Page 45
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
ANTROPONIMNÍŃ IZERTLENIW MÁSELESI
Nesibeli Baltaniyazova Teńelbaevna
Berdaq atındaǵı QMU magistrantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.16032982
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 07-Iyul 2025 yil
Ma’qullandi: 11-Iyul 2025 yil
Nashr qilindi: 17-Iyul 2025 yil
maqalada til biliminiń onomastika, onıń antroponim
tarawınıń áhmiyeti hám basqa ilimler menen baylanısı
máseleleri, izertlew obyekti, antroponimikanıń tariyx,
ádebiyat, etnografiya, sociologiya sıyaqlı ilimler menen
baylanıslı izertleniwi hám ózine tán ózgeshelikleri
haqqında sóz etilgen.
KEY WORDS
antroponim, tariyx, til bilimi,
etnografiya, ortaq til elementleri,
geografiyalıq atamalar, uruw
atamaları, qaraqalpaq hayal-
qızlar ismleri.
Antroponim – bul onomastika til biliminiń tiykarǵı tarawlarınan biri bolıp, menshikli
atamalardıń jıyıntıǵı. Onomastikanıń bir bólimi bolǵan antroponimika – menshikli adam
atların úyrenetuǵın til bilimi tarawı.
Adam atları birinshi gezekte, adamnıń jámiyettegi
ornın ajıratıp kórsetiw ushın qoyıladı. Bul tuwralı V.A. Nikonov: “Adam atları jámiyette
hám jámiyet ushın oǵada zárúr. Olardı jámiyette itibarsız qaldırıwǵa bolmaydı. Sonlıqtan
adam atlarına degen mápdarlıqtıń kúshli ekenligi túsinikli” [1:33] dep kórsetedi.
Antroponimler basqa sózler sıyaqlı tildiń zańlılıqlarına baǵınadı, sonlıqtan olar til
sistemasınıń tiykarǵı bir bólegin quraydı, etnografiya, tariyx, sociologiya hám huqıqtanıw
menen birgelikte úyreniledi.
Haqıyqatında da, adam atların izertlew arqalı xalıqtıń til tariyxın, úrp-ádet
dástúrlerin, sociallıq jaǵdayların hám taǵı basqa sırların ashıwǵa boladı. Házirgi
qaraqalpaq adam atlarınıń quramında arab-parsı, túrkiy hám mongol tillerine ortaq
elementler, rus tili arqalı kelip kirgen adam atları ushırasadı. Sonıń menen birge,
qaraqalpaq adam atları grammatikalıq qurılısı hám semantikalıq ózgeshelikleri jaǵınan da
hár tárepleme úyreniwdi talap etedi. Jámiyettiń ózgerip rawajlanıwı menen bir qatarda
ilim hám mádeniyat, solar menen adam atları da hár jámiyetke say jańa isimler menen
tolısıp baradı, al olardıń geyparaları gónerip umıt bolıp, qollanıwdan shıǵıp qaladı. Adam
atları arqalı tariyx betleriniń sırları ashıladı, bolıp ótken tariyxıy waqıyalardaǵı is-
háreketlerdiń kimler tárepinen islengenligi kórinedi, adamlardıń jámiyettegi ornı
anıqlanadı [2]. Sonlıqtan da, adam atların izertlew arqalı dáwirdiń hárqıylı basqıshlarında
jasap ótken qaraqalpaq xalqınıń adam atlarındaǵı ózgesheliklerdi anıqlaw múmkin.
Antroponimika tarawı ulıwma til biliminde keń izertlenip kiyatırǵan tarawlardıń biri.
Túrkiy til biliminde onomastika, sonıń ishinde antroponimlerdi izertlewde ilimpazlar V.V.
Radlov, G.A. Levshin, P. Melioranskiy, V.V. Bartold, N.A. Baskakov, N.A. Aristov, G.N. Potanin,
Page 46
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
A.M. Sherbak hám t.b. úlken úles qostı. Al, qazaq onomastikasın, sonıń ishinde antroponimika
tarawın arnawlı izertlegen lingvistler T. Januzaqov, G. Járkeshova, V.U. Maxpirov, O.
Sultaniyaev, E. Qoyshıbaev, V.N. Potapova, A. Ábdirahmanov, G. Qonqashpaev, D. Junisov, S.
Amanjolov, M. Tınıshbaev h.t.b ilimpazlar bolıp esaplanadı. Solardiń ishinde eń dıqqatqa ılayıq
jumıslardan J. Aǵabekova qazaq tilinde qáliplesken shıǵısı arab isimleriniń etnolingvistikalıq
sıpatın qarastırsa, A. Bayǵutova óz miynetinde antroponimlerdiń lingvofolkloristlik hám
genderlik tárepin izertledi [3:91].
