Page 24
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
MULTIMEDIA VOSITALARIDAN FOYDALANISH ORQALI
DARS SAMARADORLIGINI OSHIRISH
Bekbo‘sinova Laylo Xayrulla qizi
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika institute
Boshlang‘ich ta’lim fakulteti talabasi
https://doi.org/
10.5281/зенодо.15684661
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 11
th
June 2025
Accepted:15th June 2025
Published: 17
th
June 2025
Mazkur maqolada zamonaviy ta’lim jarayonida
multimedia
vositalarining
o‘rni,
ularning
o‘quv
jarayoniga ta’siri, dars samaradorligini oshirishdagi roli
ilmiy-nazariy
jihatdan
yoritilgan.
Multimedia
texnologiyalarining turlari, afzalliklari, qo‘llash usullari
va amaliy tajribalar misolida ta’lim sifati va
o‘quvchilarning o‘zlashtirish ko‘rsatkichlarini oshirishga
qaratilgan yondashuvlar tahlil qilingan. Shuningdek,
multimedia
vositalaridan
foydalanishda
yuzaga
keladigan muammolar va ularni bartaraf etish bo‘yicha
takliflar berilgan. Maqola boshlang‘ich ta’limdan boshlab
umumiy o‘rta ta’lim bosqichlarida ham multimedia
texnologiyalarini joriy etishning dolzarbligini asoslab
beradi.
KEYWORDS
Multimedia
vositalari,
ta’lim samaradorligi, interaktiv
taxta, taqdimot, audio-video
materiallar, raqamli resurslar,
AKT savodxonligi, boshlang‘ich
ta’lim, o‘qitish texnologiyalari,
innovatsion yondashuv.
Kirish
Zamonaviy ta’lim tizimi taraqqiyotining eng muhim belgilaridan biri – bu dars jarayonida
yangi pedagogik texnologiyalar va axborot-kommunikatsiya vositalarining samarali joriy
etilishidir. O‘quv jarayonida multimedia vositalaridan foydalanish dars mazmunini boyitish,
o‘quvchilarda mustaqil fikrlash va ijodiy yondashuv ko‘nikmalarini shakllantirish,
o‘zlashtirish sifatini oshirishga xizmat qiladi. Bugungi globallashuv davrida raqamli ta’lim
resurslari, interaktiv taxtalar, taqdimotlar, audio va video materiallar kabi multimedia
vositalari o‘qituvchining ishini yengillashtiribgina qolmay, balki o‘quvchi va o‘qituvchi
o‘rtasida samarali muloqotni yo‘lga qo‘yadi.
Pedagogika fanida multimedia tushunchasi turli axborot turlarini – matn, grafik, animatsiya,
audio va videoni yagona didaktik tizimda uyg‘unlashtirish vositasi sifatida talqin etiladi. Shu
bois multimedia vositalari ta’limning turli bosqichlarida o‘qitish samaradorligini oshirishda
keng qo‘llanilmoqda. Ayniqsa, boshlang‘ich sinflarda an’anaviy darslarga multimedia
elementlarini qo‘shish orqali o‘quvchilarning qiziqishini uyg‘otish, ularni darsga faol jalb etish
va tushunishni osonlashtirish mumkin.
Asosiy qism
Multimedia vositalari o‘qitish jarayonida turli sensor tizimlarni faoliyatga jalb etadi. Ko‘rish,
eshitish, mushohada qilish, tasavvur qilish kabi psixologik jarayonlar bir vaqtda ishga tushadi.
Bu esa bilimlarni chuqurroq o‘zlashtirishga va uzoq muddat saqlab qolishga zamin yaratadi.
O‘quvchilarda abstrakt tushunchalarni vizual obrazlar orqali tushuntirish osonlashadi.
Page 25
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
Ko‘pgina tadqiqotlar multimedia vositalari yordamida taqdim etilgan axborot an’anaviy
og‘zaki tushuntirishga nisbatan 60% gacha samaraliroq o‘zlashtirilishini ko‘rsatmoqda.
Masalan, tarix darsida tarixiy voqealarni animatsiya orqali ko‘rsatish, biologiya darsida
murakkab jarayonlarni video roliklar orqali tushuntirish o‘quvchilarda mavzuga qiziqishni
oshiradi va yodda saqlashni yengillashtiradi.
Multimedia vositalariga quyidagilar kiradi:
Interaktiv taxtalar va monitorlar;
Multimedia taqdimotlar (PowerPoint, Prezi va h.k.);
Audio materiallar (podkastlar, audio kitoblar);
Video materiallar va animatsiyalar;
Virtual laboratoriyalar va simulyatorlar;
Onlayn platformalar va o‘yin texnologiyalari.
Har bir vosita o‘zining didaktik vazifasiga ega. Masalan, interaktiv taxtalar o‘quvchilarning
diqqatini jamlash, qo‘shma ishlash ko‘nikmasini rivojlantirishga yordam beradi. Taqdimotlar
tushuntirishni qisqa va lo‘nda tarzda yetkazib beradi. Video va animatsiyalar esa real
jarayonni virtual muhitda ko‘rsatadi. Multimedia vositalarining afzalliklari
Darsning samaradorligi oshadi.
Ko‘p kanalli axborot yetkazilishi o‘quvchini charchatmaydi,
balki faol ishtirokchi qiladi.
