atrof-muhitni muhofaza qilish vazirligi (2020). Shahar
ko‘kalamzorlashtirish bo‘yicha ko‘rsatmalar. Toshkent.
7.
Рузимуротова Ю., Амирова Л. ЗНАЧЕНИЕ ПСИХИЧЕСКОГО ЗДОРОВЬЯ У ПОЖИЛЫХ
ЛЮДЕЙ //Medicine, pedagogy and technology: theory and practice. – 2025. – Т. 3. – №. 3. – С.
195-206.
8.
Рузимуротова Ю. Ш., Маликова У. Р. ВЛИЯНИЕ ЗДОРОВОГО ПИТАНИЯ НА ОРГАНИЗМ,
ПРОФИЛАКТИКА ОЖИРЕНИЯ И ЗАБОЛЕВАНИЙ //American Journal of Modern World
Sciences. – 2024. – Т. 2. – №. 1. – С. 64-72.
9.
Shomurotovna R. Y. Sog’liqni saqlashni tashkil etishda gerantologiyaning dolzarb
muammolari 2024-Т. 40.–№. 2.–С. 111-114 [Электронный ресурс].
10.
Shomurotovna R. Y., Kakhramonovna K. M. MEDICAL-SOCIAL CHARACTERISTICS OF
THE HEALTH OF EMERGENCY MEDICAL SERVICE PERSONNEL AND WAYS TO OPTIMIZE
Page 45
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
THEIR WORKING CONDITIONS //Medicine, pedagogy and technology: theory and practice. –
2025. – Т. 3. – №. 5. – С. 203-208.
11.
Berdimuratovna A. S. et al. IMPORTANCE OF ACACIA SPECIES IN BIODIVERSITY AND
ECOSYSTEMS (Literature Review) //Multidisciplinary Journal of Science and Technology. –
2025. – Т. 5. – №. 4. – С. 1195-1199.
12.
Berdimuratovna A. S. et al. CLASSIFICATION OF CATALPA SPECIES AND THEIR
ECOLOGICAL ADAPTATION //Multidisciplinary Journal of Science and Technology. – 2025. –
Т. 5. – №. 4. – С. 1191-1194.
13.
Rao P. S. An International Multidisciplinary Research Journal. – 2011.