Ózbek til biliminde bolsa antroponim máselesi G.F. Sattarov, T. Januzoqov, R. Qonǵúrov. J.
Muxtorov, E. Begmatov, D. Abdurahmonov, E. Qilichev hám A. Xudaynazarov sıyaqlı
ilimpazlar tárepinen izertlendi. E. Begmatov 1965-jılda “Ózbek tili antroponimikası”, I.
Xudoynazarov bolsa “Antroponimlerdiń til sózlik qorındaǵı áhmiyeti hám olardıń
semantikalıq ózgeshelikleri” (1998) temasında kandidatlıq dissertaciyasın qorǵadı. 2000-jılda
bolsa N. Husanov “XV ásir jazba estelikleri tilindegi antroponimlerdiń leksika-semantikalıq
ózgeshelikleri” temasında doktorlıq dissertacıyasın qorǵadı.
Basqa xalıqlar til bilimi tájiriybelerin ózlestirgen qaraqalpaq til biliminde hám bul
tarawdı izertlewge itibar qaratıla basladı. Ilimpaz N.A. Baskakov birinshilerden bolıp,
qaraqalpaq toponimikası hám onomastikasın izertlewdiń oǵada zárúr ekenligin atap
kórsetti. Ol óziniń «Karakalpakskiy yazik» atlı miynetiniń birinshi tomında qaraqalpaq
adam atlarınıń dizimin bergen. Bul qaraqalpaq antroponimiyası boyınsha aytılǵan dáslepki
ilimiy pikirler hám jıynalǵan materiallar edi. N.A. Baskakov maqalasında gúl
komponentiniń qaraqalpaq hayal-qızları isimleriniń quramında úsh túrli variantta
qollanılatuǵınlıǵın hám semantikalıq jaqtan jasalıw jolların ashıp kórsetti [4:138-142].
Tariyxshı hám etnograf L.S. Tolstova óziniń maqalasında [5:67-71] qaraqalpaq
antroponimlerine qısqasha sholıw jasap, geografiyalıq atamalarǵa baylanıslı (Shımbay,
Moynaqbay, Tórtkúlbay, Nókisbay, Dáryabay, Teńizbay hám t.b.), urıw, millet atamalarına
baylanıslı (Qıyatbay, Qıpshaqbay, Mańǵıtbay, Túrkmenbay, Qazaqbay hám t.b ) qoyılǵan
adam atlarınıń jasalıw jolların lingvistikalıq hám tariyxıy-etnografiyalıq materiallar
tiykarında dálillegen. Ol óziniń taǵı bir maqalasında áyyemgi Shıǵıs antroponimleriniń
toparına kiretuǵın Samiram atınıń qaraqalpaq folklorında saqlanǵanlıǵı haqqında aytadı.
Ilimpazdıń pikirinshe, Samiram – biziń eramızǵa shekemgi IX ásirlerde jasaǵan Assiriyanıń
er patshası Shammurat (yamasa Sammuramat) atınıń negizgi úlgisi bolıp, ol áyyemgi
armiyan xalqına belgili bolǵan Shamiram atı menen de baylanıslı. Avtor adam atları arqalı
xalıqlar arasında kiyatırǵan óz-ara tariyxıy baylanıstıń túyinin ashıp, usı xalıqlar arasındaǵı
Samiram haqqındaǵı ańızdıń uqsaslıǵına ayrıqsha dıqqat awdarǵan.
Qaraqalpaq adam atlarına baylanıslı bolǵan ayırım máseleler jergilikli alımlar
tárepinen de izertlendi. Máselen, D.S. Nasırovtıń L.S. Tolstova menen birgelikte jazılǵan
maqalasında qaraqalpaq adam atları hám familiyalarınıń tariyxı, tuwısqanlıq terminlerdiń
adam atlarınıń quramında qollanılıw ózgeshelikleri sóz etilgen. Sonday-aq, bul maqalada
qaraqalpaq adam atlarınıń semantikalıq klassifikaciyası hám olardıń tariyxıy rawajlanıw
basqıshları da keń tárizde kórsetilgen [6:152-156].
