Page 5
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
KÚNXOJA SHÍǴARMALARÍ TILINDE DAWÍSSÍZ SESLERDE
USHÍRASATUǴÍN FONETIKALÍQ QUBÍLÍSLAR
Kadirniyazova Biybijamal
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15761244
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 20-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 24-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 28-Iyun 2025 yil
Maqalada Kúnxoja shıǵarmaları tilindegi dawıssız
seslerde ushırasatuǵın fonetikalıq qubılıslar úyrenilgen.
KEY WORDS
Eliziya, metateza, gaplologiya,
geminaciya, substituciya.
Kúnxoja Ibrayım ulı (1799-1880) qaraqalpaq jazba ádebiyatı hám jazba ádebiy tiliniń
payda bolıwı hám qáliplesiwinde belgili ornı bar shayır.
XVIII ásirde jasap óz shıǵarmaların dóretken Jiyen Jırawdıń «Posqan el», «Ullı taw»
poeması, «Xosh bolıń doslar», «Jigitler», «Xanımız» shıǵarmaları ádebiy tildiń awızeki túrinde
dóretilgen bolsa, Kúnxoja shıǵarmalarında jazba ádebiyattıń belgileri anıq kórinedi. Biz
maqalada shayır shıǵarmaları tilinde dawıssız seslerde ushırasatuǵın fonetikalıq qubılıslardı
úyrenemiz.
Kúnxoja shıǵarmaları tilinde kombinatorlıq sıpatqa iye fonetikalıq qubılıslar – seslerdiń
túsip qalıwı – eliziya, tolıq bir buwınnıń túsip qalıwı – gaplalogiya, seslerdiń orın almasıwı –
metateza, sózdiń qurılısındaǵı dawıssız sestiń qosarlanıp keliwi – geminatsiya, sonor
dawıssızlardıń almasıp keliwi – substituciya qubılısları ushırasadı.
Eliziya.
Eliziya yaki seslerdiń túsip qalıw qubılısı dawıslı seslerge de, dawıssız seslerge
de tán qubılıs bolıp tabıladı. Shayırdıń dóretpelerinde sózdiń qurılısındaǵı bir dawıssız sestiń
túsirilip qaldırılǵan jaǵdayları ushırasadı. Mısalı: paytaq- paytaxt, kelgeli- kelgenli, bilgeli-
bilgenli hám t.b. Mısalı:
Oylap-oylap, oylap tursam,
Sháhárge
paytax
jar ursam (27).
Ata jurtı Túrkistannan
kelgeli
(3).
М е т а т е з а. Kúnxoja shıǵarmaları tilinde eń ónimli qollanılatuǵın seslik qubılıslardıń
biri – metateza qubılısı. Metateza - sózlerdiń qurılısındaǵı geypara seslerdiń orın almasıp
aytılıwı qubılısı bolıp, ol grekshe metatsesis - sózinen bolıp, «orın almastırıw» degen mánige
iye[1.347].
l-n: aylanbaysań-aynalmaysań, qıylanıp-qıynalıp. Mısalı:
Ógiz qospay
aylanbaysań
(50).
Qayǵı menen kóp
qıylanıp
(51).
Page 6
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
Bárqulla
qıynalıp
janı.
Atızda júr oraqshılar (28).
Bunda
qıylanıp, aylanbaysań
sózlerinde dawıssız til aldı, sonor fonema «l» sesiniń ornına
dawıssız til aldı sonor «n» fonemasınıń orın almasıp keliw jaǵdayı ushыrasadı.
Gaplologiya. Sózdiń qurılısındaǵı bir buwınnıń túsip qalıw qubılısı da shayırdıń
shıǵarmalarında az sanda bolsa da ushırasadı:
Bunı hesh
waq
umıtpaspan (23).
Kúnde talap
qıp
qaytaman (42).
Qalaysha
men seniń qas bendeń boldım (126).
Kózden kól- dárya
bop
aqtılar jasım(10).
Joqarıdaǵı mısallarda
waq-waqıt, qıp-qılıp, qalaysha-qalayınsha, bop- bolıp
sıyaqlı
sózlerinde tolıq bir buwın túsip qalǵan. Bunday gaplologiya qubılısına ushıraǵan sózler
házirgi qaraqalpaq tilinde de qollanıladı. Olar awızeki sóylew tili hám poeziyada buwın sanın
saqlaw xızmetinde jumsaladı.
Geminaciya.
Kúnxoja shayırdıń dóretpelerinde sózdiń qurılısındaǵı eki birdey dawıssız
sestiń qosarlanıp keliwi, geminaciya qubılısı da ushırasadı. Mısalı:
Tt: Jasım jetti, isim pitti,
Az dáwran basımnan ótti (47).
Qq: Bul dúnyaǵa shıqqanımnan ne payda (15).
Ll: Shóllerdi hám qızıl qumdı kórerseń (35).
Rr: Toqtamıstan arraǵıraq
Tt: Alla bizdi eńiretti, jılattı,
Saw denemdi tespey sorıp qanattı(54).
S u b s t i t u c i y a. Substituciya sózi negizinen
orın almastırıw
degen mánige iye. Shayır
dóretpeleri tilinde substituciya qubılısı yaǵnıy sonor dawıssız seslerdiń orın almasıp keliwi
ushırasdı. Mısalı:
Qaraz,
diyirman
soqpaǵa,
Qayım dárpentse, qara tas (50).
Bul mısalda «g» sesi menen
«y»
sesiniń orın almasqanın kóriwge boladı.
Juwmaqlap aytqanda, Kúnxoja shıǵarmaları tilin hár tárepleme hám tereń úyreniw
qaraqalpaq ádebiy tiliniń dereklerin ele de anıqlawǵa, onıń qáliplesiw hám rawajlanıw
jolların baqlawǵa, hár qıylı tillik qubılıslardıń nızamlıqların biliwge múmkinshilik beredi.
Paydalanílǵan ádebiyatlar:
1.
Дәўлетов А. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Фонетика. Нөкис. 1999, 347-бет
2.
Күнхожа. Ел менен. Нөкис. Қарақалпақстан. 1984.
