Page 22
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
NUTQIY MULOQOTNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK
OMILLARI
Bobomurodova Go`zal Olimovna
Bixoro davlat tibbiyot instituti o`qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15684216
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 14-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 17-Iyun 2025 yil
Mazkur maqolada nutqiy muloqotning ijtimoiy va
psixologik omillari ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan
tahlil etilgan. Muloqot jarayonining shaxslararo
munosabatlar, ijtimoiy maqom, emotsional holat,
madaniy me’yorlar hamda psixologik motivatsiya bilan
bog‘liq jihatlari yoritiladi. O‘zbek tilidagi nutqiy
muloqot modeliga xos bo‘lgan til vositalari, etiketa
ifodalari va milliy madaniyatga oid nutqiy andozalar
psixolingvistik va sotsiopsixologik yondashuvlar
asosida o‘rganiladi. Tadqiqot natijalari nutqiy faoliyat
samaradorligini
oshirishda
ijtimoiy-psixologik
kompetensiyaning ahamiyatini ko‘rsatadi.
KEY WORDS
nutqiy muloqot; ijtimoiy maqom;
psixologik holat; emotsional fon;
madaniy kontekst; nutqiy etiketa;
psixolingvistika;
shaxslararo
munosabat;
motivatsiya;
kommunikativ kompetensiya..
Insoniyat jamiyati taraqqiyoti davomida nutqiy muloqot muhim ijtimoiy hodisa sifatida
shakllanib kelgan. Nutq faqat fikr almashish vositasi bo‘libgina qolmay, balki insonlar
o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni shakllantirish, shaxsiy va ijtimoiy tajribani uzatish,
axborotni anglash va o‘zlashtirish jarayonining negizidir. Nutqiy muloqot inson tafakkuri,
psixik holati va ijtimoiy tajribasi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, u har doim muayyan
vaziyatda, ma’lum sotsiopsixologik kontekstda yuz beradi.
Bugungi kunda tilshunoslik, psixologiya va sotsiologiya fanlarining tutashgan nuqtasida
nutqiy faoliyatga nisbatan kompleks yondashuv shakllanmoqda. Ayniqsa, ijtimoiy-psixologik
omillar nutqiy muloqotning mazmuni, shakli va natijalariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Masalan,
suhbatdoshlarning ijtimoiy maqomi, shaxslararo munosabat darajasi, madaniy muhit va
emotsional holati — muloqot samaradorligini belgilovchi asosiy mezonlardandir.
Shu nuqtai nazardan, nutqiy muloqotni ijtimoiy-psixologik omillar asosida o‘rganish, til
vositalarining nafaqat grammatik va semantik, balki kommunikativ-funksional va psixologik
jihatlarini ham tahlil qilishni talab etadi. Ayniqsa, uzviy ijtimoiy tuzilishga ega bo‘lgan o‘zbek
jamiyatida nutqiy muloqotga ijtimoiy maqom, yosh, jins, muomala madaniyati kabi
omillarning ta’siri o‘ta muhim ahamiyatga ega.
Mazkur maqolada nutqiy muloqotga ta’sir etuvchi ijtimoiy-psixologik omillar tahlil
qilinadi, ularning o‘zaro uyg‘unligi va kommunikatsiya jarayonidagi funksional vazifalari
yoritiladi. Shuningdek, o‘zbek tilidagi muloqot madaniyatiga xos jihatlar psixolingvistik va
sotsiopsixologik yondashuvlar asosida ko‘rib chiqiladi.
Metod va metodologiya.
Mazkur ilmiy maqolada nutqiy muloqotning ijtimoiy-
psixologik omillarini tahlil qilishda interfandisziplinar yondashuv, ya’ni tilshunoslik,
Page 23
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
psixologiya va sotsiologiya fanlarining integratsiyasiga asoslangan metodologik qarashlar
asos qilib olindi. Tadqiqot jarayonida nutqni inson faoliyatining ijtimoiy va psixologik mahsuli
sifatida o‘rganishga alohida e’tibor qaratildi.
Metodologik asoslar
Maqola quyidagi nazariy-metodologik yo‘nalishlarga tayangan:
Psixolingvistik yondashuv – nutq va tafakkur o‘rtasidagi bog‘liqlik, nutqiy faoliyatning
ichki psixik jarayonlar bilan munosabati o‘rganildi;
Sotsiopsixologik yondashuv – muloqot ishtirokchilarining ijtimoiy maqomi, roli,
muloqotdagi ijtimoiy kutishlari, motivlari va guruhga oid xatti-harakatlari tahlil qilindi;
Madaniy-kommunikativ yondashuv – milliy muloqot etikasi, odob-axloq qoidalari va
nutqiy andozalar o‘zbek tilidagi ijtimoiy muloqot modelida qanday ishlashi o‘rganildi.
