Page 78
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
APIS MELLIFERA XITOZAN VA KARBOKSIMETIL XITOZAN
BILAN ARALASH TOLALI MATOLARNI PARDOZLASH
Sh.B. Qo‘chqorov
Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti
tayanch doktoranti
J.M.Sharopov
Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti
tayanch doktoranti, Jahongir.user@gmail.com
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15723170
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 11
th
June 2025
Accepted:15th June 2025
Published: 23
rd
June 2025
2010–2025-yillar davomidagi ilmiy maqolalar
sharhida Apis mellifera asalari podmoridan olingan
xitozan va uning karboksimetil hosilasi (KM-xitozan)
yordamida aralash tolali (masalan, paxta-poliefir, paxta-
ipak) matolarga ishlov berish bo‘yicha o‘tkazilgan
tadqiqotlar tahlil qilinadi. Xususan, bunday biopolimer
pardoz matolarga antibakterial, zamburug‘larga qarshi
va bo‘yovchanlik xususiyatlarini berib, shu bilan birga
ularning
fizik-mexanik
mustahkamligini
oshirishi
aniqlangan. Sharhda mavjud ilmiy manbalardagi
metodologiyalar, olingan natijalar va kelgusidagi
istiqbolli yo‘nalishlar ilmiy uslubda muhokama qilinadi.
Asosiy e’tibor asalarilardan olingan xitozan va
karboksimetil-xitozan bilan matolarga pardoz berish
hamda
bu
pardozning
mato
mustahkamligi,
cho‘ziluvchanligi kabi fizik-mexanik xossalariga ta’siriga
qaratilgan.
KEYWORDS
Apis mellifera asalari;
xitozan; karboksimetil-xitozan;
aralash tolali mato; fizik-
mexanik xossalar; to‘qimachilik
pardozlash;
antibakterial
pardoz.
Kirish:
To‘qimachilik sanoatida matolarga pardoz berishda va bo‘yash jarayonlarida an’anaviy
ravishda kraxmal va uning hosilalaridan foydalanib kelingan. Kraxmal asosli qoplamalar mato
yuzasida vaqtincha himoya va qovushqlik hosil qilsa-da, ular mikroorganizmlar ta’sirida tez
fermentativ parchalanib ketishi mumkin. Shu sababli so‘nggi yillarda kraxmal o‘rnini bosuvchi,
biologik parchalanadigan va antimikrob xususiyatlarga ega tabiiy polimerlardan foydalanish
dolzarb bo‘lib bormoqda. Xitozan ana shunday istiqbolli biopolimerlardan biri bo‘lib, u
xitinning qisman deatsetillangan hosilasi (odatda chitin ≥60% deatsetillanganda hosil bo‘ladi)
va biologik faol, toksik emasligi tufayli farmatsevtika, qishloq xo‘jaligi, tibbiyot kabi sohalarda
keng qo‘llanilmoqda. To‘qimachilik materiallariga xitozan bilan pardoz berish orqali ularga
antibakterial, zamburug‘larga qarshi kabi biofaol xususiyatlar berish mumkinligi ilmiy
tadqiqotlarda ko‘rsatilgan[1]. Masalan, paxta-poliefir aralash tolali matoni bo‘yashdan avval
xitozan bilan ishlov berish matoning bo‘yoq o‘zlashtirish darajasini oshirib, bo‘yoq rangi
to‘qroq va mustahkamroq bo‘lishini ta’minlaydi.
Xitozan odatda dengiz qisqichbaqalari va qisqichlari (yoki qo‘ziqorin) manbalaridan olinadi.
