Page 7
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
MILLIY-MADANIY STEREOTIPLARNING LISONIY
IFODALANISHI VA MADANIYATLARARO MULOQOTDAGI
ROLI
Tojiboyev Botir Rahimjonovich
Toshkent amaliy fanlar universiteti dotsenti, filologiya
fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD)
Abdullayeva Gulnora Abdinabiyevna
Toshkent amaliy fanlar universiteti 1-bosqich magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15788111
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 28-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 30-Iyun 2025 yil
Mazkur maqolada milliy-madaniy stereotiplarning
o‘zbek
tilidagi
lisoniy
ifodalanishi,
ularning
lingvomadaniy talqini hamda madaniyatlararo
muloqotdagi o‘rni ilmiy asosda tahlil qilinadi. Milliy
stereotiplar tilning leksik-semantik, frazeologik va
metaforik qatlamlarida mustahkamlanib, milliy
mentalitet va madaniyatning uzviy ko‘zgusi sifatida
namoyon bo‘ladi. Lingvokulturologiya va kognitiv
lingvistika nazariyalari asosida stereotiplarning til va
madaniyat o‘rtasidagi uzviy aloqasi, ularning
madaniyatlararo kommunikatsiyadagi funksiyalari
yoritiladi.
Zamonaviy
globalizatsiya
va
kommunikatsiya vositalarining rivojlanishi milliy
stereotiplarning
yangilanishi
va
kommunikativ
moslashuvchanligini
ta’minlab,
ularning
madaniyatlararo
muloqotdagi
ahamiyatini
oshirmoqda. Maqola milliy-madaniy stereotiplarni til
va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligi kontekstida tadqiq
etib, ularning lingvistik kodlash va pragmatik
jihatlarini chuqurroq anglashga hissa qo‘shadi
KEY WORDS
milliy-madaniy stereotiplar, lisoniy
ifoda,
lingvomadaniy
talqin,
madaniyatlararo
muloqot,
lingvokulturologiya,
kognitiv
lingvistika, o‘zbek tili.
Har bir xalqning madaniy va ijtimoiy ongida shakllangan stereotiplar uning tarixiy
tajribasi, dunyoqarashi hamda axloqiy-etik qadriyatlari bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, ushbu
stereotiplar asosan til vositalari orqali mustahkamlanadi va avloddan avlodga uzatiladi.
Milliy-madaniy stereotiplar nafaqat xalqning madaniy identifikatsiyasi va o‘zligini
ifodalashda, balki til orqali madaniyatlararo muloqot jarayonida ham muhim rol o‘ynaydi. Shu
sababli ularni lingvokulturologiya va kognitiv lingvistika doirasida chuqur o‘rganish
tilshunoslikning dolzarb vazifalaridan biridir.
V.A.Maslova milliy stereotiplarni madaniyat va til o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni
ifodalovchi tayanch semantik qoliplar deb hisoblaydi.
1
Bu nazariy yondashuv milliy
stereotiplarni tilning madaniy funksiyasida asosiy elementlar sifatida ko‘rib, ularning
barqarorligi va doimiy yangilanishi haqida tushuncha beradi.
Anna Vezhbitskaya milliy madaniyatni o‘ziga xos kalit so‘zlar orqali o‘rganish
mumkinligini ta’kidlab, bunday so‘zlar xalq madaniyatining doimiy va o‘ziga xos semantik
1
В.А.Маслова,
Лингвокультурология
. Москва: Академия, 2001, 25-30.
Page 8
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
tuzilishini ochib beradi.
2
Shu tariqa, milliy stereotiplar xalq tafakkurida barqaror model
sifatida shakllanadi va madaniyatlararo farqliliklarni tushunishda asosiy vositaga aylanadi.
Kognitiv lingvistika nuqtai nazaridan, Z.D.Popova va I.A.Sternin milliy stereotiplarni
inson tafakkuridagi tayyor konseptual modellarga o‘xshatib, ularning til orqali madaniy
tajriba va ijtimoiy me’yor sifatida barqarorlashishini ko‘rsatadilar.
3
Ularning fikricha, milliy
stereotiplar universal qadriyatlar bilan bir qatorda, o‘ziga xos ijtimoiy normalar va qadriyat
tizimini ham aks ettiradi.