J. Shámshetov qaraqalpaq adam atlarınıń quramında shıǵısı arabsha qatlamlardıń
qollanılıwı, qurılısı boyınsha ózgeshelikleri hám olardıń fonetikalıq ayırmashılıqların
kórsetip bergen [7:77-82]. O. Yusupov bolsa Alpamıs, Baybóri, Áshim antroponimleriniń
hám Qońırat etnoniminiń etimologiyasın ashıp, bir neshe isenimli dáliller menen tariyxıy
Page 47
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
jaqtan sıpatlama bergen [8:56-63]. Q. Qoshanov «Rus hám qaraqalpaq tilleriniń óz-ara
baylanısı máseleleri» (Nókis, 1991) atlı miynetinde qaraqalpaq tiline russha adam atlarınıń
kelip kiriw jaǵdayların hám olardıń qollanılıw ózgesheliklerin kórsetken. Sonday-aq, avtor
qaraqalpaq adam atlarınıń jazılıw máselelerine de ayrıqsha dıqqat awdarǵan.
Qaraqalpaq adam atlarınıń sózligi birinshi ret O. Bekbawlov tárepinen «Jeke adam
atları» degen atamada 1973-jılı baspadan shıqtı. Ekinshi sózlik bolsa O. Dospanov, M.
Qálenderov, E. Dospanova, G. Qálenderovalar tárepinen 1994-jılı «Qaraqalpaq isimleri»
degen at penen basılıp shıqtı. Bul sózlikler, tiykarınan alǵanda, adam atlarınıń jazılıw hám
ismlerdi tańlaw máselelerine arnalǵan. Qaraqalpaq tilindegi menshikli adam atları keń túrde
O. Sayımbetov tárepinen izertlendi. Ilimpazdıń “Qaraqalpaq tilindegi menshikli adam atları”
atlı monografiyasında qaraqalpaq adam atlarınıń payda bolıw tariyxı, shıǵısı boyınsha
qatlamları, tariyxıy-etnografiyalıq ózgeshelikleri, semantikası boyınsha túrleri hár tárepleme
izertlendi.
Til biliminde antroponimlerdiń ornı kútá úlken áhmiyetke iye. Búgingi kúnde izertleniw
basqıshında antroponimler qaraqalpaq xalqı turmısında bolǵan ózgerisler, jámiyetlik-siyasiy
waqıyalar sebepli ayırım adam atlarınıń qoyılıwı siyreklesken bolsa, al kerisinshe jámiyettiń
ózgerisleri saldarınan jańa atlar da payda bola baslaǵan. Bunday jaǵdaylar tariyxıy, mádeniy
ózgerisler, úrip-ádet penen dástúrlerdiń almasıwı, jańalanıwı yáki basqa da tásir etiwshi
faktorlar nátiyjesinde kelip shıǵadı. Antroponim hár qanday jámiyettegi ózgerisler, morallıq,
milliy psixologiyalıq sana nátiyjesinde júzege kelgen hádiyselerdi ózinde jámlewi menen de
birneshe ilimler ushın áhmiyetli, óytkeni hár qanday xalıqtıń isim tańlaw dástúrleri, at
qoyıwdaǵı principleri olardıń milliy mentalitetin, jámiyetlik psixologiyasın yamasa tiliniń
basqa tiller menen integraciyalıq jaǵdayın ózinde sáwlelendiredi. Bul óz gezeginde
antroponimniń til biliminde turaqlı úyrenilip, izertlenip barıwın táminleydi hám aktuallıǵın
belgilep beredi.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1. Никонов В.А. Методы антропонимики // Личные имена в прошлом, настоящем,
будущем. – Москва: Наука, 1970. – С. 33.
2. Сайымбетов О. Қарақалпақ тилиндеги меншикли адам атлары. – Нөкис:
Қарақалпақстан. 2000.
3. Дүйсебекова Ж.М. Қазақ және түрик антропонимлер жүйеси: мотивацыялық аспект.
Хабаршы // Вестник «Филология ғылымдары» сериясы 3 (49). – Алматы, 2014.
4. Баскаков Н.А. Элемент «гүл» роза, cветок в составе каракалпакских женских имен //
Ономастика Средней Азии. – Москва, 1978.
5. Толстова Л.С. Древневосточные антропонимические ассоциации в каракалпакском
историческом фольклоре // Ономастика Востока. – Москва, 1980.
6. Насыров Д.С., Толстова Л.С. Каракалпаки // Системы личных имен у народов мира. –
Москва, 1986.
7. Шамшетов Ж. Қарақалпақ тилиндеги араб антропонимлеринен. – Нɵкис. ӨзРИА ҚБ
хабаршысы, №1. 1974.
8. Юсупов. О. Алпамыс дәстанындағы антропонимлер ҳәм етнонимлер ҳаққында жаңа
ой пикирлер. – Нɵкис. ӨзРИА ҚБ хабаршысы. 1985, 1-сан.
