Page 82
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
MINI FUTBOLCHILARDA CHIDAMLILIK SIFATINI
NAMOYON ETISHNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Xusanov G‘aybulla Usmanovich
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti “Jismoniy
madaniyat va sport” kafedrasi dotsent v.b
e-mail: gaybulla-1977@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15705206
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 14-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 20-Iyun 2025 yil
Maqolada mini futbolda sportchilarning maxsus
chidamlilik tayyorgarligi bilan bog‘liq savollar
o‘rganilgan..Mini futbolda chidamlilik namoyon bo‘lishi
turli xil omillar bilan ta’minlanadi, ulardan biri
energiya ta’minoti, ya’ni: -ishlaydigan mushaklarni
energiya bilan ta’minlaydigan mexanizmlar. Energiya
bilan ta’minlashning ikkita mexanizmi mavjud: aerob
(kislorod ishtirokidagi kimyoviy reaksiyalar), anaerob
(kislorodsiz sodir bo‘ladigan kimyoviy reaksiyalar).
Aerob va anaerob qobiliyatlari insonning energiya
imkoniyatlarini to‘liq tavsiflaydi.
KEY WORDS
chidamlilik, energiya ta’minoti,
aerob
mashqlari,
anaerob
mashqlari, mini futbol.
O‘zbekistonda futbolni aholi o‘rtasida eng ommaviy sport turiga aylantirish, yuqori
iqtidorga ega bo‘lgan yosh futbolchilarni tanlash, saralab olish va ularni professional
sportchilar sifatida tayyorlash tizimini yo‘lga qo‘yish, mamlakat futbolini rivojlangan
mamlakatlar bilan raqobat qila oladigan darajaga yetkazish, xalqaro talab va standartlar
asosida futbol bo‘yicha mutaxassislarni tayyorlash, futbol klublari faoliyatini rivojlantirish,
terma jamoalar uchun o‘quv-mashg‘ulot jarayonini samarali tashkil etish, mamlakatimizda
futbol bo‘yicha yirik xalqaro musobaqalar, jumladan, o‘smirlar, yoshlar va xotin-qizlar
jamoalari o‘rtasida jahon va qit’a birinchiliklarini o‘tkazish, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti Sh.M.Mirziyoevning 2019 yil 4 dekabr sanasidagi “O‘zbekistonda futbolni
rivojlantirishni mutlaqo yangi bosqichga olib chiqish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5887-
sonli Farmoni doirasida, 2030 yilgacha bo‘lgan davr ichida erishishimiz kerak bo‘ladigan
maqsadlar sifatida belgilab berildi [1].
Adabiyotlar tahlili va metodologiyasi.
Takidlash joizki ushbu sifatlarning barchasi
hayotiy ahamiyatga ega. Chidamlilik insonning jismoniy tayyorgarligi uchun eng muhim sifat
bo‘lib, u hayot uchun va organizmning mehnat qobiliyati uchun juda muhimdir. Maxsus
chidamlilik ko‘p jihatdan futbolga xosdir [1,4,6]. Futbolchilarning musobaqa faoliyati jarayoni
xususiyatlari, doimiy tarzdagi vaziyatlarni o‘zgarishi, organizmga ta’sir etadigan
yuklamalarning turli ko‘rinishlarda bo‘lishi, ish bajarishni dam olish bilan doimiy almashinib
borishi bilan tavsiflanadi [2,3].
