Page 35
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
SUHBATLAR ORQALI O`QUVCHILARDA MILLIY
QADRIYATLARNI SHAKLLANTIRISH USULLARI.
Yesenova Nursaule Yesenovna
Navoiy davlat universiteti
“Pedagogika”kafedrasi o`qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16025887
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 07-Iyul 2025 yil
Ma’qullandi: 11-Iyul 2025 yil
Nashr qilindi: 17-Iyul 2025 yil
Ushbu maqola zamonaviy ta'lim tizimidagi muhim
masala
-
o'quvchilarda
milliy
qadriyatlarni
rivojlantirishning
uslubiy
imkoniyatlariga
bag'ishlangan. Milliy tarbiyaning ahamiyatini ta’lim
siyosati nuqtai nazaridan asoslab beradi, yangilangan
ta'lim dasturini tahlil qiladi va suhbatni o'quv resursi
sifatida belgilagan o'quv maqsadlarini tizimlashtiradi.
Usullar, yondashuvlar, resurslar turlari bugungi
yoshlarning talab va qiziqishlarini hisobga olgan holda
tanlangan. Mavzu va mazmun jihatidan o‘quvchilarda
milliy qadriyatlarni ravnaq toptirishga xizmat qiluvchi
suhbatlar saralanib, manba sifatida taqdim etildi..
KEY WORDS
suhbat, milliy qadriyatlar, ijodiy
mahorat, didaktik shartlar, milliy
tarbiya, usullar, bugungi yoshlar,
o`quv
maqsadlari,
ta`lim,
o`quvchilar
Globallashuv avj olib borayotgan zamonaviy dunyoda turli madaniyatlarning bir-biriga
o‘zaro ta’sir qilishi tabiiy holat. Bu, o'z navbatida, ayrim xalqlarning o'ziga xos xususiyatlari va
qadriyatlarining zaiflashishiga olib keladi. Barchamizga yaxshi ma'lumki, har bir davlatning
barqaror taraqqiyoti hamda rivojlanishi inson omiliga, xususan, yosh avlodning ilmiy, ijodiy
va ma'naviy salohiyatiga bog’liq. Bugungi kunda yoshlar tarbiyasi muammolari dеyarli barcha
mamlakatlar uchun umumiy masaladir. Yoshlar tarbiyasi mavzusi bo’yicha O’zbеkiston
Rеspublikasi Prеzidеnti Sh.Mirziyoеv BMT Bosh Assamblеyasi 72- sеssiyasida shunday dеdi:
“Bugungi dunyo yoshlari – son jihatidan butun insoniyat tarixidagi eng yirik avloddir, chunki
ular 2 milliard kishini tashkil etmoqda.Sayyoramizning ertangi kuni, farovonligi
farzandlarimiz qanday inson bo’lib kamolga еtishi bilan bog’liq. Bizning asosiy vazifamiz –
yoshlarning o’z salohiyatini namoyon qilishi uchun zarur sharoitlar yaratish, zo’ravonlik
g’oyasi “virusi” tarqalishining oldini olish. Buning uchun yosh avlodni ijtimoiy qo’llab-
quvvatlash, uning huquq va manfaatlarini himoya hilish borasidagi ko’p tomonlama
hamkorlikni rivojlantirish lozim, dеb hisoblaymiz. O’zbеk xalqining asriy an'analari, jumladan,
tarbiya sohasidagi an'analari ajdodlarimizning tabarruk dini bilan bog’liq. Yoshi kattalarga
salom bеrish, ularni hurmat qilish, yoshi kichiklar va kuchsizlarni avaylash, ilm olish va kasb
o’rganishga da'vat, halol mеhnat qilishga chaqirish, qo’shnilar bilan xushmuomala bo’lish kabi
an'analar ozbeklar oilalarida, ularning dinga munosabatlaridan qat'iy nazar, yoshlarga
singdirib kеlingan. Yoshlar tarbiyasida islom ma'rifatining muhim o’rnini e'tiborga olib,
O’zbеkiston Rеspublikasining Prеzidеnti Sh.M.Mirziyoеv 2017-2018-yillarda qator g’oyalar va
tashabbuslarni ilgari surdi. Jumladan, Samarqand viloyatida Imom Buxoriy xalqaro ilmiy
Page 36
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
tadqiqot markazi, Tеrmizda Imom Tеrmiziy ilmiy tadqiqot markazi va Toshkеntda
O’zbеkistondagi Islom sivilizatsiyasi markazini tashkil qilish to’g’risida davlat rahbari va
Vazirlar Mahkamasining tеgishli qarorlari habul qilindi.