Biroq mahalliy xom-ashyo sifatida hasharotlar (ipak qurti, asalari va b.q.) tarkibidagi xitindan
xitozan olish ustida ham tadqiqotlar olib borilmoqda. Xususan, asalari oilasining hayotiy
siklida hosil bo‘ladigan o‘lik ari tanalari – podmor – yangi va arzon xom-ashyo manbai sifatida
taklif etilmoqda. Bir asalari uyasidagi ishchi arilarning umumiy massasi o‘rtacha 7,5–8 kg ni
tashkil etadi, bahorgi mavsumda oilaning 60–80% a’zolari yangilanib, shu miqdorda arilar
Page 79
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
nobud bo‘ladi. Demak, har yili asalari podmoridan katta hajmda xitin xom-ashyosi olish
mumkin bo‘lib, bundan samarali foydalanish maqsadga muvofiq. So‘nggi o‘n yillikda aynan
Apis mellifera (asalari)dan olingan xitozan xususiyatlari va uni amaliy qo‘llash (shu jumladan
to‘qimachilikda) bo‘yicha bir qator ilmiy izlanishlar e’lon qilindi [2]. Ushbu maqolada 2010–
2025-yillar davomida Scopus va Web of Science bazalarida indekslangan ana shunday
ishlardan olingan ma’lumotlar sharh qilinadi.
Apis mellifera dan olingan xitozan xossalari
Asalari podmoridan xitozan olish jarayoni asosan boshqa manbalardagidek – hitinni kuchli
ishqor (NaOH) bilan qayta ishlash (deatsetillash) bosqichlaridan iborat. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, asalari hitinidan olingan bee-chitosan (ari xitozani) deatsetillanish darajasi
odatda 70–85% atrofida bo‘lib, tozaligi va fizik-kimyoviy xossalari jihatidan an’anaviy
manbalardan olinadigan xitozanga yaqin. Bunda ishlov usuliga qarab xossalarda farq bo‘lishi
mumkin: masalan, kriogen sharoitda (suyuq azot ishtirokida) hitin parchalanib olinganda,
olingan xitozanning deatsetillanish darajasi ~87% gacha yetgani, bu odatiy usuldagidan
yuqori ekani aniqlangan. Kriogen usul polimerning molekulyar massasini ham biroz
kamaytirib, pastroq molekulali xitozan olishga yordam beradi. Asalarilardan olingan xitozan
rangi jigarrak-sariq tusda bo‘lib, taxminan 8–10% namlik saqlashi va biopolimerga xos
bo‘lgan plyonka hosil qilish, bakteritsidlik kabi xossalarga egaligi qayd etilgan [3].
Apis mellifera xitozanini qo‘llashning turli yo‘nalishlari o‘rganilmoqda. Jumladan, tibbiyotda
bu xitozanning past molekulali turlari asosida yaralarni bitiruvchi plyonka va gellar sintez
qilinganligi ma’lum. To‘qimachilik sohasida esa asalari xitozani asosan matolarga pardoz
sifatida yoki bosma uchun qalinlashtiruvchi (zagustka) tarkibi sifatida sinovdan
o‘tkazilmoqda. Masalan, G.А. Ixtiyarova va hamkorlari asalari podmoridan olingan xitozan
asosida paxta-ipak matolariga bosma berish uchun biozangga chidamli qalinlashtiruvchi
tarkib yaratib, unda xitozanni karboksimetilsellyuloza (KMS) va akril polimerlari bilan
birikmada qo‘llashni taklif etganlar. Ushbu tarkib bilan ishlov berilgan matolar yuzasida
Aspergillus terreus zamburug‘i o‘smasligi, ya’ni tarkib kuchli fungitsid xossaga ega ekani
tajribada tasdiqlangan. Boshqa tadqiqotda aralash (paxta/poliefir) matoni disperbli va faol
bo‘yoqlar bilan bo‘yashdan avval asalari xitozani eritmasida ishlov berish bo‘yoqning matoga
yaxshi birikishini va rang muhkamliligini oshirishi aniqlandi.