O‘zbek tilshunosligida milliy-madaniy stereotiplarning leksik, frazeologik va metaforik
qatlamlardagi ifodalanishi bo‘yicha izlanishlar olib borilgan. Tadqiqotchilar, jumladan
A.Mamatov, M.Mirtojiev va Sh.Usmonova, ushbu stereotiplarning milliy mentalitet va
madaniyatning lingvistik kodlari sifatida shakllanishiga e’tibor qaratganlar. Shu bilan birga,
ularning madaniyatlararo muloqotdagi o‘rni va zamonaviy kommunikatsiyadagi yangi
ko‘rinishlari ham tadqiq qilinmoqda.
Ushbu maqola milliy-madaniy stereotiplarning o‘zbek tilidagi lisoniy ifodalanishi,
ularning lingvomadaniy talqini hamda madaniyatlararo muloqotdagi o‘rni masalasini chuqur
yoritishga qaratilgan. Tadqiqotda stereotiplarning tilning turli qatlamlarida qanday aks etishi
va ularning madaniyatlararo kommunikatsiyadagi funksiyalari tahlil qilinadi.
Asosiy qism
Milliy-madaniy stereotiplarni o‘rganishda lingvokulturologiya muhim nazariy baza
vazifasini bajaradi. Bu fan til va madaniyat o‘rtasidagi murakkab va o‘zaro bog‘liq
munosabatlarni o‘rganadi, milliy qadriyatlar va ijtimoiy normativlarni til vositasida ifodalash
mexanizmlarini aniqlaydi. V.A.Maslova lingvokulturologiyani til va madaniyat o‘zaro
munosabatini tadqiq etuvchi fan deb ta’riflab, milliy stereotiplarning tilning madaniy
funksiyasida muhim o‘rin tutishini ta’kidlaydi. U stereotiplarni milliy tafakkurdagi asosiy
semantik qoliplar sifatida ko‘rib, ularning milliy madaniyat va ijtimoiy munosabatlar
doirasida shakllanishini tushuntiradi.
4
Bunday semantik qoliplar xalqning tarixiy tajribalari,
axloqiy qadriyatlari va ijtimoiy me’yorlarining tilga o‘tishining barqaror mexanizmini
ifodalaydi. Anna Vezhbitskaya milliy madaniyatni o‘ziga xos kalit so‘zlar orqali tahlil qilish
metodologiyasini ilgari surib, bu kalit so‘zlar orqali milliy stereotiplarning madaniyat va til
kontekstida o‘ziga xos, mustahkam semantik strukturasini ochib beradi.
5
Uning fikricha, kalit
so‘zlar milliy madaniyatning asosiy semantik bloklarini tashkil etadi va ular madaniyatlararo
farqliliklarni anglash uchun muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Shu bilan birga, kalit so‘zlar
orqali til madaniyatning asosiy qadriyatlarini va xalqning dunyoqarashini ifodalaydi, bu esa
milliy stereotiplarning shakllanishida markaziy rol o‘ynaydi.
Kognitiv lingvistika nuqtai nazaridan, milliy stereotiplarni inson tafakkuridagi tayyor
konseptual andoza sifatida ko‘rish mumkin. Z.D.Popova va I.A.Sternin milliy stereotiplarni
kognitiv model sifatida qarab, ularning madaniy tajriba va ijtimoiy me’yorlar doirasida til
orqali barqarorlashishini ta’kidlaydilar.
6
Ularning ta’kidlashicha, stereotiplar universal va
milliy-madaniy turlarga bo‘linadi: universal stereotiplar barcha madaniyatlarda uchraydigan,
odamlarning umumiy tabiatidan kelib chiqqan qadriyat va tushunchalar tizimini ifodalasa,
2
Anna Wierzbicka,
Understanding Cultures through Their Key Words
. Oxford: Oxford University Press, 1997, 45-50.
3
З.Д.Попова ва И.А.Стернин,
Когнитивная лингвистика
. Москва: Астрель, 2007, 110-115.
4
В.А.Маслова,
Лингвокультурология
(Москва: Академия, 2001), 25-40.
5
A.Wierzbicka,
Understanding Cultures through Their Key Words
(Oxford: Oxford University Press, 1997), 43-58.
6
З.Д.Попова ва И.А. Стернин,
Когнитивная лингвистика
(Москва: Астрель, 2007), 110-130.
Page 9
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
milliy-madaniy stereotiplar esa ma’lum bir xalqning o‘ziga xos ijtimoiy normalari, qadriyat
tizimi va mentalitetiga moslashgan, til orqali uzatiladigan maxsus modellardir. Shunday qilib,
milliy stereotiplar kognitiv xaritalar sifatida xalq ongida shakllanib, tilning semantik
tizimining asosiy qismiga aylanadi.
