Page 130
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
OʻZBEK TILIDA NUTQIY AKTLAR NAZARIYASINING
KONSEPTUAL ASOSLARINI TAKOMILLASHTIRISH
USULLAR
Shamsiddinova Maftuna Hamidjon qizi
Namangan davlat pedagogika instituti
O‘zbek tili va adabiyoti mutaxasisligi magistranti
e-mail: maftuna_shamsiddinova@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15721431
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 15-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 23-Iyun 2025 yil
Ushbu maqolada O‘zbek tilida nutqiy aktlar
nazariyasining shakllanishi, rivojlanishi va amaliy
qo‘llanilishi tahlil qilinadi. Zamonaviy kommunikatsion
ehtiyojlar asosida nutqiy aktlar nazariyasining
konseptual asoslarini takomillashtirish zarurati
asoslab
beriladi.
Maqolada
madaniyatlararo
pragmatika, kognitiv tilshunoslik va kommunikativ
kompetensiya kabi yondashuvlar asosida O‘zbek tilida
nutqiy aktlarni o‘rganishning yangi metodologik
usullari taklif etiladi. Raqamli kommunikatsiya va
sun’iy
intellekt
kontekstida
nutqiy
aktlar
nazariyasining amaliy qo‘llanilishi ham ko‘rib chiqiladi
KEY WORDS
nutqiy
akt,
pragmatika,
illokutsiya,
perlokutsiya,
kommunikativ
kompetensiya,
O‘zbek tili, kognitiv yondashuv,
madaniyatlararo
muloqot,
raqamli tilshunoslik, kontekst.
Til – inson tafakkuri, madaniyati va ijtimoiy hayotining ajralmas qismidir. U nafaqat
aloqa vositasi, balki harakat, ta’sir va niyatlarni ifodalashning kuchli vositasidir. Ayniqsa,
insonlar o‘rtasidagi muloqot jarayonida nutq orqali amalga oshiriladigan ijtimoiy harakatlar –
nutqiy aktlar alohida o‘ringa ega. Nutqiy aktlar nazariyasi XX asrda J.L. Ostin va J. Searle
tomonidan ishlab chiqilib, keyinchalik tilshunoslikning pragmatika, psixolingvistika va
kommunikatsiya nazariyalari bilan uzviy bog‘liq holatda rivojlanib bordi. Bu nazariya
so‘zlovchi va tinglovchi o‘rtasidagi o‘zaro anglashuv, ijtimoiy munosabatlar va kontekst
muhim rol o‘ynaydigan murakkab jarayon sifatida talqin qilinadi.
O‘zbek tilshunosligida ham nutqiy aktlar masalasi turli nuqtai nazardan o‘rganib
kelinmoqda. Ammo mavjud yondashuvlar ko‘proq an’anaviy, tasnifiy va grammatik asoslarga
tayangan. Hozirgi globallashuv, texnologik taraqqiyot, raqamli muloqot muhitining kengayishi
esa nutqiy aktlarni yangi kontekstda – madaniyatlararo, kognitiv va ijtimoiy jihatlardan
yondashishni taqozo etmoqda. Shuning uchun ham nutqiy aktlar nazariyasining konseptual
asoslarini chuqurlashtirish va uni O‘zbek tilining o‘ziga xos xususiyatlariga mos holda
takomillashtirish bugungi kun ilm-fanining dolzarb masalalaridan biridir.
Ushbu maqolada O‘zbek tilidagi nutqiy aktlar nazariyasining mavjud holati tahlil
qilinadi, zamonaviy ilmiy yondashuvlar bilan integratsiyalash usullari asoslab beriladi hamda
bu nazariyaning kommunikativ va madaniy jihatdan boyitish imkoniyatlari ko‘rsatib o‘tiladi.
