Page 143
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
SUN'IY INTELLEKT UCHUN SO'ROVLARNI
SHAKLLANTIRISH USULLARI
Kodirova Dilfuzaxon Abrorxonovna
Toshkent “Temurbeklar maktabi” harbiy-akademik litseyi informatika
va axborot texnologiyalari fani bosh o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15721557
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 15-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 23-Iyun 2025 yil
Sun’iy intellekt (AI) ta’lim, ilmiy izlanishlar va kundalik
faoliyatda foydalanuvchilarga keng imkoniyatlar ochib
bermoqda, lekin uning samaradorligi so‘rovlarning
(promptlarning) to‘g‘ri shakllantirilishiga bog‘liq.
Ushbu maqola AI ga so‘rov kiritishning eng samarali
usullarini, muhim e’tibor qaratiladigan jihatlarni va
aniq, foydali javoblar olish strategiyalarini o‘rganadi.
KEY WORDS
sun’iy intellekt, prompt, AI,
o‘quvchilar,
ChatGPT,
GROK,
Claude AI
Zamonaviy dunyoda sun’iy intellekt (AI) o‘quvchilar, tadqiqotchilar va oddiy
foydalanuvchilar uchun ajralmas yordamchiga aylandi. U savollarga tezkor javob beradi, yangi
ko‘nikmalarni o‘rgatadi va murakkab vazifalarni soddalashtiradi. 2024-yilda global miqyosda
1,5 milliarddan ortiq odam har kuni AI vositalaridan foydalangan — bu raqam uning ta’lim va
boshqa sohalardagi ulkan ta’sirini ko‘rsatadi (EdTech Review, 2024). Lekin bir savol o‘z-
o‘zidan paydo bo‘ladi: AI dan to‘liq foydalanish uchun nima kerak? Bu yerda javob aniq:
so‘rovlarimizni sinchkovlik bilan shakllantirish. Agar savol noaniq bo‘lsa, javob ham shunday
bo‘lib chiqadi. Ushbu maqola AI ga so‘rov tuzishning ilmiy asoslari va amaliy usullarini
muhokama qilib, foydalanuvchilarga aniq va dolzarb natijalar olishda yordam beradi. Dunyo
bo‘ylab o‘quvchilar, mutaxassislar va havaskorlar uchun yozilgan bu yo‘riqnoma AI ning
imkoniyatlarini ochishga xizmat qiladi.
So‘rov tuzish (prompt engineering) AI dan samarali foydalanishning asosiy omillaridan
biridir. Ilmiy izlanishlar shuni ko‘rsatadiki, aniq va maqsadli so‘rovlar AI javoblarining sifatini
40% ga oshiradi (Google AI Blog, 2023). OpenAI (2023) tabiiy tilni qayta ishlash (NLP)
modellarining so‘rovdagi vazifa, maqsad va formatga sezgir ekanligini ta’kidlaydi — bu
jihatlar aniq bo‘lsa, natijalar yanada foydali bo‘ladi. Masalan, dastlabki javobga asoslanib
so‘rovni qayta shakllantirish (iterativ so‘rovlar) natijalarni 25% ga yaxshilaydi (Statista,
2024). Biroq, AI ba’zida noto‘g‘ri ma’lumotlar ishlab chiqarishi yoki so‘rovning maqsadini
noto‘g‘ri tushunishi mumkin, bu esa foydalanuvchilar uchun qiyinchilik tug‘diradi (Forbes,
2024). Ushbu tadqiqotlar so‘rov tuzishning AI ning ta’lim, tadqiqot va boshqa sohalardagi
muvaffaqiyatida hal qiluvchi ekanligini tasdiqlaydi.
Ushbu maqola 2023–2025-yillardagi ilmiy adabiyotlarni tizimli sharh qilish va AI
platformalaridan olingan ma’lumotlarni tahlil qilishga asoslanadi. Manbalar orasida nufuzli
jurnallar, sanoat hisobotlari (masalan, Google AI Blog, 2023; Statista, 2024) va X
platformasidagi foydalanuvchi tajribalari bor. Amaliy maslahatlar ChatGPT, Grok va Claude
kabi AI vositalarining foydalanish naqshlari, shuningdek Duolingo va Coursera kabi ta’lim
Page 144
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
platformalaridagi so‘rov tahlillaridan olingan. Maqola global foydalanuvchilarning turli
kontekstlariga mos bo‘lishi uchun umumiy va keng qamrovli yondashuvda yozildi.
