Page 104
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
QISHLOQ XO‘JALIGI MAHSULOTLARINI YETISHTIRISH VA
QAYTA ISHLASH TIZIMINI IQTISODIY
DIVERSIFIKATSIYALASH MEXANIZMLARI
Bazarov Sanjar Safarovich
Qarshi davlat texnika universiteti Iqtisodiyot fakulteti tyutori
https://doi.org/10.5281/zenodo.16537779
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 20-Iyul 2025 yil
Ma’qullandi: 24-Iyul 2025 yil
Nashr qilindi: 28-Iyul 2025 yil
Maqolada qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirish
va qayta ishlash tizimini iqtisodiy diversifikatsiyalash
zarurati va uning mexanizmlari tahlil qilinadi. Xususan,
qishloq xo‘jaligi klasterlari, kooperatsiyalar, logistika
tarmoqlari va innovatsion texnologiyalarning roliga
baho berilgan. Empirik misollar asosida diversifikatsiya
darajasi foyda, qo‘shilgan qiymat va bandlik
ko‘rsatkichlariga qanday ta’sir qilishi ochib berilgan.
Yakunda tizimli takliflar ishlab chiqilgan
KEY WORDS
iqtisodiy diversifikatsiya, qishloq
xo‘jaligi
mahsulotlari,
qayta
ishlash, klaster, kooperatsiya,
mahsulot
zanjiri,
agroinfratuzilma.
Qishloq xo‘jaligi - mamlakat iqtisodiy tizimining asosiy tayanch sohalaridan biri bo‘lib,
aholini oziq-ovqat bilan ta’minlash, eksport salohiyatini oshirish va hududiy bandlikni
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. So‘nggi yillarda bu sohada olib borilayotgan tub islohotlar
natijasida nafaqat mahsulot yetishtirish, balki ularni qayta ishlash va iqtisodiy
diversifikatsiyalash masalasi dolzarb tus oldi. Ayniqsa, fermer xo‘jaliklarini faqat xom-ashyo
ishlab chiqaruvchidan to‘liq qiymat zanjirining ishtirokchisiga aylantirish zarurati ortmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-2025 yillardagi bir qator farmon va
qarorlarida ushbu yo‘nalishga alohida e’tibor qaratilgan bo‘lib, “Yagona mahsulot zanjiri”,
“Agroklasterlar”, “Agrologistika markazlari” kabi konseptual yondashuvlar rivojlanmoqda. Bu
jarayonda iqtisodiy diversifikatsiyaning ilmiy asoslarini ishlab chiqish va samarali
mexanizmlarini shakllantirish muhim vazifa hisoblanadi.
Tadqiqot quyidagi ilmiy-uslubiy yondashuvlarga tayangan:
Tizimli yondashuv
– qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish jarayoni, qayta ishlash va
realizatsiya bosqichlari uzviy bog‘liqlikda ko‘rib chiqildi;
Komparativ tahlil
– O‘zbekistonning ayrim viloyatlari (Qashqadaryo,
Surxondaryo, Samarqand) tajribasi Turkiya, Polsha va Hindiston amaliyoti bilan solishtirildi;
Empirik yondashuv
– 30 ta fermer xo‘jaligi va 10 ta qayta ishlovchi
korxonaning ko‘rsatkichlari (daromad, hosildorlik, foyda) tahlil qilindi;
SWOT tahlil
– diversifikatsiya siyosatining kuchli va zaif tomonlari,
imkoniyatlar va tahdidlar aniqlashtirildi;
Statistik tahlil
– Davlat statistika qo‘mitasi va FAO, UNDP kabi xalqaro
tashkilotlar ma’lumotlari asosida hisob-kitoblar olib borildi.
Page 105
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
1-jadval
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirish va qayta ishlash tizimini iqtisodiy
diversifikatsiyalash mexanizmlari
1
Mahsulot turlarini
ko‘paytirish
imkoniyati
Kredit va moliyaviy
manbalar
cheklanganligi
Davlat
tomonidan
klasterlarni qo‘llab-
quvvatlash
Iqlim
o‘zgarishi
va
hosildorlik xavfi
Qo‘shilgan
Texnologik
va
logistika
infratuzilmasi
pastligi
Mahalliy
va
eksport bozorlari
uchun moslashuv
Kichik
ishlab
chiqaruvchilarda
tajriba yetishmasligi
Subsidiyalar
va
grant
dasturlari
mavjudligi
Ish
o‘rinlari
Tashqi
bozor
talablarining
tez
o‘zgarishi
Diversifikatsiya samaradorligi
tahlil natijalariga ko‘ra, mahsulotni yetishtirish bilan
birga qayta ishlovchi xo‘jaliklar quyidagi iqtisodiy ustunliklarga ega
2-jadval
Mahsulotni yetishtirish bilan birga qayta ishlovchi xo‘jaliklarni iqtisodiy
ustunliklari
2
Ko‘rsatkich
Qayta ishlashga integratsiyalashgan
xo‘jalik
Gektariga sof foyda (mln
so‘m)
Qo‘shilgan
qiymat
Ishchi o‘rinlari soni (ga
bo‘yicha)
2–3
5–6
7–10
2–3
1
Muallif tomonidan ishlab chiqilgan.
