Page 39
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
TURIZM TERMINLARINING ZAMONAVIY O‘ZBEK
TILIDAGI LEKSIK ADAPTATSIYASI, SEMANTIK
O‘ZGARISHI VA KO‘PMA’NOLILIK (POLISEMIYA)
HODISASI ASOSIDA TAHLIL
Temirova Muslima Mahmud qizi
Osiyo texnologiyalar universiteti O‘zbek tili
va adabiyoti yo‘nalishi
M-O‘TA-24-11-guruh magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15687126
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 14-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 18-Iyun 2025 yil
Ushbu maqola turizm sohasiga oid terminlarning
zamonaviy o‘zbek tilidagi leksik moslashuvi, semantik
o‘zgarishlari hamda ko‘pma’nolilik (polisemiya)
hodisasi asosida qanday tilda qo‘llanilishi, kontekstual
va funksional o‘zgarishlari haqida tahliliy fikrlar
beradi.
Globalizatsiya,
axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarining rivojlanishi, hamda xalqaro
turizmning kengayishi fonida ko‘plab xorijiy atamalar
turizm tiliga kirib kelmoqda. Maqolada lingvistik tahlil
usuli orqali terminlarning fonetik, morfologik, semantik
va polisemantik xususiyatlari, shuningdek, ularning
o‘zbek tiliga integratsiyasi jarayoni yoritiladi.
KEY WORDS
turizm
terminlari,
leksik
adaptatsiya, semantik o‘zgarish,
polisemiya,
kontekst,
terminologiya, tarjima, lingvistika.
XXI asrda turizm eng tez rivojlanayotgan sohalardan biriga aylandi. Turizmning globallashuvi bilan
birga unga oid yangi so‘zlar, atamalar va tushunchalar xalqaro miqyosda keng tarqalmoqda. Ingliz,
rus, fransuz kabi tillardan kirib kelayotgan terminlar o‘zbek tilida ham faol qo‘llanmoqda. Bu esa
tilshunoslikda yangi tadqiqot yo‘nalishlarini – leksik adaptatsiya, semantik transformatsiya hamda
polisemantik hodisalarni o‘rganishni dolzarb qilmoqda.
Turizm sohasida ayrim atamalar ko‘p kontekstda turlicha ma’noni anglata boshlaydi. Masalan, “tur”
so‘zi bir kontekstda “sayohat” bo‘lsa, boshqa holatda “paket xizmat” yoki “marshrut” ma’nosini
beradi. Bu holat polisemiya, ya’ni ko‘pma’nolilik hodisasi sifatida qaraladi. Ushbu maqolaning
maqsadi – turizm terminlarining leksik va semantik o‘zgarishlarini, shuningdek, polisemiya
hodisasi asosidagi kontekstual ma’nolarini tahlil qilishdan iborat.
Metodologiya:
Tadqiqotda quyidagi ilmiy-uslubiy yondashuvlar qo‘llanildi:
- Deskriptiv tahlil – turizm terminlarining oʻzbek tiliga kirib kelish shakllari va qoʻllanilish
kontekstlarini aniqlash;
- Lingvistik kuzatuv – rasmiy hujjatlar, turizm darsliklari, reklama matnlari, onlayn bron tizimlari
va sayohat saytlari orqali real til materiallarini oʻrganish;
- Semantik tahlil – turizm terminlarining ma’no jihatdan kontekstual o‘zgarishini kuzatish;
- Komparativ usul – turli tillardagi terminlarning o‘zbek tiliga moslashishidagi semantik
tafovutlarini aniqlash.
Natijalar:
Tadqiqot natijalari quyidagilarni ko‘rsatdi:
Page 40
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
1. Turizm terminlarining ko‘pchiligi bir nechta ma’noga ega bo‘lib, kontekstga qarab ma’nodosh
yoki mutlaqo boshqa semantik vazifani bajaradi.
2. Masalan, “tur” termini quyidagi ma’nolarda qo‘llanadi:
Sayohat shakli: “Madaniy tur”
Turistik xizmatlar to‘plami: “All inclusive tur”
Ijtimoiy hodisa: “Mahalliy turizmni rivojlantirish turi”
3. “Gid” termini ham turli kontekstlarda ishlatiladi:
Sayyohga yo‘l ko‘rsatadigan shaxs (asosiy ma’no)
Interaktiv texnologik vosita: “audiogid”
4. “Agentlik” – “Turistik kompaniya”, “vakolatxona”, “onlayn platforma” ma’nolarida ishlatiladi.