Tilshunoslikda nutqiy faoliyatni tahlil qilishda nutqiy aktlar nazariyasi muhim
konseptual asoslardan biri hisoblanadi. Bu nazariya til vositalaridan foydalanish orqali
insonlar o‘rtasida yuzaga keladigan muloqotning mohiyatini ochib berishga xizmat qiladi.
Avvalambor, bu yondashuv inson nutqi faqat axborot yetkazish vositasi emas, balki ijtimoiy
Page 131
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
harakat, ya’ni amaliy faoliyat ekanligini ta’kidlaydi. J.L. Ostin va J. Searle singari g‘arb
tilshunoslari tomonidan ishlab chiqilgan nutqiy aktlar nazariyasi bugungi kunda dunyo
bo‘ylab ko‘plab tillar va madaniy kontekstlarda tadbiq qilinmoqda. Shu jumladan, O‘zbek tilida
ham bu nazariyani zamonaviy ilmiy mezonlar asosida takomillashtirish, uni tilshunoslik,
psixologiya va madaniyatshunoslik bilan integratsiyalash orqali yanada chuqurlashtirish
dolzarb vazifalardan biridir.
O‘zbek tilshunosligida nutqiy aktlar masalasi ko‘proq amaliy uslubshunoslik va
pragmatika doirasida o‘rganilgan. Talab, iltimos, ruxsat, ogohlantirish kabi kommunikativ
nutq aktlari kundalik muloqotda keng qo‘llaniladi va har birining o‘ziga xos ijtimoiy hamda
madaniy yuklamasi mavjud. Ammo mavjud izlanishlarda bu aktlarning strukturaviy-tasnifiy
tahlili yetarli bo‘lsa-da, ularning kognitiv, madaniy va interaktiv xususiyatlari chuqur
o‘rganilmagan. Ayniqsa, nutqiy aktlarning kontekstga bog‘liqligi, intensionalligi (niyatga
asoslanganligi) va tinglovchi tomonidan qanday qabul qilinishiga doir masalalar hali yetarli
darajada ilmiy asoslanmagan.
Bugungi globallashuv sharoitida O‘zbek tilida nutqiy aktlarni madaniyatlararo
pragmatika, psixolingvistika va diskurs tahlili doirasida takomillashtirish dolzarb masaladir.
Chunki har bir til o‘z madaniyati, ijtimoiy qadriyatlari va psixologik tafakkuri bilan bog‘liq
holda nutqiy aktlarni shakllantiradi. Masalan, o‘zbek tilida iltimos bildiruvchi aktlar ko‘pincha
ehtiyotkor, yumshoqlashtirilgan tilda ifodalanadi: "Agar iloji bo‘lsa...", "Ko‘nglingiz bo‘lsa...".
Bu esa o‘zbek xalqining odob va hurmatga asoslangan muloqot madaniyatidan dalolat beradi.
Shu bois, nutqiy aktlar faqat grammatika va semantika bilan chegaralanmasdan, ijtimoiy-
madaniy kontekstda ham o‘rganilishi zarur.
Bundan tashqari, raqamli kommunikatsiya sharoitida (ijtimoiy tarmoqlar, messenjerlar,
forumlar) yuz berayotgan yangi tilshunoslik hodisalari nutqiy aktlarning ham yangicha
shakllarini vujudga keltirmoqda. Masalan, emojisimon aktlar, qisqa forma ifodalari, tovushsiz
kommunikatsiyalar – bularning barchasi zamonaviy nutqiy aktlardir. Shuningdek, sun’iy
intellektlar, chatbotlar, virtual yordamchilar bilan muloqotda ham nutqiy aktlar nazariyasini
zamonaviy texnologiyalar bilan bog‘lash muhim bo‘lib bormoqda.
Nazariyani takomillashtirish yo‘llaridan biri – nutqiy aktlarni kommunikativ
kompetensiya doirasida baholashdir. Ya’ni, til egasi nafaqat grammatik jihatdan to‘g‘ri, balki
muloqotda joyiga qarab to‘g‘ri, madaniyatga mos, vaziyatga mos aktlarni qo‘llay olishi zarur.