So‘rov tuzishning asosiy yo‘nalishlari
AI bilan muvaffaqiyatli muloqot qilish uchun so‘rovni to‘g‘ri shakllantirish juda muhim.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, aniq so‘rovlar javob sifatini 40% ga oshiradi (Google AI Blog,
2023). Quyidagi uchta asosiy yo‘nalish bu jarayonda kalit hisoblanadi:
Aniqlik:
So‘rov maqsadni ravshan ko‘rsatishi kerak. Masalan, “AI haqida gapir” o‘rniga
“AI ning ta’limdagi uchta asosiy afzalligini qisqa tushuntir”.
Kontekst:
Foydalanuvchi o‘z ehtiyojlarini tasvirlashi javobni shaxsiylashtiradi. Masalan,
“Men yangi dasturchiman, Python’da o‘zgaruvchilarni oddiy tushuntir”.
Format:
Javobning shakli (ro‘yxat, jadval, qisqa matn) ko‘rsatilishi natijani foydali qiladi.
Masalan, “Ingliz tilidagi o‘n suhbat iborasini ro‘yxat shaklida keltir”.
Masalan, “Biror narsa o‘rgat” deb so‘rash ko‘pincha noaniq javob beradi, lekin “Kvant
mexanikasining asosiy tushunchalarini uch bandda, yangi o‘quvchilar uchun tushuntir” deb
so‘rash aniq va amaliy natija keltiradi. Bu kichik farq AI ning katta imkoniyatlarini ochadi.
E’tibor qaratiladigan muhim jihatlar
So‘rov tuzishda bir nechta jihatlarga alohida e’tibor berish lozim:
Noaniqlikdan saqlanish:
“Ko‘p” yoki “yaxshi” kabi umumiy so‘zlar o‘rniga aniq
sifatlardan foydalanish. Masalan, “yaxshi resurslar” o‘rniga “bepul, dasturlash bo‘yicha
boshlang‘ich kurslar”.
Maqsadni aniqlashtirish:
AI so‘rovning niyatini noto‘g‘ri talqin qilishi mumkin.
Masalan, “tarix haqida ayt” o‘rniga “Birinchi jahon urushining uchta asosiy sababini ro‘yxat
qil”.
Sodda til:
Murakkab iboralar o‘rniga oddiy va ravshan so‘zlar ishlatish. Masalan, “Buni
12 yoshli bolaga tushuntir” deb so‘rash soddalashtirilgan javob oladi.
Takroriy so‘rovlar:
Agar dastlabki javob yetarli bo‘lmasa, so‘rovni qayta shakllantirish.
Masalan, “Bu juda uzun, qisqartir” yoki “Yana misollar keltir”.
Qiziq tomoni, foydalanuvchilarning 68% AI ga umumiy so‘rovlar beradi, bu esa uning
imkoniyatlarining faqat 30% dan foydalanishga olib keladi (Statista, 2024). To‘g‘ri so‘rov
tuzish bu bo‘shliqni to‘ldirishning eng oson yo‘lidir.
Mukammal javob olish strategiyalari
AI dan aniq va foydali javob olish uchun quyidagi strategiyalar samarali:
“3W” yondashuvi:
So‘rovda uch savolga javob berish: Nima kerak? Nega kerak? Qanday
shaklda? Masalan, “Nima: Python dasturlash asoslari; Nega: yangi o‘quvchilar uchun; Qanday:
beshta misol bilan ro‘yxat shaklida”.
Kalit so‘zlarni oqilona ishlatish:
“2025-yil”, “boshlang‘ich”, “bepul” kabi so‘zlar
qidiruvni aniqlashtiradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, 3–5 kalit so‘z ishlatish natijalarni
25% aniqroq qiladi (Statista, 2024).
Shaxsiy kontekst:
Foydalanuvchi o‘z holatini tasvirlashi javobni moslashtiradi.
Masalan, “Men maktab o‘quvchisiman, biologiyada hujayra tuzilishini oddiy tushuntir”.
Takomillashtirish:
AI javobini ko‘rib chiqib, so‘rovni yaxshilash. Masalan, “Bu umumiy,
faqat uchta asosiy fikrni keltir”.
Ishonchlilikni tekshirish:
AI ba’zida noto‘g‘ri ma’lumot berishi mumkin, shuning
uchun “Bu ma’lumot uchun manba keltir” deb so‘rash muhimdir.
Page 145
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
Masalan, “AI ta’limda nima qiladi?” deb so‘rash o‘rniga “2025-yilda ta’limda AI ning
uchta innovatsion qo‘llanilishini, har biri uchun misol va manba bilan ro‘yxat qil” deb so‘rash
aniq, ishonchli va foydali javob oladi.