Umumiy chidamlilikning rivojlanishi maktabgacha yoshdan 30 yoshgacha sodir bo‘ladi,
so‘ngra 60 yoshga kelib erkaklar va ayollarda kamayadi. Maxsus chidamlilikni rivojlantirish
uchun eng qulay davr bu 14 yoshdan 20 yoshgacha. Adabiy manbalarni tahlil qilish shuni
Page 83
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
ko‘rsatadiki, hozirgi paytda ko‘p sonli maxsus chidamlilik turlarini nomlash mumkin. Ushbu
turdagi chidamlilikning xususiyati maksimal, submaksimal, yuqori va o‘rtacha kuch
sohalarida ishlarni bajarishdir[2,4]. Mini futbol, deyarli barcha sport turlari singari,
sportchining texnik va taktik mahorati va to‘g‘ri funksional tayyorgarligi darajasini tayyorlash
va amalga oshirishning yagona jarayoni bo‘lgan o‘ziga xos sport faoliyatidir. Futbolchining
o‘yin faoliyatining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri bu o‘yin davomida jismoniy faollik miqdori
tengsizligidir. Intensiv jismoniy mashqlar davrlari (o‘ziga xos, o‘ziga xos bo‘lmagan) kichik
intensivlik, apora va faol dam olish (sokin harakat) davrlari bilan almashtiriladi. Maqola
futbolchilarni tayyorlashga tayyorgarlik davriga bag‘ishlanganligini hisobga olsak, unda
asosiy e’tibor aynan shu davrga (tayyorgarlik) va kelajakka qaratiladi. Mini futbol bo‘yicha
mashg‘ulotlar yil davomida guruh va individual darslar va musobaqalar shaklida olib boriladi.
Bundan tashqari, bu davriydir. Yillik sikl uch davrga bo‘linadi: tayyorgarlik, raqobatbardosh
va o‘tish davri. Amaliy mashg‘ulotlarning chastotasi, avvalambor, sport formasini
rivojlantirishning ob’ektiv qonuniyatlari bilan bog‘liq. Tayyorgarlik davri har bir yangi
sikldagi mashg‘ulotlar tiklanishidan boshlab birinchi rejalashtirilgan musobaqaga qadar
bo‘lgan davrni qamrab oladi va bu sport formasi va uning bevosita shakllanishi uchun zarur
shart-sharoitlarni yaratish davri, fundamental tayyorgarlik davri. Tayyorgarlik davrining
bosqichlari aniq vazifalar, usullar va vositalar, yuklamalarning dinamikasi va mashg‘ulot
rejimlariga ega. Ularning har biri keyingi bosqichga jismoniy, texnik, taktik, funksional va
psixologik tayyorgarlikni amalga oshiradi. Tayyorgarlik davrida umumiy tayyorgarlik va
maxsus tayyorgarlik bosqichlari aniq ajralib turadi.
Maqsad va vazifalar.
Umumiy tayyorgarlik bosqichi. Ushbu bosqichning asosiy
yo‘nalishi tananing funksional imkoniyatlarini oshirish, ko‘p qirrali jismoniy tarbiya (kuch,
tezlik-kuchga chidamlilikni rivojlantirish), shuningdek boshqa turdagi tayyorgarlikni
takomillashtirishdir, lekin faqat vosita qobiliyatlarini rivojlantirishga imkon beradi. Umumiy
jismoniy tayyorgarlik (umumiy jismoniy tayyorgarlik) keyingi bosqichga qaraganda
tayyorgarlikning ushbu bosqichida ancha muhim o‘rinni egallaydi va umumiy jismoniy
tayyorgarlikning ulushi maxsus tayyorgarlikning ulushidan oshib ketadi.
Tadqiqot usullari va tashkil etilishi.