Karboksimetil xitozan (KM-xitozan) va uning afzalliklari
Xitozanning suvda erumaydigani (faqat kislotali muhitda erishi) uni ba’zi qo‘llanmalarda
cheklashi mumkin. Shu sababli xitozan asosida suvda eruvchan hosilalar sintez qilish muhim
yo‘nalishlardan biridir. Shulardan biri karboksimetil xitozan (KM-xitozan) bo‘lib, bunda
xitozan molekulasiga –CH2–COOH (karboksimetil) guruhlari kiritiladi. KM-xitozan olish
odatda monoxloruksus kislotasi ishtirokida ishqoriy muhitda amalga oshiriladi (xitozanning –
OH va –NH2 guruhlariga karboksimetil radikal qo‘shiladi). Hosil bo‘lgan polimer natriy tuzi
holida neytral va bazik eritmalarda eriydi, holbuki oddiy xitozan bunday sharoitda erimaydi.
Muhimi, bunday o‘zgartirish xitozanning boshqa muhim xossalariga jiddiy ta’sir ko‘rsatmaydi:
masalan, biologik aktivligi, plyonka hosil qilish qobiliyati va radiatsiya-barqarorligi saqlanadi.
Demak, KM-xitozan neytral suvli eritmalarda qo‘llash uchun qulay, to‘qimachilik pardozlash
jarayonlarini yengillashtiruvchi biopolimer sifatida diqqatga sazovordir.
O‘zbekistonlik tadqiqotchilar asalari podmoridan KM-xitozan olish va uning xossalarini
o‘rganish bo‘yicha ham ishlanmalarni amalga oshirishgan. F. Qurbonova va boshq. (2023)
asalarilardan olingan xitozanni monoxloruksus kislotasi bilan karboksimetillab, reaksiyadan
olingan namunaning molekulyar massasi va deatsetillanish darajasini viskozimetrik hamda
konduktometrik usullar bilan aniqlaganlar. KM-xitozan namunalari suvda eruvchanligi va
Page 80
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
elektrolitlarning ekvivalent o‘tkazuvchanligi bo‘yicha tahlil qilinib, xosil bo‘lgan polimer tuz
holatida ekanligi tasdiqlangan (eritmada to‘liq erigan). Birikmaning kimyoviy tuzilishi turlicha
bo‘lishi (xitozan molekulasining faollashgan markazlariga qarab N-karboksimetil, O-
karboksimetil yoki N,O-ikkilamchi karboksimetil hosilalar hosil bo‘lishi) mumkin bo‘lsa-da,
turli sharoitlarda asosan O-karboksimetillangan mahsulot olinishi ko‘rsatilgan.
Karboksimetil xitozan matolarga pardoz berishda qanday natija beradi? Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatmoqdaki, KM-xitozan matoga birikishi va ta’siri oddiy xitozanniki kabi yoki undan
samaraliroq bo‘lishi mumkin. Masalan, Mondal va hamkorlar (2021) paxta matoga xitozan,
trimetil-xitozan (TMX) va karboksimetil-trimetil-xitozan (KMTX) bilan ishlov berib
solishtirganda, KMTX bilan ishlangan namunalarda eng yuqori mustahkamlik va nam yutilish
xususiyatlari kuzatilgan. KM-xitozan hosilasi tolalar orasidagi bog‘lanishni yanada kuchaytirib,
matoning tortilishga chidamliligini oshirgani qayd etilgan (quyida keltirilgan 1-jadvalga
qarang). Bundan tashqari, bunday pardozlangan matolarda gigroskopiklik, namlikni o'tkazish
kabi bir qator foydali xossalar ham yaxshilangani ma’lum qilingan – bu esa tibbiy tekstilda
ahamiyatlidir.