Umumiy o‘rta ta’lim maktabida fakultativ kurs sifatida o‘tkazilgan eksperimental
mashg‘ulotlarning asosiy maqsadi o‘quvchilarda milliy qadriyatlarni shakllantirishning
samarali uslub va yondashuvlarini aniqlashdan iborat . Ta’lim va tarbiyani milliy asosda,
ta’lim oluvchilarning ehtiyojlarini inobatga olgan holda olib borish uchun eng avvalo “Hozirgi
kun yoshlari nimalarga muhtoj, ularni nima qiziqtiradi?” degan savol tug‘iladi. Tajriba shuni
ko‘rsatadiki, bugungi kunda yoshlarning media olamiga qiziqishi katta. Ko'p media
kontentidan foydalanishadi. Shu bois tanlov darslarida intervyu janridagi matnlar
o‘quvchilarda milliy qadriyatlarni shakllantirish vositasi sifatida foydalaniladi. Maqolaning
maqsadi - eksperimental tanlov sifatida o'tkazilgan amaliy ish natijasida talabalarda milliy
xulq-atvor madaniyatini rivojlantirishning uslubiy imkoniyatlarini taqdim etish.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya
Ma'lumki, milliy xulq-atvor xususiyatlari gender farqlariga xos tan olinadi. Shuning
uchun tadqiqotning nazariy asosi sifatida suhbat davomida kuzatilgan gender farqlari
haqidagi ilmiy ishlardan foydalanildi. Erkaklar va ayollar intervyuda lingvistik va nolingvistik
vositalardan foydalanishda farqlanadi. “Erkaklar va ayollarning nutq namunalari “qiziqarli”
tadqiqot mavzusiga aylanib bormoqda” [2, p. 107]. Umuman olganda, “til sohasi doirasida
ularning har birining lug‘at tarkibidagi ijtimoiy jins bilan bog‘liq bo‘lgan til birliklari (so‘z, gap,
ibora va so‘z birikmalari, frazeologiya, maqollar) genderlekt deb ataladi” [3, b. 23].
"genderlect (inglizcha gender (dia) lektos dialect) Inglizcha. "genderlect - bir etnik til, milliy
til, sotsiolekt doirasidagi erkaklar tillariga nisbatan ayollar tilining leksik, emotsional-
ekspressiv, grammatik, stilistik va boshqa xususiyatlari" [4]. Erkaklar va ayollar tilidagi
bunday farqlar so'zlashuv jarayonida yaqqol ko'zga tashlanadi. Ayollar tilida his-tuyg'ularni
ifodalovchi lug'at ustunlik qiladi, erkaklar ko'pincha intervyu paytida o'zlarini erkin tutishadi,
shuningdek, ayollar o'zlarining his-tuyg'ularini ifoda eta olmaydilar.
Tilni milliy xususiyatlarni ifodalash vositasi sifatida qaraydigan lingvomadaniy
tushunchaga oid bir qator olimlarning (Axmetjanova Z., Uali N.) fikrlari suhbat matnlarini
tahlil qilish orqali o‘quvchilarning milliy bilim va tushunchalarini kengaytirish maqsadida
foydalanildi [5], [6].
N.Ye.Shurkovaning ta’rifiga ko‘ra, qadriyatli yondashuv –bu sub’yekt atrofdagi dunyo
ob’yekt bilan barqaror tanlab olinadigan afzalroq aloqasi, agar ushbu ob’yekt o‘zining barcha
ijtimoiy ma’nosida harakat qilsa, sub’yekt uchun shaxsiy ma’noga ega bo‘lsa, jamiyat va shaxs
hayoti uchun muhim narsa sifatida qabul qilinadi[4].