Lingvistik tadqiqotlar milliy stereotiplarni nafaqat semantik, balki pragmatik va
kommunikativ kontekstda ham tahlil qilishga imkon beradi. Til ichidagi milliy
stereotiplarning ifodasi madaniyat va ijtimoiy qadriyatlarning doimiy yangilanishi va muloqot
jarayonida transformatsiyalanishini ko‘rsatadi. Bu holat lingvokulturologik va kognitiv
yondashuvlar milliy stereotiplarning til va madaniyat o‘rtasidagi uzviy aloqasini chuqurroq
anglashga xizmat qilishini isbotlaydi. Shuningdek, milliy stereotiplarning shakllanishi va
barqarorligini tushunish uchun til va madaniyat o‘rtasidagi munosabatlarning tarixiy-ijtimoiy
ildizlarini ham hisobga olish zarur. Til xalq madaniyatining an’analari, urf-odatlari, ijtimoiy
tizimlari va qadriyatlarini o‘zida aks ettirgan madaniy makon hisoblanadi. Shuning uchun
milliy stereotiplar tilda barqaror semantik qoliplar, ko‘pincha frazeologik birliklar, maqollar,
metaforalar orqali ifodalanib, madaniyat va mentalitetning til ichidagi ko‘zgusi sifatida xizmat
qiladi.
Milliy-madaniy stereotiplarning o‘zbek tilidagi lisoniy ifodasi avvalo leksik-semantik
qatlamda namoyon bo‘ladi. Tilning bu qatlamida kasb-hunar nomlari, qarindoshlik atamalari,
ijtimoiy lavozimlar, urf-odat va an’analar bilan bog‘liq so‘zlar milliy stereotiplarning barqaror
ifodasi sifatida xizmat qiladi. A.Mmatovning tadqiqotlariga ko‘ra, o‘zbek tilidagi leksik
birliklarda xalqning tarixiy tajribalari va madaniy qadriyatlari ko‘pincha yashirinib yotadi.
7
Masalan, “quda”, “mehmon”, “avlod-ajdod” kabi so‘zlar nafaqat nominativ birliklar, balki milliy
dunyoqarashda tayanch stereotiplar sifatida shakllangan.
M.Mirtojiev semasiologik tahlillari orqali tilning semantik strukturasida milliy tafakkur
qatlamining aks etishini ko‘rsatadi.
8
Unga ko‘ra, leksik birliklar milliy mentalitet modelining
semantik qatlami sifatida til ichida mustahkamlanib, xalqning madaniy va ijtimoiy tizimini aks
ettiradi. Bu qatlam milliy stereotiplarni shakllantirishda poydevor vazifasini bajaradi. Bu
semantik asos ustida frazeologik birliklar va maqollar o‘zbek xalqining madaniy qadriyatlari
hamda ijtimoiy stereotiplarini til orqali kodlashda muhim vosita sifatida xizmat qiladi.
Sh.Usmonova o‘z ishlarida frazeologizmlar milliy madaniyatning lingvokulturologik asosini
tashkil etishi, xalqning qadriyat tizimini kodlashda o‘ta samarali ekanligini ta’kidlaydi.
9
Masalan, “quda bo‘lsa — quloch yetmas”, “mehmon oshi mehmonni topadi” kabi maqollar xalq
ongida quda-andalik, mehmondo‘stlik, o‘zaro yordam va ijtimoiy aloqalarning doimiy
stereotipik ko‘rinishini aks ettiradi. Bu maqollar orqali madaniy stereotiplar an’anaviy nutq
qoliplari sifatida doimiy ravishda uzatiladi.
Shuningdek, milliy-madaniy stereotiplarning ifodasini boyitishda metafora ham muhim
vosita sifatida xizmat qiladi. Z.D.Popova va I.A.Sternin metaforani abstrakt tushunchalarni
aniq va sezilarli obrazlar bilan bog‘lab, stereotipiy semantik qobiq yaratadigan vosita sifatida
ko‘radilar.
10
O‘zbek tilida “aslan”, “arslon yurak”, “mushfiq” kabi so‘z va iboralar qahramonlik,
jasorat, mehr-muhabbat kabi milliy stereotiplarni aks ettiradi. Ushbu metaforik modellar
7
A.Mamatov,
O‘zbek tilida milliy-madaniy komponentlar
. Toshkent: Fan, 2008, 120-135.