Bu esa til o‘rgatuvchi metodikalar, darsliklar, til siyosati va hatto tarjima nazariyasiga ham
ta’sir etadi.
Yana bir muhim jihat – O‘zbek tilidagi real muloqot materiallari asosida nutqiy aktlar
korpusini yaratish, ularni tipologik tasniflash va zamonaviy tilshunoslik metodlari asosida
avtomatik tahlil qilish imkoniyatlarini ishlab chiqishdir. Bu esa til texnologiyalari, tabiiy tilni
qayta ishlash (NLP) sohalarida ham amaliy natijalar berishi mumkin.
Bunday ilmiy integratsiya nafaqat nazariy asoslarni chuqurlashtiradi, balki amaliy til
o‘rgatish, tarjima, ijtimoiy tarmoqlardagi til tahlillari va sun’iy intellektlar sohasida ham katta
foyda keltiradi.
O‘zbek tilida nutqiy aktlar nazariyasining konseptual asoslarini takomillashtirish uchun
uni klassik yondashuvlar bilan cheklab qo‘ymaslik, balki zamonaviy lingvistik konsepsiyalar –
madaniyatlararo pragmatika, kognitiv tilshunoslik, kommunikativ kompetensiya va raqamli
muloqot nazariyasi bilan boyitish zarur.
Page 132
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
Xulosa.
O‘zbek tilida nutqiy aktlar nazariyasini takomillashtirish zaruriyati zamonaviy
kommunikatsiya ehtiyojlari, madaniy o‘ziga xoslik va tilning dinamik tabiati bilan bog‘liq.
Nutqiy aktlar faqatgina til birliklari emas, balki ular orqali amalga oshiriladigan ijtimoiy va
psixologik harakatlardir. O‘zbek tili muhitida bu aktlar o‘ziga xos madaniyat, odob va
kontekstual omillar bilan chambarchas bog‘liq.
Nazariyani takomillashtirish uchun bir necha yo‘nalishlar muhim:
— madaniyatlararo pragmatika yondashuvi asosida nutqiy aktlarni kontekstual
o‘rganish;
— kognitiv tilshunoslik va psixopragmatika asosida nutqiy aktlarning niyat va ong bilan
bog‘liqligini ochib berish;
— kommunikativ kompetensiya nuqtai nazaridan til egasining nutqiy aktlarni vaziyatga
mos qo‘llay olish qobiliyatini baholash;
— raqamli muloqot va sun’iy intellekt tizimlarida nutqiy aktlar modeli asosida til
texnologiyalarini rivojlantirish.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, O‘zbek tilshunosligida nutqiy aktlar nazariyasini yangicha
konseptual asoslar bilan boyitish, bu yo‘nalishda ilmiy-metodik va amaliy tadqiqotlarni
chuqurlashtirish muhim ilmiy va ijtimoiy ahamiyatga ega vazifa bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:
1.
Абдулвохидов Э. Pedagogical concept of writers as a means of enriching the pedagogical
process. // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences
Scientific Journal Impact Factor Volume 1 | ISSUE 11 ISSN 2181-1784 SJIF 2021: 5.423,
December 2021.
2.
Н.Т.Ибрагимова Использование интерактивных методов и приемов, применяемых в
обучении иностранным языкам. “Ta‘lim va taraqqiyot” ilmiy-uslubiy jurnali 2025.2-son.
ISSN:2992-9008; UDK:37
3.
Tillayeva R. O‘QUVCHILAR FAOLLIGINI OSHIRISHDA TADQIQOT ISHI TASHKIL ETISH
SAMARADORLIGI //OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA OʻRTA MAXSUS TA‟LIM VAZIRLIGI
ALISHER NAVOIY NOMIDAGI TOSHKENT DAVLAT OʻZBEK TILI VA ADABIYOTI UNIVERSITETI
YOSHFILOLOG
OLIMLAR
JAMIYATI.С.439.https://tsuull.uz/sites/default/files/02_06_22_toplam_til_va_adabiyot_ilmiy_
va_amaliy_izlanishlar_yolidagi_0.pdf#page=439.