Matolarga xitozanli pardoz berish metodologiyasi
Matoga xitozan bilan pardoz berish jarayoni odatda pad–dry–cure texnologiyasi asosida
amalga oshiriladi. Ya’ni, mato tayyorlangan xitozan eritmasiga botirilib, ortiqcha eritma siqib
tashlanadi va mato quritilib, keyin ma’lum temperaturada qisqa muddatda jizzitiladi. Xitozan
suvda faqat kislotali muhitda eriydigan polimer bo‘lgani uchun pardoz eritmasi sifatida
odatda uning sirka yoki xlorid kislotadagi eritmasi ishlatiladi. Chitosanning musbat
zaryadlangan polimer zanjirlari mato tarkibidagi sellyuloza tolalariga (salbiy zaryadli
gidroksil guruhlarga) elektrostatik tortilish orqali birikadi. Natijada mato yuzasida yupqa bir
tekis qavat hosil bo‘ladi. Biroq bunday bog‘lanish fiziksiy bo‘lgani uchun matoni yuvishda
xitozanning bir qismi ketib qolishi mumkin (muhit ishqoriy tomonga og‘sa, polikation xitozan
cho‘kadi). Shu sababli xitozan bilan berilgan pardozni doimiy qilish uchun uni tolaga kimyoviy
bog‘lash (chokish) usuli qo‘llanadi. Bu maqsadda matolar xitozan eritmasiga kiritilganda unga
maxsus bog‘lovchi – krosslinker moddalar ham qo‘shiladi.
Xitozan uchun samarali krosslinker sifatida ko‘p funksiyali aldehidlar (masalan, glyutar
aldehid) foydalanilishi mumkin, lekin bunday birikmalar odam uchun toksik va atrof-muhitga
zararli hisoblanadi. Shu bois zamonaviy tadqiqotlarda havfsizroq krosslinkerlar qidirilgan va
natijada tok xirid (polikarboksilat) kislotalar – jumladan, limon kislotasi – qo‘llana boshlandi.
Limon kislotasi xitozan va sellyuloza tolalari orasida ko‘prik hosil qiluvchi efir-amid bog‘larni
yaratadi, natijada pardoz qilingan matoni 5–10 marotaba yuvgandan so‘ng ham xitozan
qatlami ma’lum darajada saqlanib qoladi. Masalan, 5 marta yuvib tozalagach ham paxta va
paxta/PYe matolarda xitozan qolgani va ularning bakteriyalarga qarshi faolligi saqlangani
AATCC 147-2016 testiga binoan isbotlangan.
Krosslinker qo‘llanganda texnologik sharoitlarni to‘g‘ri tanlash muhim. Juda kislotali muhitda
va yuqori haroratda jizzitilganda sellyuloza tolalarining qisman degradatsiyasi (gidrolizi)
sodir bo‘lishi mumkin. Masalan, limon kislotasi bilan ishlov berishda vanna pH=2,5 atrofida
bo‘lsa, matodagi sellyuloza gidrosellyulozaga aylanishi – ya’ni glyukozid bog‘lar uzilishi –
kuzatiladi, natijada mato mustahkamligi susayadi. Buni oldini olish uchun Tarbuk va
hamkorlari (2020) taklif etganlaridek, pardoz jarayonini ikki bosqichda o‘tkazish kerak:
avvalo matoni 20% NaOH bilan ishlov berib (merserizatsiya) tolalarni shishiriladi va
matodagi oksil guruhlar qisman neytrallanadi; keyin esa limon kislotasi + xitozan bilan
pardozlanadi. Natijada umumiy muhit pH~5–5,5 gacha ko‘tarilib, xitozanning krosslink
reaksiyasi samarali kechadi, ayni paytda sellyuloza tolalariga zarar yetmaydi. Shu kabi
Page 81
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
optimallashgan usullar tufayli bugungi kunda sanoat sharoitida xitozanli pardozlashni joriy
etish imkoni tobora oshmoqda.