Tadqiqot metodlari
Tahliliy-deskriptiv metod. Nutqiy muloqotning asosiy belgilarini tavsiflash va ijtimoiy-
psixologik jihatlarini ilmiy asosda izohlashda qo‘llanildi. Turli nutqiy holatlarning mazmuniy
va kommunikativ tahlili amalga oshirildi.
Empirik kuzatuv. Kundalik nutqiy muloqot namunalari (talabalar, o‘qituvchilar, turli
yoshdagi suhbatdoshlar ishtirokidagi suhbatlar) kuzatilib, ularda ijtimoiy maqom, emotsional
ohang va madaniy vositalar qanday namoyon bo‘lishi aniqlashtirildi.
Qiyosiy tahlil. O‘zbek tilidagi nutqiy muloqot andozalari boshqa tillardagi yoki
madaniyatdagi muloqot modellari bilan taqqoslandi. Bu orqali milliy xususiyatlarning rolini
aniqlashga urinish qilindi.
Ilmiy adabiyotlarni kontent-tahlili. O‘zbekistonlik va xorijlik olimlarning psixologiya,
tilshunoslik va muloqot madaniyatiga oid asarlari asosida mavzuga oid asosiy tushunchalar
tizimlashtirildi.
Tadqiqot natijalari.
Tadqiqot davomida o‘zbek tilida yuzaga keluvchi nutqiy
muloqotning ijtimoiy va psixologik omillar bilan chambarchas bog‘liq ekani kuzatildi. Nazariy
manbalar tahlili, empirik kuzatuvlar va muloqot namunalarining kontent-tahlili asosida
quyidagi asosiy natijalarga erishildi:
1. Nutqiy muloqot shaxslararo ijtimoiy munosabatlar asosida shakllanadi.
Suhbatdoshlarning yoshi, ijtimoiy maqomi, jinsiy belgisi va tanishlik darajasi nutq uslubi,
tildan foydalanish shakli, so‘z tanlovi va muloqot strategiyalariga bevosita ta’sir qiladi.
Masalan, yosh va maqomi yuqori suhbatdosh bilan muloqotda rasmiy, ehtiyotkorona, hurmat
ifodalovchi iboralar ustunlik qiladi.
2. Emotsional-psixologik holat muloqot sifati va ohangiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Kuzatuvlar shuni ko‘rsatdiki, muloqot ishtirokchilarining ichki psixologik tayyorgarligi,
kayfiyati, stress darajasi yoki ijobiy emotsional fon muloqot davomida til vositalarining
tanlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Salbiy psixologik holatlarda muloqot qisqa, rasmiy va
hissiy jihatdan sovuq bo‘ladi.
3. Muloqotda milliy madaniyat va nutqiy etiketa muhim rol o‘ynaydi. O‘zbek tilida nutqiy
muloqot ko‘plab madaniy jihatlarga tayangan bo‘lib, do‘stona muomala, duo-so‘zlar,
salomlashuv andozalari va maqollar orqali ijtimoiy hurmat, yaqinlik yoki masofa ifodalanadi.
Bu elementlar suhbatda ishtirokchilarning o‘zaro munosabatlarini boshqarishda vosita
vazifasini bajaradi.
Page 24
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
4. Shaxslararo psixologik masofa til vositalari orqali ifodalanadi. “So‘zlashuv masofasi” –
ya’ni “siz” va “sen” zamirlari, muloyimlik shakllari, og‘zaki izohlarning ko‘payishi – bu
muloqotdagi masofaning belgilaridir. Bu holatlar ayniqsa ijtimoiy maqom va shaxsiy yaqinlik
darajasini aks ettirishda muhim vosita hisoblanadi.
5. Nutqiy muloqotda kontekstga moslashuv – samaradorlik kaliti. Tahlillar shuni
ko‘rsatdiki, muloqot ishtirokchilari kommunikativ vaziyatga mos ravishda til uslubini,
ohangini, emotsional rang-baranglikni va so‘z tanlovini o‘zgartirib turadi. Bu esa muloqotni
psixologik jihatdan moslashtirish orqali samaradorlikka erishish imkonini beradi.