4.
ПРИНЦИП ЭКОНОМИИ В МОРФОЛОГИЧЕСКОМ УРОВНЕ
5.
(https://scholar.google.ru/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=O5jLEU8AAAAJ&
citation_for_view=O5jLEU8AAAAJ:u5HHmVD_uO8C) ВМ Хегай Educational Research in
Universal Sciences 2 (18 SPECIAL), 231-233, 2023
6.
РОЛЬ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЕКТА В ИЗУЧЕНИИ РУССКОГО ЯЗЫКА И
ЛИТЕРАТУРЫ Р Хайрутдинова JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY BULLETIN 8 (3), 30-34
7.
https://frontlinejournals.org/journals/index.php/fsshj/article/view/250
8.
Tillayeva R. T. BADIIY ASAR MATNINI TAHLIL QILISH METODOLOGIYASI //Academic
research in educational sciences. – 2024. – Т. 5. – №. CSPU Conference 1. – С. 381-390.
9.
Tillayeva R. T., Mo’Minova M. M. Q. O’quvchilarning axborot bilan ishlash
kompetensiyalarini shakllantirishda adabiy-tanqidiy materiallardan foydalanish metodikasi
//Science and Education. – 2023. – Т. 4. – №. 11. – С. 219-223.
10.
Tillayeva R. O ‘QUVCHILAR FAOLLIGINI OSHIRIHSDA TADQIQOT ISHI TASHKIL ETISH
Page 133
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
SAMARADORLIGI //OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA OʻRTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
ALISHER NAVOIY NOMIDAGI TOSHKENT DAVLAT OʻZBEK TILI VA ADABIYOTI UNIVERSITETI
YOSH FILOLOG OLIMLAR JAMIYATI. – С. 439.
11.
Tillayeva R. ADABIYOT DARSLARIDA BADIIY MATN TAHLILIGA DOIR ZAMONAVIY
YONDASHUVLAR SAMARADORLIGI //Universal xalqaro ilmiy jurnal. – 2024. – Т. 1. – №. 7. –
С. 16-26.
12.
Tillayeva R. T. BADIIY ASAR MATNINI TAHLIL QILISH METODOLOGIYASI //Academic
research in educational sciences. – 2024. – Т. 5. – №. CSPU Conference 1. – С. 381-390.
13.
Tillaeva, Rayhona. "EFFECTIVE APPROACHES TO THE FORMATION OF
STUDENTS'RESEARCH COMPETENCIES." (2022): 117-119.
14.
Tillaeva R. THE IMPORTANCE OF THE LATERAL METHOD IN THE DEVELOPMENT OF
RESEARCH COMPETENCE OF HIGH SCHOOL STUDENTS //European Journal of Humanities &
Social Sciences. – 2023. – №. 6.
15.
Tillaeva R. METHODOLOGICAL CONDITIONS FOR THE FORMATION OF RESEARCH
COMPETENCE IN LITERARY EDUCATION //Frontline Social Sciences and History Journal. –
2022. – Т. 2. – №. 07. – С. 60-68.
16.
Tillaeva R. Specific Characteristics of Scientific-Research Works in Literature Lessons
//Central Asian Journal of Social Sciences and History. – 2022. – Т. 3. – №. 9. – С. 10-15.
17.
Rayhona T. CHARACTERISTICS OF ORGANIZING RESEARCH ACTIVITIES
//СОВРЕМЕННЫЕ НАУЧНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ: АКТУАЛЬНЫЕ ВОПРОСЫ, ДОСТИЖЕНИЯ
И ИННОВАЦИИ. – 2022. – С. 172-174.