Maxsus tayyorgarlik bosqichi. Ushbu bosqichda
sport formasining barqaror poydevori yaratiladi va barcha tana tizimlarida ijobiy o‘zgarishlar
ta’minlanadi. Bosqichdagi mashg‘ulotlarning asosiy shakllari turli yo‘nalishdagi maxsus,
guruh va individual darslardir. Kuch, chidamlilik va epchillikni rivojlantiradigan mashqlarga
katta o‘rin ajratilgan. Tezlikni rivojlantirish uchun yuqori tezlikda chidamlilik, kichik
hajmlarda bajariladigan takroriy yugurish ishlatiladi. Kelgusi ishlarga jalb qilish tayyorgarlik
davrining dastlabki bosqichida turli xil siklik mashqlarni (yugurish, yurish) bajarishda bir xil
va o‘zgaruvchan mashg‘ulotlar usulidan foydalanishga imkon beradi. Nafas olish qobiliyatini
oshirishga maqsadli ta’sir (aerobik qobiliyat - aerobik chidamlilik) deyarli tayyorgarlik
davrining boshidan - umumiy tayyorgarlik bosqichining 2-haftasidan boshlanadi. Aerobik
imkoniyatlarni rivojlantirish mezonlari maksimal kislorod iste’moli ko‘rsatkichining qiymati
hisoblanadi. Mashg‘ulotda yurak urish tezligi ko‘rsatkichi aerobik yuklama uchun mos
yozuvlar nuqtasi bo‘lib xizmat qiladi. Sof aerobik jismoniy ish daqiqada 130-150 martada
bajariladi. Biroq, ko‘plab tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, yurak urish tezligi (yuklama
yo‘nalishining axborot ko‘rsatkichlaridan biri sifatida) bajarilgan yuklama va uning ba’zi
funksiyalarni ishlab chiqishga yo‘naltirilganligi o‘rtasidagi muvofiqlikni baholash uchun
Page 84
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
yetarli emas. Masalan, o‘yinda (futbol, qo‘l to‘pi va boshqalar) o‘rtacha yurak urish tezligi
(yuklama yo‘nalishining informatsion ko‘rsatkichlaridan biri sifatida) bajarilgan yuklama va
uning yo‘naltirilganligi o‘rtasidagi moslikni baholash uchun yetarli emas. Ba’zi funksiyalarni
ishlab chiqish: -masalan, o‘yinda har xil rol o‘ynaydigan o‘yinchilar uchun o‘rtacha yurak urish
tezligi 170-180 yu.ur/min., Va mashqlar mashqlarini bajarishda (shunga o‘xshash), bu ancha
past bo‘ladi. Taqqoslash uchun: mashg‘ulotning asosiy qismida yoki o‘yinda to‘pni dribling
qilishda birinchi holatda yurak urishi 152-166, ikkinchisida 146-210 yuut/min tashkil etadi.
Tayyorgarlik davrida (1-bosqich) aerobik quvvatni oshirish uchun siklik yuklamalarning
kombinatsiyasi qo‘llaniladi: yugurish, suzish, sport va ochiq o‘yinlar, shuningdek maxsus
texnik mashqlar. Bunday sinflardagi yuklama qat’iy tartibga solinmagan.
Xuddi shu bosqichda yuklamalar turli yo‘nalishlarda, intensivligi, davomiyligi, oralig‘i va
tabiati, mashqlarning takrorlanish soni bo‘yicha qo‘llaniladi va tartibga solinadi.
Yuklamalarni rejalashtirish, qoida tariqasida, uchta xususiyatga muvofiq amalga
oshiriladi: ixtisoslashuv, yo‘nalish va hajm. Yuklamaning ixtisoslashuvi uni ikki guruhga
rejalashtirishni o‘z ichiga oladi:
1. aniq mashqlar (to‘p bilan texnik va taktik); aniq emas (to‘psiz). Yo‘nalish bo‘yicha
yuklamani umumiy chidamlilikni rivojlantirishning 3 turga bo‘lish mumkin: chidamlilikning
barcha turlarini rivojlantirish (aerobik-anaerobik); tezlikka chidamlilikni rivojlantirish
(anaerob glikolitik); tezlik-quvvat fazilatlarini rivojlantirish (anaerobik alaktik). Jismoniy
(mashq) yuklama hajmi bo‘yicha, shartli ravishda katta, o‘rta va kichikga bo‘linadi (1-jadval).
1-jadval.