O‘zbek tilida nutqiy muloqot samaradorligini belgilovchi asosiy ijtimoiy-psixologik
omillar quyidagilar ekanligi aniqlandi:
suhbatdoshlarning ijtimoiy maqomi va shaxsiy yaqinlik darajasi;
emotsional holat va psixologik tayyorgarlik;
madaniy va nutqiy etiketa normalariga moslashish;
shaxslararo masofaning til orqali ifodalanishi;
kontekstual moslashuv va vaziyatga qarab strategiya tanlash.
Mazkur omillarni ongli ravishda boshqarish orqali muloqot jarayonini yanada samarali,
madaniyatli va psixologik jihatdan qulay qilish mumkin.
Asosiy qism.
Nutqiy muloqot va uning ijtimoiy tabiatiga umumiy nazar.
Nutqiy muloqot
insonlar o‘rtasidagi axborot almashinuvi, fikr ifodasi va o‘zaro tushunish vositasi sifatida
ijtimoiy munosabatlarning markazida turadi. Tilshunoslik va psixologiya nuqtayi nazaridan,
muloqot nafaqat til birliklaridan tashkil topgan jarayon, balki u insonning ijtimoiy holati,
ruhiy kechinmalari, tafakkuri, madaniy tajribasi va emotsional holati bilan bevosita bog‘liqdir.
Shu bois, muloqotni o‘rganishda uning faqat lingvistik emas, balki ijtimoiy va psixologik
omillariga ham alohida e’tibor qaratish zarur bo‘ladi.
Ijtimoiy omillar va ularning muloqotdagi roli.
Nutqiy muloqotda ishtirok etuvchi
shaxslarning ijtimoiy maqomi, yoshi, jinsi, kasbi, ta’lim darajasi va madaniy tajribasi til
vositalarining tanlanishiga bevosita ta’sir qiladi. Masalan, yuqori maqomli suhbatdosh bilan
muloqotda ehtiyotkor, rasmiy, hurmatni bildiruvchi iboralar ustunlik qiladi (“janob”,
“marhamat”, “iltimos qilaman” va h.k.). Bu holat ijtimoiy maqom til vositalari orqali
ifodalanishini ko‘rsatadi.
Shuningdek, shaxslararo munosabatlar, tanishlik darajasi va yaqinlik muloqotda “sen”
yoki “siz” kabi zamirlar tanlanishiga, shuningdek, dialogning ohangiga ta’sir ko‘rsatadi.
Psixologik omillar: emotsiyalar, niyat va ichki holat.
Muloqotda ishtirokchilarning
emotsional holati, psixologik tayyorgarligi va niyati muhim rol o‘ynaydi. Shaxsda mavjud
bo‘lgan stress, xavotir, ishonch yoki quvonch kabi holatlar intonatsiya, so‘z tanlovi, pauzalar
orqali ifodalanadi. Psixolingvistik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ijobiy emotsional fon mavjud
bo‘lgan muloqotlarda til vositalari ko‘proq ekspressiv, ohangdor va do‘stona tusga ega bo‘ladi.
Bundan tashqari, motivatsiya — ya’ni suhbatdoshning muloqotga kirishishdagi ichki
maqsadi — nutq strategiyalarini belgilab beradi. Masalan, axborot yetkazish, e’tiroz bildirish,
yordam so‘rash yoki fikrni tasdiqlash kabi vazifalar psixologik niyat asosida shakllanadi.
Madaniyat va nutqiy etiketaning ta’siri.
Milliy madaniyat va urf-odatlar nutqiy muloqot
shakliga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbek jamiyatida muloqotga kirishishda odob,
xushmuomalalik, duolar, maqollar, salomlashuv shakllari kabi vositalar ijtimoiy-psixologik
muhitni belgilovchi omillardandir. Masalan, “Xayrli kun”, “Ko‘nglingiz to‘q bo‘lsin”, “Omad
Page 25
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
tilayman” kabi iboralar nafaqat informativ, balki psixologik quvvatga ham ega.
Rasmiy va norasmiy nutq uslublari ham madaniy me’yorlarga asoslangan holda
tanlanadi. Shu sababli, har bir suhbat vaziyatga, suhbatdoshga, suhbat joyiga va maqsadiga
mos tarzda yuritiladi.
Shaxslararo masofa va tilning sozlovchi funksiyasi. Nutqiy muloqotda til vositalari orqali
psixologik yaqinlik yoki masofa belgilanishi mumkin. “Siz” zamiri, ehtiyotkorona so‘zlar,
yumshoq ohangli iboralar muloqotdagi masofani oshiradi, rasmiylik darajasini bildiradi.
Aksincha, “sen” zamiri, hazil ohangidagi so‘zlar, qisqartmalar yaqinlik va norasmiylikni
ko‘rsatadi. Til shu orqali ijtimoiy rollarni sozlovchi vosita sifatida ishlaydi.