8
M.Mirtojiev,
O‘zbek tili semasiologiyasi
. Toshkent: Mumtoz so‘z, 2010, 87-104.
9
Sh.Usmonova,
Lingvokulturologiya
. Toshkent, 2019, 200-220.
10
З.Д.Попова ва И.А. Стернин,
Когнитивная лингвистика
(Москва: Астрель, 2007), 118-125.
Page 10
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
nutqda milliy mentalitetni konnotativ tarzda ifodalaydi va yanada chuqurroq anglash
imkonini beradi.
Globalizatsiya va zamonaviy ijtimoiy sharoit milliy-madaniy stereotiplarning nutqdagi
ifodalanishida o‘ziga xos yangilanish va moslashuv jarayonlarini yuzaga keltirmoqda. Anna
Vezhbitskaya kalit so‘zlar tahlili orqali milliy tushunchalarning yangi muhitda qanday
modifikatsiyalanishini ko‘rsatadi.
11
Misol uchun, o‘zbek tilida “kuyov bola” iborasi an’anaviy
stereotipda hurmat belgisi bo‘lsa, zamonaviy og‘zaki nutqda bu ba’zan kinoya yoki hazil-
majoza ma’nosida ishlatilmoqda. Shu bois stereotiplar nafaqat barqaror semantik birlik, balki
kontekstga moslashuvchan va zamonaviy kommunikatsiyada yangi talqinlarga ega bo‘lgan
tirik fenomen sifatida qaraladi.
Sh.Usmonova ham milliy stereotiplarning ijtimoiy tarmoqlar, ommaviy axborot
vositalari, reklama va boshqa kommunikativ maydonlardagi yangi funksiyalarini yoritib,
ularning madaniyatlararo muloqotdagi yangicha ko‘rinishlarini tadqiq qiladi.
12
Bu holatlar
milliy stereotiplarning lingvokulturologik doiradagi doimiy yangilanishi va kommunikativ
kuchini ko‘rsatadi. Ana shunday sharoitda madaniyatlararo muloqot zamonaviy dunyoda til
va madaniyatlar o‘rtasidagi uzviy munosabatlarni yanada dolzarb masalaga aylantirdi. Til
nafaqat axborot almashinuvi vositasi, balki madaniyatlarning o‘zaro anglashuvi, qadriyatlar
va stereotiplarning ifodasi hamdir. Madaniyatlararo muloqot nazariyasi doirasida milliy-
madaniy stereotiplar kommunikatsiya jarayonida muhim funksiyalarni bajaradi, ular xalqning
madaniy identifikatsiyasi va ijtimoiy normalarini uzatishda vositachilik qiladi.
Edvard Xollning tadqiqotlarida madaniyatlararo muloqotda til konteksti va madaniy
stereotiplarning roli alohida ta’kidlangan.
13
U tilni madaniyatning yashirin kodlari bilan
bog‘liq bo‘lgan tizim sifatida ko‘rib, milliy stereotiplar orqali madaniyatlararo tafovutlarni
anglash mumkinligini ko‘rsatadi. Geert Hofstede esa madaniyatni qadriyatlar tizimi sifatida
o‘rganib, milliy stereotiplarning har bir xalq madaniyatining asosiy qurilish bloklari ekanini
ta’kidladi.
14
Ularning nazariyalari madaniyatlararo kommunikatsiyada milliy stereotiplarning
muvofiqlik va noaniqliklarni boshqarishda qanday ishlashini aniqlashga xizmat qiladi.
Tarjima jarayonida milliy stereotiplarning lingvomadaniy moslashuvi muhim muammo
hisoblanadi. Shukrona Usmonova tarjima va madaniyatlararo kommunikatsiya sohasida olib
borilgan tadqiqotlarida milliy stereotiplarning tarjimada qiyinliklar yaratishini, ularning
madaniy kontekstga moslashishi va transformatsiya jarayonlarini batafsil tahlil qiladi³.
Tarjimada milliy stereotiplarning ma’nosini to‘liq uzatish ko‘pincha madaniyatlar farqlari
sabab murakkablashadi va bunday holatda lingvomadaniy moslashuv zarur bo‘ladi.
Zamonaviy kommunikatsiya vositalari, xususan, ijtimoiy tarmoqlar va media milliy-
madaniy stereotiplarning yangi talqinlari va funksiyalarini yuzaga chiqaradi. Bu maydonlarda
stereotiplar nafaqat an’anaviy ma’noda, balki kinoya, hazil va zamonaviy kontekstlarda ham
keng tarqalmoqda. Bu holat milliy stereotiplarning tirik, moslashuvchan va kommunikativ
jihatdan o‘sib borayotgan fenomen ekanini ko‘rsatadi. Shukrona Usmonova bu o‘zgarishlarni
11
Anna Wierzbicka,
Understanding Cultures through Their Key Words
(Oxford: Oxford University Press, 1997), 52-
57.