2
Muallif tomonidan ishlab chiqilgan.
Page 106
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
Moliyalashtirish manbalarining cheklanganligi
Kichik fermerlar o‘rtasida kooperatsiyaga bo‘lgan ishonchsizlik
Raqobatbardosh texnologiyalarning narxi yuqoriligi
Eksport standartlariga javob beruvchi qadoqlash va sertifikatlash tizimining
zaifligi
Ilmiy-tadqiqot muassasalari bilan amaliy bog‘liqlikning yetarli emasligi
Bu esa shuni ko‘rsatadiki, diversifikatsiyalash nafaqat foydani oshiradi, balki ijtimoiy-
iqtisodiy barqarorlikni ham ta’minlaydi.
1-rasm. Qishloq xo‘jaligining iqtisodiy diversifikatsiya samaradorligi
3
Agroklasterlar orqali fermerlar o‘z faoliyatini mahsulot yetishtirish, saqlash, qadoqlash
va eksport qilishgacha bo‘lgan zanjir asosida tashkil etmoqda. Bu tizimda davlat tomonidan
texnik va moliyaviy ko‘mak mavjud, xususan:
Texnologik modernizatsiya uchun subsidiyalar (2024 PQ–344-son);
Tomchilatib sug‘orish, sovutkichlar va qadoqlash uskunalari uchun kreditlar;
Eksport salohiyatli mahsulotlar (uzum, anor, sabzavot) uchun bojxona
yengilliklari.
Iqtisodiy diversifikatsiyalashning amaliyotda to‘liq samara berishi uchun quyidagi
tizimli masalalarni hal qilish zarur:
3
Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
Page 107
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
2-rasm.
Iqtisodiy diversifikatsiyalashning amaliyotda tadbiq etishdagi muammolar
4
Imkoniyatlar:
Prezident farmonlari bilan diversifikatsiyalashga doir dasturlar qabul
qilinmoqda;
Xalqaro moliyaviy institutlar grantlari va texnik yordami mavjud;
Raqamli texnologiyalar (AgroIQ, e-Agro) yordamida bozorga tez kirish mumkin;
Agrologistika infratuzilmasi bosqichma-bosqich kengaymoqda.
Xulosa va takliflar:
Xulosa:
Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, qishloq xo‘jaligini diversifikatsiyalash orqali:
Foyda va rentabellik oshadi;
Ishchi o‘rinlari ko‘payadi;
Qishloq infratuzilmasi rivojlanadi;
Bozorga chidamli va eksportbop mahsulotlar yetishtiriladi;
Mahsulot zanjirida qo‘shilgan qiymat 2-3 barobarga ortadi.
Takliflar:
1.
Qayta ishlash infratuzilmasini rivojlantirish uchun davlat-xususiy sheriklik
asosida klasterlar sonini oshirish.
2.
Kichik ishlab chiqaruvchilarni klasterlarga jalb qilishda kooperatsiyalarni
rag‘batlantirish.
3.
Ilm-fan va amaliyot integratsiyasini ta’minlash uchun ilmiy-eksperimental
maydonlar yaratish.
4.
Diversifikatsiyalashni moliyalashtirishda Agrobank, Qishloq xo‘jaligi fondlari va
xalqaro donorlar ishtirokini kengaytirish.
Mahsulotni sertifikatlash, qadoqlash va eksport qilish bo‘yicha “yagona darcha”
mexanizmini tatbiq etish.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–465-son Qarori, 2024 yil 30 dekabr.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–344-son Qarori, 2024 yil 30 sentabr.
3.
FAO. (2022). Agricultural Value Chains Development in Central Asia.
4.
UNDP Uzbekistan. (2023). Agro-processing and Rural Economic Empowerment.
5.
OECD. (2021). Value Chains and Rural Transformation in Emerging Economies.
6.
Rustamov N.M. (2021). Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash iqtisodiyoti.
7.
Qishloq xo‘jaligi vazirligi ma’lumotlari, www.agro.uz
8.
AgroIQ raqamli platformasi, www.agroiq.uz
9.
Davlat statistika qo‘mitasi: “Qishloq xo‘jaligi sohasi statistik sharhi”, 2020–2024.
4
Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