Xulosa.
Olib borilgan tadqiqotlar, nazariy tahlillar va amaliy kuzatuvlar asosida quyidagi
ilmiy xulosalarga kelindi:
Nutqiy muloqot – bu ko‘p omilli, ijtimoiy-psixologik jarayon bo‘lib, u nafaqat lingvistik,
balki suhbatdoshlarning ijtimoiy maqomi, emotsional holati, madaniy tajribasi va psixologik
tayyorgarligi bilan bevosita bog‘liqdir.
O‘zbek tilidagi muloqotda suhbatdoshlarning yoshi, jinsiy belgisi, ijtimoiy mavqei nutq
uslubini va so‘z tanlovini belgilaydi. Ayniqsa, “siz-sen” zamirlari orqali muloqotdagi ijtimoiy
masofa ifodalanadi.
Emotsional-psixologik holat – muloqot ohangi, so‘zlarning ekspressivligi va intonatsion
tusini aniqlovchi muhim omildir. Ijobiy emotsional fon muloqotni iliq va do‘stona qiladi, salbiy
kayfiyat esa rasmiy, qisqa va ehtiyotkorona ifodalarni yuzaga keltiradi.
Milliy madaniyat va nutqiy etiketa muloqotda do‘stona muhit, hurmat va madaniyatli
ifodalarni shakllantiruvchi vosita bo‘lib xizmat qiladi. O‘zbek tilida duo-so‘zlar, maqollar,
iboralar va salomlashuv shakllari orqali ijtimoiy munosabatlar mustahkamlanadi.
Nutqiy muloqotda til sotsial-psixologik tartibga soluvchi vosita sifatida ishlaydi: u orqali
shaxslararo masofa, rasmiylik darajasi, motivatsion niyat va psixologik yaqinlik ifodalanadi.
Takliflar
1.
Til madaniyati va psixologik muloqot kompetensiyasini shakllantirish
maqsadida oliy va o‘rta maxsus ta’lim muassasalarida “Nutq madaniyati”,
“Psixolingvistika asoslari”, “Muloqot psixologiyasi” kabi fanlar soni oshirilishi zarur.
2.
Pedagoglar va talabalarning ijtimoiy-psixologik muloqot ko‘nikmalarini
rivojlantirish uchun maxsus treninglar, muloqot ssenariylari va amaliy mashg‘ulotlar
tashkil etilishi tavsiya etiladi.
3.
Til o‘qitishda milliy etiketa, madaniy nutqiy me’yorlar va psixologik
sezgirlik masalalariga e’tibor qaratilishi, darsliklar va o‘quv materiallariga bunday
mazmun kiritilishi lozim.
4.
Ommaviy axborot vositalarida va ijtimoiy tarmoqlarda madaniy,
emotsional va ijtimoiy mas’uliyatli nutq namunalarini keng targ‘ib qilish – jamiyatda
muloqot madaniyatini oshirishga xizmat qiladi.
Ilmiy tadqiqotlar doirasida muloqotdagi ijtimoiy-psixologik omillarni o‘zbek tilidagi real
nutq namunalari asosida korpusli yondashuvda o‘rganish zarur. Bu metodologik jihatdan
chuqurroq tahlil imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
Page 26
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
1.
Леонтьев А.А. Психология общения. – М.: Смысл, 1996. – 284 с.
2.
Хайдаров А. Ўзбек тилида мулоқот нутқи: психолингвистик ёндашув. – Т.: Фан, 2017.
– 152 б.
3.
Ромметвейт Р. Мотивация и социальная коммуникация. – М.: Прогресс, 1990. – 224 с.
4.
Турсунов У. Ўзбек тилида мулоқот маданияти ва этик меъёрлар. – Т.: Истиқбол, 2020.
– 110 б.
5.
Колшанский Г.В. Объективная картина мира в языке. – М.: Наука, 1990. – 240 с.
6.
Назарова Г.Ф. Психолингвистика: Учебное пособие. – М.: Флинта: Наука, 2015. – 256 с.
7.
Ҳотамов Н. Инсон ва нутқ: психолингвистик қарашлар. – Т.: Ўқитувчи, 2002. – 130 б.
8.
Кулагина И.Ю. Возрастная психология: развитие ребёнка от рождения до 17 лет. – М.:
Гардарики, 2004. – 320 с.
9.
Ходжиев А. Миллий маънавият ва нутқ маданияти. – Т.: Маънавият, 2005. – 96 б.