13
Edward T. Hall,
Beyond Culture
(New York: Anchor Books, 1976), 78-85.
14
Geert Hofstede,
Culture’s Consequences: Comparing Values, Behaviors, Institutions and Organizations Across
Nations
(Thousand Oaks, CA: Sage Publications, 2001), 45-60.
Page 11
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
lingvokulturologik nuqtai nazardan o‘rganib, milliy stereotiplarning zamonaviy muloqotdagi
kommunikativ vazifalarini yoritadi³.
Shunday qilib, milliy-madaniy stereotiplar madaniyatlararo muloqotda til orqali
madaniy identifikatsiyani saqlab qolish, madaniy tafovutlarni boshqarish hamda ijtimoiy
o‘zaro anglashuvni ta’minlash vazifalarini bajaradi. Ularning lingvomadaniy moslashuvi esa
samarali kommunikatsiya uchun shart hisoblanadi.
Xulosa
Ushbu maqolada milliy-madaniy stereotiplarning o‘zbek tilidagi lisoniy ifodalanishi
hamda ularning lingvomadaniy talqini va madaniyatlararo muloqotdagi o‘rni chuqur tahlil
qilindi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, milliy-madaniy stereotiplar tilning leksik-
semantik qatlamidan tortib frazeologik birliklar, metaforalar va nutq kontekstigacha keng
doirada mustahkamlanib, milliy mentalitetning asosiy semantik qoliplarini tashkil etadi.
Lingvokulturologiya va kognitiv lingvistika nazariyalari asosida milliy stereotiplar inson
tafakkuridagi tayyor konseptual andozalar sifatida til orqali madaniy merosni uzatadi. Shu
bilan birga, ularning lingvistik kodlash jarayoni milliy mentalitet va madaniy qadriyatlarning
uzviy aloqasini ta’minlaydi hamda til va madaniyat o‘rtasidagi bog‘liqlikni mustahkamlaydi.
Zamonaviy ijtimoiy-madaniy sharoitlarda, xususan globalizatsiya va kommunikatsiya
vositalarining rivojlanishi fonida, milliy-madaniy stereotiplar o‘zgarishlarga duchor bo‘lib,
ijtimoiy tarmoqlar va media maydonida yangi talqinlar va moslashuvchanlikka ega bo‘lmoqda.
Bu esa ularning madaniyatlararo muloqotdagi o‘rnini yanada mustahkamlab, kommunikativ
funksiyalarini kengaytirmoqda.
Shunday qilib, milliy-madaniy stereotiplar o‘zbek tilining madaniy-kognitiv
manzarasining ajralmas qismi bo‘lib, til va madaniyat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni ifodalash
bilan birga, madaniyatlararo anglashuv va muloqotda muhim vosita sifatida xizmat qiladi.
Kelgusida ushbu stereotiplarning lingvokulturologik va pragmatik aspektlarini yanada
chuqurroq o‘rganish, ularning madaniyatlararo kommunikatsiyadagi o‘rnini kengroq tahlil
qilish ilmiy izlanishlarning muhim yo‘nalishlari sifatida qolaveradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
В.А.Маслова. Лингвокультурология. Москва: Академия, 2001.
2.
Anna Wierzbicka. Understanding Cultures through Their Key Words. Oxford: Oxford
University Press, 1997.
3.
З.Д.Попова ва И.А. Стернин. Когнитивная лингвистика. Москва: Астрель, 2007.
4.
А.Маматов. Ўзбек тилида миллий-маданий компонентлар. Тошкент: Фан, 2008.
5.
М.Миртожиев. Ўзбек тили семасиологияси. Тошкент: Мумтоз сўз, 2010.
6.
Ш.Усмонова. Лингвокультурология. Тошкент, 2019.
7.
Edward T. Hall. Beyond Culture. New York: Anchor Books, 1976.
8.
Geert Hofstede. Culture’s Consequences: Comparing Values, Behaviors, Institutions and
Organizations Across Nations. Thousand Oaks, CA: Sage Publications, 2001.
9.
Sh.Usmonova. Tarjimaning lingvomadaniy aspektlari. Toshkent, 2015.
