Page 146
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
ZAMONAVIY SHAROITDA LOGISTIKANI TASHKIL ETISH
VA TA’MINOT ZANJIRIDA IT-TEXNOLOGIYALARDAN
FOYDALANISH.
Raxmankulov Akmal Berdikulovich
O’zbekiston Respublikasi Kurolli Kuchlari Akademiyasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16742604
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-Iyul 2025 yil
Ma’qullandi: 28-Iyul 2025 yil
Nashr qilindi: 31-Iyul 2025 yil
Mazkur maqolada zamonaviy logistika tizimini
samarali tashkil etish va uni axborot texnologiyalari
bilan uyg‘unlashtirish muhimligi tahlil qilinadi. Global
tajriba hamda O‘zbekiston misolida yetkazib berish
zanjirida sun’iy intellekt, IoT (Internet of Things),
bulutli tizimlar, WMS, TMS, YMS kabi boshqaruv
tizimlaridan foydalanish imkoniyatlari yoritiladi.
Shuningdek, IT integratsiyasi orqali logistikadagi
samaradorlik, shaffoflik va barqarorlikning qanday
oshishi ko‘rsatib beriladi.
KEY WORDS
Logistika, ta’minot zanjiri, IT
integratsiyasi, IoT, WMS, TMS,
YMS, blockchain, sun’iy intellekt,
raqamli transformatsiya.
XXI asr logistika sohasida raqamli transformatsiya, avtomatlashtirish, big data va sun’iy
intellekt asosida tashkil etilayotgan innovatsion yondashuvlar bilan ajralib turadi. Ayniqsa,
pandemiyadan keyin global ta’minot zanjirlarida uzilishlar va kechikishlar iqtisodiyotni jiddiy
sinovdan o‘tkazdi. Shuning uchun logistika tizimlarini axborot texnologiyalari bilan
uyg‘unlashtirish muhim strategik yo‘nalishga aylandi.
O‘zbekiston ham bu yo‘nalishda faollik ko‘rsatmoqda. “Raqamli O‘zbekiston – 2030”
konsepsiyasi doirasida logistika yo‘nalishlarida raqamlashtirish, transport yo‘laklari bo‘yicha
monitoring tizimlarini yaratish, elektron sertifikat va e-logistika platformalarini ishga
tushirish rejalashtirilmoqda.
1. Logistikada IT-texnologiyalarining asosiy yo’nalishlari:
1.1 IoT – Real vaqt monitoringi
Internet of Things (IoT) texnologiyasi orqali transport vositalarining harakati, harorat,
yuk holati haqidagi ma’lumotlar sensorlar orqali uzatiladi. Bu esa mahsulot sifati va
xavfsizligini real vaqt rejimida nazorat qilish imkonini beradi. Masalan, sovutilgan
mahsulotlarni tashishda IoT asosidagi kuzatuv sovuq zanjirda uzilishlar oldini oladi.
📊
Diagramma taklifi:
"IoT orqali ta'minot zanjiri monitoringi" — sensor → yuk
mashinasi → ma'lumot markazi → monitoring platformasi.
1.2 WMS, TMS, YMS tizimlari
WMS (Warehouse Management System)
– Omborlarni boshqarish tizimi, mahsulot
kirimi-chiqimi, saqlanish muddati va joylashuvini avtomatlashtiradi.
TMS (Transport Management System)
– Transport rejalashtirish, marshrut
optimallashtirish va xarajatlarni nazorat qilish imkonini beradi.
YMS (Yard Management System)
– Ombor hovlisida avtomobil harakati, yuk
Page 147
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
yuklash/tushirish navbatini avtomatik boshqaradi.
Ushbu tizimlar integratsiyalashgan holatda ishlaganda 30–40% vaqt va xarajat tejashga
erishiladi.