V.A.Yadov tadqiqotlarida qadriyatli yondashuv uch komponentli tuzilishga egaligi
kuzatildi: -kognitiv komponent -ma’lum bir qadriyatli va u bilan bog‘liq hayot tomoni haqidagi
tushunchalar va g‘oyalar; -emotsional-baholovchi komponent -hodisalar, hodisalarning
qadriyatli, ularni baholash bilan bog‘liq bo‘lgan tajribalar; -motivatsion-xulqatvor komponenti
-harakatlarning tajribasi, qobiliyatlari, ko‘nikmalari, qadriyat ma’nosiga muvofiq muayyan
ijtimoiy harakatlarga xulq-atvorga tayyorligi[5].
Natijalar
Ushbu tadqiqot o’quvchilarning milliy madaniyatimiz, qadriyatlarimiz va jamiyat hayoti
masalalari haqidagi tushunchalarini chuqurlashtiradi. Xalqimizning ma’naviy boyligi jahon
Page 37
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
sivilizatsiyasidan o‘z o‘rnini egallab borayotganini ko‘radi, g‘urur tuyg‘usi kuchayadi.
Insonlarni milliy qadriyatlarga tayanib yashashga undaydi.
Ushbu natijalarni o`quvchilar tomonidan muhokamalar, yozma ishlar, taqdimotlar va
suhbatlar davomida bildirgan fikrlardan aniqlash mumkin deb hisoblanadi.
Olingan natijalar
quyidagi asosiy xulosalarni ko‘rsatadi:
1. Zamonaviy yoshlar ongida shakllangan “Milliy madaniyat va qadriyatlar faqat o‘tmish
uchun zarur, yangi davrda jahon madaniyatiga yaqin bo‘lishimiz kerak” degan noto‘g‘ri
tushuncha noto‘g‘ri ekanligini tushunib yetdi.
2. Muhokama davomida o`quvchilar tomonidan bildirilgan fikr-mulohazalardan
“Vatanparvarlik tuyg’usi”, “Vatanparvar bo’lish” tushunchalari shunchaki shior emas, balki
katta mas’uliyat ekanligini tushunganliklari yaqqol ko’rindi.
3. “Sokratik davra” suhbatlari davomida talabalar tomonidan bildirilgan fikr-
mulohazalardan ko‘rinib turibdiki, ular zamonaviy jamiyatimizdagi muammolarni tanqidiy
o‘rganib, ularni yechishda o‘z hissalarini qo‘shmoqchi.
4. “Xorijiy jurnalist bilan intervyu”, “Omma oldida so‘zlash”, “Sokratik davra” kabi amaliy
topshiriqlarni bajarish jarayonida o‘quvchilarning o‘z tafakkuri, ijodiy qobiliyatlari rivojlanib,
suhbat janrining o‘ziga xos xususiyatlarini anglab yetganini ko‘rish mumkin.
5. Dars yakunida talabalar tomonidan berilgan fikr-mulohazalardan ko‘rinib turibdiki,
ular o`zbek ayolidagi hayo, vazminlik, mehr-oqibat, erkaklarga hurmat kabi fazilatlar juda
muhim milliy qadriyatlar ekanligiga ishonch hosil qildilar. Fikrimizcha, tahlilga taqdim etilgan
suhbatlar va maxsus tahliliy topshiriqlar o‘quvchilarni o`zbek ayollarining ana shu
fazilatlariga e’tibor qaratishga, o‘ylashga undadi.
6. Oilaviy qadriyatlar xalqimiz uchun juda muhim ekanligini o‘quvchilarning fikr-
mulohazalaridan ma`lum bo`ldi.
Muhokama
Ushbu tadqiqotda yoshlar tarbiyasida milliy qadriyatlarni rivojlantirishning ahamiyati
va ularning rivojlanishdagi roli batafsil o‘rganildi.
O'tkazilgan eksperimental darslar natijalarini aks ettirish uchun quyidagi mezonlar
aniqlandi:
1. O’quvchilarning milliy madaniyatimiz, jamiyat hayoti masalalari haqidagi
tushunchalari chuqurlashadi.