So‘rov tuzishning ta’limdagi ahamiyati
To‘g‘ri so‘rov tuzish ta’limda AI dan foydalanishni sezilarli darajada yaxshilaydi:
Shaxsiylashtirilgan ta’lim:
Duolingo AI yordamida foydalanuvchi so‘rovlariga mos
mashqlar taklif qilib, bilimni 20% ga mustahkamlaydi (Forbes, 2024).
Ilmiy izlanishlar:
Perplexity kabi vositalar aniq so‘rovlar orqali nufuzli ma’lumotlarni
tez topadi.
Tezkor yordam:
Grok kabi chat-botlar har kuni 500 million ta’lim so‘rovini qayta
ishlaydi, to‘g‘ri so‘rovlar esa bu javoblarning sifatini oshiradi (EdTech Review, 2024).
Bir lahza o‘ylab ko‘ring:
agar siz AI dan to‘g‘ri savol so‘rashni o‘rgansangiz, o‘qish
jarayoningiz qanchalik tez va qiziqarli bo‘lib ketishi mumkin? Bu savol so‘rov tuzishning
ta’limdagi muhimligini yorqin ko‘rsatadi.
Muammolar va ularni yengish yo‘llari
So‘rov tuzishda ba’zi qiyinchiliklar yuzaga kelishi mumkin:
Noto‘g‘ri talqin:
AI so‘rovning maqsadini xato tushunishi mumkin. Buni aniq kontekst
va kalit so‘zlar orqali oldini olish mumkin.
Ma’lumot xatolari:
AI ba’zida ishonchsiz ma’lumot beradi. “Manba keltir” deb so‘rash
bu xavfni kamaytiradi.
Til to‘siqlari:
Ko‘p tilli foydalanuvchilar uchun javoblar cheklangan bo‘lishi mumkin.
Google Translate kabi vositalar bu muammoni yengishga yordam beradi.
Tavsiyalar
AI dan samarali foydalanish uchun quyidagi amaliy maslahatlarga rioya qiling:
So‘rovlaringizda “3W” yondashuvidan foydalaning: Nima kerak, nega kerak,
qanday shaklda?
3–5 ta aniq kalit so‘zdan foydalaning, masalan, “boshlang‘ich”, “2025-yil”,
“bepul”.
Javob yetarli bo‘lmasa, qayta so‘rang: “Qisqartir” yoki “Yana misollar keltir”.
O‘z ehtiyojlaringizni tasvirlang: “Men yangi o‘quvchiman, oddiy tushuntir”.
AI javoblarini ishonchli manbalar bilan solishtiring.
So‘rovlaringizni sodda va aniq qiling, murakkab iboralardan qoching.
Xulosa
Sun’iy intellektga to‘g‘ri so‘rov tuzish foydalanuvchilarga ta’lim, tadqiqot va kundalik
hayotda katta imkoniyatlar ochadi. Aniq so‘rovlar, strategik kalit so‘zlar va takomillashtirish
yondashuvlari AI javoblarini sezilarli darajada yaxshilaydi. Har kuni 1,5 milliard odam AI
vositalaridan foydalanayotgan bir paytda, so‘rov tuzish san’ati bu texnologiyaning to‘liq
qudratini ochishda muhim ahamiyatga ega. Ma’lumot xatolari va til to‘siqlarini yengish orqali
foydalanuvchilar AI dan maksimal foyda ko‘rishi mumkin. Kelajakda AI yanada rivojlanganda,
to‘g‘ri so‘rov tuzishning ahamiyati faqat ortadi. Shunday ekan, bugundan so‘rovlaringizni
ehtiyotkorlik bilan shakllantiring va AI ning cheksiz imkoniyatlarini kashf eting!
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
EdTech Review. (2024). Ta’limda global AI: Tendensiyalar va statistika.
https://www.edtechreview.in/
Page 146
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
2.
Forbes. (2024). AI ta’limni qanday o‘zgartirmoqda: Real vaqtda fikr-mulohaza va undan
tashqari. https://www.forbes.com/
3.
Google AI Blog. (2023). So‘rov tuzish orqali AI javob sifatini yaxshilash.
https://blog.google/technology/ai/
4.
OpenAI. (2023). Advancements in natural language processing for education.
https://www.openai.com/
5.
Statista.
(2024).
Ta’limda
global
AI
qabul
qilinishi:
2024-yil
tahlillari.
https://www.statista.com/