Mashg‘ulotlar uchun yuklamaning taxminiy qiymati
Yunalish
Yurak urish tezligi
Ud/min
Yuklamani
hisobga
olgan
holda
mashg‘ulotlar davomiyligi (min)
katta
o‘rta
kichik
Aerobik
120-140
80
60
30
Aerobik-anaerobik
120-180
60
35
25
Anaerobik
180-190
30
20
20
O‘yin jarayonida
170-210
40
Maxsus tayyorgarlik bosqichi o‘quv-mashg‘ulot yig‘inining boshlanishiga to‘g‘ri keladi va
taqvim musobaqasining birinchi kunida tugaydi. Ushbu bosqichda ish bilan ta’minlash
vositalari, usullari va shakllarining tarkibi, ularning jismoniy faoliyatning umumiy hajmidagi
nisbati o‘zgarib bormoqda. Tayyorgarlik jarayonida raqobatbardosh mashqlarning ulushi
asta-sekin o‘sishni boshlaydi.
Asosiy mashg‘ulotlar bevosita sport formasini shakllantirishga, futbolchilarni
musobaqalarga optimal tayyorgarlik ko‘rishiga xizmat qiladi. Maxsus tayyorgarlik
mashg‘ulotlarini chuqur o‘zlashtirish va texnik-taktik mahoratlarni takomillashtirish bilan
birgalikda yuqori darajada rivojlanishini ta’minlashga, jismoniy va funksional
takomillashtirishga qaratilgan. imkoniyatlari, o‘yinning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga
olgan holda rivojlantiradi.
Xulosa.
Shunday qilib, o‘tkazilgan kuzatishlar shuni ko‘rsatdiki, har qanday jismoniy
mashqlar charchoqni keltirib chiqaradi va chidamliligi yaxshi rivojlangan sportchigina uni
Page 85
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
uzoq vaqt davomida engib chiqadi. Ushbu sifat ma’lum bir intensivlikdagi ishni bajarish va
turli xil motor vazifalarini samarali yechish qobiliyatini aks ettiradi. Maxsus tayyorgarlik davri
tugashi bilan musobaqa mashqlari tobora muhim o‘rin tutmoqda. Ushbu mashqlar yordamida
maxsus fitnes va sport formasining barcha tarkibiy qismlari o‘rtasidagi kerakli munosabatlar
ta’minlanadi. Umuman olganda, maxsus va professional mashqlarning intensivligi oshgani
sababli tayyorgarlik davrining ikkinchi bosqichida o‘quv yuklamasi o‘sishda davom etmoqda.
Yuklamalarning umumiy hajmi dastlab barqarorlashadi, so‘ngra umumiy tayyorgarlik
xarakteridagi o‘ziga xos bo‘lmagan mashqlar tufayli kamayadi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
. “O‘zbekistonda futbolni rivojlantirishni mutlaqo yangi bosqichga olib chiqish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 4 dekabrdagi PF-
5887-sonli Farmoni.
2.
Шамардин
А.А.-
Структура
функциональной
подготовленности
юных
футболистов//Физиологические
и
педагогические
аспектыфункциональной
подготовленности в спорте и физическом воспитании, Волгоград, 2009,с. 50-63
3.
. Рузикулов, Б. Б. (2019). Морфо-функциональные показатели как критерии для
прогнозирования перспективности футболистов с учетом возраста и игрового амплуа.
Фан - спортга, (3), 57-62.
4.
. Рўзиқулов, Б. (2019). Узлуксиз таълим тизимида жисмоний тарбия ва спорт
самарадорлигини ошириш. Муаллим ва узлуксиз таълим, (2), 145-149.
5.
Рўзиқулов,
Б.
Б.
(2020).
Футболчиларнинг
махсус
чидамлилигини
ривожлантиришнинг долзарб муаммолари. Academic Research in Educational Sciences, 1
(4), 260-265.
6.
. Рўзиқулов, Б. Б. (2020) Cравнительный анализ компонентного состава массы тела и
функционального состояния футболистов различного игрового амплуа. Высшая школа:
научные исследования. Материалы Межвузовского научного конгресса 2020, 111-117.