2. Xalqimiz ma’naviy boyligi jahon sivilizatsiyasidan o‘z o‘rnini egallab borayotganini
ko‘radi, g‘urur tuyg‘usi kuchayadi.
3. Mustaqil fikrlashni rivojlantiradi.
4. Insonlarni milliy qadriyatlarga tayanib yashashga undaydi.
Eksperimental darslar uchun yozgan o'z-o'zini aks ettirishni tahlil qilib, biz quyidagi
natijalarga erishganimizni aniqladik:
1. Talabalar zamonaviy yoshlar ongida shakllangan “Milliy madaniyat va qadriyatlar
faqat o‘tmish uchun zarur, yangi davrda jahon madaniyatiga yaqin bo‘lishimiz kerak” degan
noto‘g‘ri tushuncha ekanligini ko‘ra oldi.
2. Muhokama davomida talabalar tomonidan bildirilgan fikr-mulohazalardan
“Vatanparvarlik tuyg’usi”, “Vatanparvar bo’lish” tushunchalari shunchaki shior emas, balki
katta mas’uliyat ekanligini tushunganliklari yaqqol ko’rindi.
“Aholining ko‘chishi” leksik mavzusi doirasida “Sokratik davra” metodi bilan suhbat
Page 38
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
orqali o‘quvchilarning milliy qadriyatlarini rivojlantirish maqsadida foydalanildi [13]. Bu
amaliy usul. Oldingi darslarda talabalarga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatgan holda tayyorlangan
suhbatlarni tahlil qilishga o‘rgatilgan. Ushbu tahlillar davomida talabalar suhbat janrining
xususiyatlari bilan tanishdilar. Intervyu oluvchi ma’ruzachining suhbat maqsadiga muvofiq
lingvistik va nolingvistik vositalardan unumli foydalanishiga oid misollarni ko‘rdi. Talabalar
endi bu bilimlarni Sokrat doirasidagi suhbatlarni tashkil qilishda qo'llashlari mumkinligi
taxmin qilingan edi. Sokrat intervyusining mavzusi: Miyaning ketishini to'xtatish mumkinmi?
Dastlabki sinf o‘quvchilari ixtiyoriy ravishda ikkita pozitsiyaga ko‘ra ikki guruhga bo‘lingan:
“Intellektual migratsiyani to‘xtatish mumkin” va “Intellektual migratsiyani to‘xtatib
bo‘lmaydi”. Biz bu guruhlardan birini ichki doira, ikkinchisini esa tashqi doira sifatida belgilab
oldik. Har bir doira taqdimotchi (intervyuer) tanlaydi. Shundan so'ng, tayyorgarlik ko'rish
uchun vaqt bor. Guruhlardagi talabalar mavzu bo'yicha o'z nuqtai nazarlarini isbotlash uchun
ma'lumot tayyorlaydilar. Tashkilotchilar: suhbat uchun kirish nutqini tayyorlang, har bir
talaba uchun savollar. Suhbat davomida u har bir savol bilan tanishtiradi, talabalarning
javoblarini umumlashtiradi va xulosalar chiqaradi. Nihoyat, umumiy xulosa chiqariladi.
Suhbat-munozara boshida talabalar ikki doiraga joylashadilar: ichki va tashqi doira. Ichki
doira muhokama qilayotganda, tashqi doira kuzatadi. Nihoyat, u ichki doiraga fikr bildiradi.
Shundan so'ng, doiralar joylarni o'zgartiradi. Ikkala davra muhokamasi tugallangandan so'ng
o'qituvchi fikr-mulohazalarini bildiradi va xulosalar chiqaradi.
Xulosa va tavsiyalar
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, yangilangan ta’lim dasturi doirasidagi muloqot o‘quv
manbasi sifatida o‘quvchilarda milliy qadriyatlarni rivojlantirishda katta imkoniyatlarga ega.
Buning sababi shundaki, suhbatlar boshqa manbalarga qaraganda ko'proq vizual va, eng
muhimi, real hayot bilan chambarchas bog'liqdir. Intervyuni o'quv manbasi sifatida tanlashda
suhbat mavzusi, mazmuni va maqsadini, eng muhimi, suhbat davomida oshkor bo'ladigan
suhbatdoshlarning ma'naviy qadriyatlarini hisobga olish muhimdir. Faqat bu holatda u
o'quvchilarga ta'sir qilishi mumkin. Berilgan topshiriqlar ham o‘quvchilarni qiziqtiradigan va
ularga bosim o‘tkazmasdan o‘z fikrlarini bildirishi uchun mo‘ljallangan bo‘lishi kerak.