5. “Paket” – sayohat xizmatlar to‘plami, elektron hujjat, reklama materiali kabi turli kontekstlarda
ma’no kasb etadi.
6. “Transfer” – turistni aeroportdan mehmonxonaga olib borish xizmatidan tortib, bank yoki
ma’lumot uzatish texnologiyalariga nisbatan ham ishlatiladi.
Muhokama:
Ko‘pma’nolilik hodisasi turizm tilida ijobiy jihatdan tilning ekspressivligini oshiradi, biroq ba’zida
noto‘g‘ri tushunishlarga ham sabab bo‘ladi. Shuning uchun har bir atamaning kontekstual tahlili va
sohaviy definitsiyasi aniqlashtirib borilishi muhim. Tilshunoslar, tarjimonlar va turizm sohasi
mutaxassislari bu borada hamkorlikda ishlashlari lozim.
Bundan tashqari, til o‘zgaruvchan va ijtimoiy-siyosiy omillarga ham bog‘liq bo‘lgan hodisa sifatida,
polisemiya fenomeni faqat lingvistik emas, balki madaniy, iqtisodiy va texnologik o‘zgarishlar bilan
chambarchas bog‘liqdir. Shu nuqtayi nazardan, terminlarning zamonaviy kontekstlardagi
ishlanmalari tilshunoslik doirasidan chiqib, transdisiplinar yondashuv orqali ham tahlil qilinishi
lozim.
Xulosa:
Turizm terminologiyasi leksik adaptatsiya va semantik kengayishdan tashqari, ko‘pma’nolilik
(polisemiya) jihatidan ham tahlil qilinishi lozim. Bu hodisa tilni boyitadi, ammo ma’no
noaniqliklarini oldini olish uchun sohaviy terminlarga aniqlik kiritish va ularni muvofiqlashtirish
zarur.
Yakuniy tavsiyalar:
-
Turizm
terminlarining
ko‘pma’nolilik
asosida
izohli
lug‘atini
yaratish;
-
Ta’lim
jarayonida
atamalarning
turli
kontekstlarda
qo‘llanishi
o‘rgatilishi;
-
Terminlarni
xalqaro
va
milliy
standatlarga
muvofiqlashtirish;
- Turizmga oid atamalarni media va internet muhitida monitoring qilish va so‘zlarning
noto‘g‘ri ishlatilishini aniqlash;
- Lingvistik landshaftni kuzatish orqali turizm atamalarining ommaviy nutqdagi ijtimoiy-
reseptiv xarakterini o‘rganish.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Zokirova M. “Ko‘pma’nolilik va kontekstual ma’no”. Tilshunoslik izlanishlari, 2022.
2.
Jovanovic A. “Tourism Terminology and Semantic Shifts”. Language and Communication,
2020.
3.
Crystal D. “How Language Works: How Babies Babble, Words Change Meaning, and
Languages Live or Die”. Penguin Books, 2007.
4.
Karimova G. “Til va kontekst: Lingvistik va pragmatik yondashuvlar”. O‘zbekiston Milliy
Page 41
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
universiteti nashriyoti, 2021.
5.
Saidov B. “Lingvistik semantika asoslari”. Toshkent: Fan, 2018.
6.
Oxford Dictionary of Tourism and Hospitality. Oxford University Press, 2020.
7.
Akhmedov R. “Til va madaniyat munosabatlari”. Samarqand, 2019.
8.
Jenkins, C. L. “Tourism Policy and Planning: Yesterday, Today and Tomorrow”. Routledge,
2021.
9.
Alisherov T. “Zamonaviy o‘zbek tilining leksik boyligi”. Toshkent: O‘qituvchi, 2020.
10.
Hall, C. M., & Page, S. J. “The Geography of Tourism and Recreation: Environment, Place
and Space”. Routledge, 2014.
11.
Sharipova G. “So‘z va ma’no: tilshunoslik yondashuvi”. Buxoro, 2022.
12.
Buhalis, D. “eTourism: Information Technology for Strategic Tourism Management”.
Pearson Education, 2003.
13.
Raximov Z. “Turizm va tadbirkorlik asoslari”. Toshkent: Iqtisodiyot, 2022.