Individual yondashuvni ta’minlaydi.
Har bir o‘quvchi o‘z tezligida mustaqil o‘rganishi
mumkin.
Ijodkorlik va mustaqil fikrlash rivojlanadi.
Multimedia vazifalar va topshiriqlar
o‘quvchilarni izlanishga undaydi.
Muloqot va hamkorlikni kuchaytiradi.
Guruh bo‘lib ishlash, muhokama qilish, qo‘shma
taqdimotlar tayyorlash imkoniyatlari yaratiladi.
Motivatsiya oshadi.
O‘yin elementlari va qiziqarli kontent darsni zerikarli bo‘lishidan
saqlaydi.
Amaliy tajribalar.
O‘zbekistonning ko‘plab umumta’lim maktablarida multimedia
vositalaridan foydalanish bo‘yicha ilg‘or tajribalar mavjud. Ayrim boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilari haftalik dars jadvalini tuzishda interaktiv taxtalarni majburiy element sifatida
kiritishmoqda. Darslarni videomateriallar, taqdimotlar bilan boyitish o‘quvchilarning darsga
kechikmasdan, tayyor holatda kelishiga sabab bo‘lmoqda. Misol uchun, matematikada
murakkab geometrik shakllarni interaktiv dasturlar orqali chizib, ularning o‘lchamlarini
o‘zgartirish o‘quvchilarda mavzuni tushunishni osonlashtiradi. Ona tili va o‘qish darslarida
audio kitoblar yordamida matnlarni tinglash, keyinchalik ularni muhokama qilish orqali
tinglab tushunish ko‘nikmalari shakllanadi.
Multimedia vositalaridan foydalanishda yuzaga keladigan muammolar.
Shubhasiz,
multimedia vositalari imkoniyatlari cheksiz emas. Ularni o‘quv jarayonida to‘liq joriy etish
uchun bir qator muammolar mavjud:
Texnik jihozlanishning yetarli emasligi.
Ba’zi maktablarda kompyuterlar va interaktiv
taxtalar soni yetarli emas.
Page 26
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
O‘qituvchilarning AKT savodxonligi pastligi.
Ko‘pchilik o‘qituvchilar multimedia
dasturlaridan samarali foydalanish bo‘yicha yetarli malakaga ega emas.
Internet tezligining sustligi.
Onlayn resurslarga bog‘liq darslarda texnik uzilishlar o‘quv
jarayonini sekinlashtiradi.
Darsning nazorat qilinishi murakkab.
Multimedia darslarida o‘quvchilar chalg‘ib ketishi
yoki boshqa ilovalarga o‘tib ketishi ehtimoli bor.
Yechim va takliflar.
Muammolarni bartaraf etish uchun quyidagilar tavsiya etiladi:
O‘qituvchilar uchun multimedia vositalaridan foydalanish bo‘yicha doimiy trening va malaka
oshirish kurslarini tashkil etish;
Maktablarni zamonaviy texnika bilan jihozlashga davlat va mahalliy byudjet mablag‘larini jalb
qilish;
Internet tezligini oshirish bo‘yicha telekommunikatsiya xizmatlarini rivojlantirish;
Multimedia vositalaridan foydalanishda o‘quvchilar faol ishtirokini nazorat qiluvchi interaktiv
metodlarni joriy etish.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, multimedia vositalaridan foydalanish darsning samaradorligini
oshirishda beqiyos imkoniyatlarga ega. Bu vositalar o‘quvchilarni faollikka undaydi, mavzuni
chuqur o‘zlashtirishga yordam beradi, ijodkorlik va mustaqil o‘rganish ko‘nikmalarini
shakllantiradi. Shu bilan birga, multimedia vositalari bilan ishlash madaniyatini rivojlantirish,
o‘qituvchilarning AKT bo‘yicha savodxonligini oshirish, texnik ta’minotni mustahkamlash
zamonaviy ta’limning ustuvor vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Kelajakda raqamli ta’lim resurslari yanada rivojlanishi kutilmoqda. Shunday ekan, multimedia
vositalaridan foydalanishning ilmiy-nazariy va amaliy asoslarini chuqur o‘rganish, ilg‘or
xorijiy tajribalarni milliy ta’lim tizimiga tatbiq etish, pedagogik yondashuvlarni
takomillashtirish orqali dars sifati va samaradorligini oshirishga erishish mumkin. Shu tarzda
multimedia vositalari zamonaviy ta’lim jarayonining ajralmas qismi sifatida o‘z o‘rnini
mustahkamlashda davom etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Karimov I.A.
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
2.
Xasanboyeva U.K., Nurmatova D.I.
Zamonaviy pedagogik texnologiyalar.
– Toshkent:
TDPU, 2018.
3.
Rasulov A.A.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari asoslari.
– Toshkent: Fan, 2015.
4.
Kadirov B.
Multimedia texnologiyalarining o‘qitish jarayonidagi o‘rni.
// Ta’lim va
innovatsiya jurnali. – 2020. – №2.
5.
Turdiboyeva D.A.
Boshlang‘ich sinflarda interaktiv usullardan foydalanish yo‘llari.
–
Toshkent: TDPU, 2021.
6.
Gulyamov S.
Ta’limda raqamli texnologiyalar.
– Toshkent: Innovatsiya, 2020.
7.
Internet manbalari:
,
,