O‘quvchilarning bilish qobiliyati, so‘z boyligi, nutqiy ko‘nikmalari har xil bo‘lganligi sababli,
hamma o‘quvchilar ham ularga berilgan topshiriqlarni darhol tushunib, bajara olmasligi aniq.
Shuning uchun o'quvchilarni majburiy formativ baholash topshiriqlari orqali qo'llab-
quvvatlash muhimdir. Yoshlarni milliy qadriyatlar asosida tarbiyalashning quyidagi vazifalari
o‘z dolzarbligini saqlab kelmoqda: « Yoshlarni ijtimoiy va yakka tartibdagi foydali mehnatga
jalb qilish, bu jarayonda yoshlarning qiziqishi, iste’dodi, manfaatiga bo’lgan e’tiborni
kuchaytirish», «Yoshlarda ijtimoiy faollik fazilatini, yetakchilik xususiyatlarini oshirish»,
«Milliy va umuminsoniy qadriyatlar bilan uyg’un holda milliy g’oyaning, milliy mafkuraning
asosiy tamoyillari sifatida keng qamrovli darajada targ’ib va tashviq qilish», «O’tmish
merosimiz yutuqlari, mustaqillik adabiyoti, san’ati yutuqlarini keng targ’ib qilish», «Milliy
an’analar, urf-odatlar ruhida tarbiyalashni kuchaytirish, ayni paytda umuminsoniy va
zamonaviy yutuqlarga tayangan holda g’oyaviy tarbiyani tashkil qilish zarur», « Yoshlar
salohiyatini oshirish, ularning hayotda o’z o’rinlarini topishlarini ta’minlash bilan bog’liq
ishlarni kuchaytirish».
Page 39
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2023 yil 22 dekabr kuni
Respublika Ma’naviyat va ma’rifat kengashining kengaytirilgan majlisida “Ma’naviyat
hayotimizda yangi kuch, yangi harakatga aylanishi kerak” mavzusida nutqi
2.
Жабборов Хазрат Хусенович. Психологические особенности идеологического
влияния “массовой культуры” на человеческий разум. СОЦИАЛЬНЫЙ ПСИХОЛОГ
журнал для психологов. Основан в 2000 году в Ярославль. 2016 №2 (32). -С. 56-66.
3.
Мясищев В.Н. Психология отношений. Под ред. А.А. Бодалева. М.: Изд-во
Московского психолого-социального института; Воронеж: Изд-во НПО «МОДЭК», 2003.
4.
Савинова Л.Ю. (2019) Трудности диагностики эмоционально оценочного
компонента
ценностных
отношений
младших
школьников.
Комплексные
исследования детства, т. 1, No 1, с. 57–64. DOI: 10.33910/2687-0233-2019-1-1-57- 64. 5.
Ядов В.А. Социальная психология личности // Социология исовременность. 2003. Т. 1.
С. 75-90, 106-120.
5.
Balamurali, E.,Hariharasudan, A., Merly, T.,G. (2023). Women In Society Through The
6.
Aspect Of Language. Journal of Intercultural Communication, 23(1), 107-112.
doi.org/10.36923/jicc.v23i1.149.URL:https://www.researchgate.net/publication/37047756
3_Women_in_Society_Through_the_Aspect_of_Language [accessed May 19 2024].
7.
Dursun B. (2023). A Qualitative Research Technique: Interview. Journal of
8.
Interdisciplinary Educational Research, 7(14), 100-113, DOI: 10.57135/jier. 1245193.URL:
https://dergipark.org.tr/en/pub/jier/issue/77066/1245193#article_cite
9.
Ксения Приданникова. «Круги Сократа»: как диалектический метод используется в
обучении.
https://4brain.ru/blog/krugi-sokrata-kak-dialekticheskij-metod-ispolzuetsja-v-
obuchenii/