1.3 Blockchain texnologiyasi
Blokcheyn texnologiyasi orqali butun ta’minot zanjiri bo‘ylab har bir mahsulot harakati,
sertifikat, konrakt va boshqa muhim ma’lumotlar raqamli, o‘zgarmas yozuvda saqlanadi. Bu
yolg‘on mahsulotlarga qarshi kurashda, shaffoflikni ta’minlashda muhim.
1.4 Sun’iy intellekt (AI)
AI orqali yuk hajmi prognozini aniqlash, xarajatlarni tahlil qilish, kechikish ehtimolini
bashorat qilish, hatto avtomatik qaror qabul qilish imkoniyati tug‘iladi. Misol uchun: “Control
Tower” konsepsiyasi yordamida AI real vaqt asosida yuzaga keladigan muammolarga yechim
taklif qiladi.
2. Global tajriba va O’zbekistonda qo’llanilayotgan yechimlar:
2.1 Global misollar
Amazon
WMS va AI asosida ombor logistikasini 100% avtomatlashtirdi.
Maersk
blokcheyn asosida yuk hujjatlarini raqamlashtirib, 20% tezlashtirishga erishdi.
DHL
dronlar orqali yetkazib berishni sinovdan o‘tkazmoqda.
2.2 O‘zbekiston misolida
“Toshkent” logistika markazida avtomatik kodlash, elektron yuk qabul qilish tizimi
joriy etildi.
“O‘zbekiston temir yo‘llari”
e-platforma orqali yuk harakatini real vaqt kuzatmoqda.
IT Park
rezidentlari orqali blockchain va AI asosida “Smart Warehouse” loyihasi
amalga oshmoqda.
3. ogistikadagi muammolar va yechimlar:
Muammo
Kechikishlar va uzilishlar
Ortiqcha xarajatlar
Ombordagi chalkashliklar
Shaffoflik yetishmasligi
Xodim yetishmovchiligi
Yechim (IT orqali)
AI orqali risk monitoring va avtomatik
alert
TMS orqali optimal marshrut tanlash
WMS tizimi orqali avtomatik joylashuv
Blockchain
orqali
butun
zanjirni
raqamlashtirish
Avtomatlashtirilgan tizimlar va robotlar
📊
Diagramma taklifi:
“Muammo → IT texnologiya → Natija” oqim diagrammasi.
4. Statistika va tendensyakar
📊
Statistik ma’lumotlar (2024 yildan):
Page 148
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
Dunyo bo‘yicha kompaniyalarning 72% logistika xarajatlarini kamaytirish uchun IT
echimlarga murojaat qilmoqda.
IoT texnologiyalari yordamida logistika tizimlarida o‘rtacha 40% aniqlik oshgan.
WMS va TMS joriy qilgan kompaniyalar 30% ombor samaradorligini oshirishga
erishgan.
5. Tavsiyalar:
1.
Mahalliy infratuzilmani raqamlashtirish
– Avtomatlashtirilgan omborlar,
RFID teglar, sensorlar bilan jihozlash.
2.
IT mutaxassislarni tayyorlash
– Logistika sohasi uchun IT yo‘nalishidagi
maxsus kurs va fakultetlar ochish.
3.
Xalqaro standartlarga o‘tish
– eCMR, eTIR kabi tizimlarga moslashtirish.
4.
Public–Private Partnership
– IT startaplar, davlat va logistika firmalarini
hamkorlikka jalb qilish.
Xulosalar:
Zamonaviy logistika IT texnologiyalarisiz samarali bo‘lishi mumkin emas. IoT, AI,
blockchain kabi vositalar orqali zanjirlarning shaffofligi, nazorat qilinishi, moslashuvchanligi
oshadi. O‘zbekiston bu borada endigina bosqichma-bosqich rivojlanmoqda. Ammo to‘g‘ri
strategik yondashuvlar orqali logistika sohasini zamon talablariga moslashtirish va butun
mintaqaviy ta’minot markaziga aylanish imkoniyati mavjud.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Creately. Logistics Optimization Made Simple – creately.com
2.
ResearchGate. Logistics 4.0 models – researchgate.net
3.
Financial Times (2025). *AI in supply chainc