Matolarning fizik-mexanik xossalari o‘zgarishi
Xitozan va uning hosilalari bilan ishlov berilgan matolarning fizik-mexanik xossalari bo‘yicha
ko‘plab ilmiy tadqiqotlar mavjud. Eng avvalo, matoning tortilishga mustahkamligi (uzilish
kuchi) haqida so‘z yuritsak, deyarli barcha manbalarda xitozanli pardoz mato
mustahkamligini pasaytirmasligi, aksincha biroz oshirishi ta’kidlanadi. Bu hodisani olimlar
xitozan qatlami mato tolasiga yopishib, tolalar orasidagi bog‘lanishni mustahkamlashi bilan
izohlaydilar. Darhaqiqat, eksperimental ma’lumotlar xitozan qo‘llanganda matoning uzilish
kuchi 10–30% ga oshganini ko‘rsatadi. 1-jadvalda adabiyotlardan olingan bunday
o‘zgarishlarga bir misol keltirilgan: fermentativ biotoshlashdan so‘ng biroz mustahkamligi
kamaygan paxta matoga (uzunasiga mustahkamlik 285 N ga tushgan) xitozan va uning
hosilalari bilan pardoz berilganda, mato mustahkamligi sezilarli darajada ortgan. Xususan,
oddiy xitozan bilan ishlov berilganda bo‘ylama uzilish kuchi 15% ga oshib ~328 N ni, eniga
esa ~30% oshib 872 N ni tashkil etgan; karboksimetil-trimetil xitozan bilan ishlov berilganda
esa bu ko‘rsatkichlar mos ravishda 378 N va 879 N gacha yetgan (jadvaldan ko‘rish mumkun).
Paxta matoga xitozan va uning hosilalari bilan ishlov berilgandan keyin mato uzilish kuchidagi
o‘zgarishlar. (Bo‘ylama va ko‘ndalang yo‘nalishda uzilish kuchi qiymatlari keltirilgan.)
1-jadval.
Ishlov turi
Uzunasiga uzilish kuchi
(N)
Eniga uzilish kuchi
(N)
Ishlovsiz (nazorat)
285
670
Xitozan bilan ishlov berilgan
328
872
Karboksimetil-trimetil xitozan bilan ishlov
berilgan
378
879
Yuqoridagi jadval ma’lumotlaridan ko‘rinib turibdiki, xitozan mato tolalarini biriktirib, uning
tortilish kuchini oshirishga xizmat qiladi. Bunda mato cho‘ziluvchanligi ham oz-moz o‘zgarishi
mumkin. Masalan, nazorat paxta matoning bo‘ylama uzayish darajasi ~8,5% bo‘lsa, xitozanli
pardozdan keyin ~10% ga yetgan, ya’ni biroz elastiklik oshgan; eniga cho‘zilish esa deyarli
o‘zgarmasdan (~25% atrofida) qolgan. Bu shuni anglatadiki, xitozan mustahkamlikni oshirar
ekan, matoni haddan ziyod qattiq “sinmas” holga keltirmaydi, balki ma’lum darajada
elastikligini ham saqlaydi. Shunga qaramay, xitozan qoplamasi matoni biroz qattiqlashtirishi
(rigidligini oshirishi) haqida ma’lumotlar mavjud – ya’ni mato bir oz dag‘allashishi mumkin.
Bunga xitozan pardaning tolalar yuzasini qoplab, mato bukiluvchanligini pasaytirishi sabab
bo‘ladi. Muayyan konsentratsiyadan yuqori xitozan bilan ishlov berilganda mato “taft”
(drapovka) xossasi susayishi mumkin, shu bois amaliy pardozlashda bunday parametrlar
e’tiborga olinadi.
Aralash tolali matolarda (masalan 35% paxta + 65% polyester) xitozanli pardozning ta’siri
komponentlarga bog‘liq tarzda namoyon bo‘ladi. Sellyuloza tolalari (paxta, viskoza va hk)
xitozan bilan kovalent va ionik bog‘lar hosil qilib mustahkam bog‘lansa, sintetik polyester
tolalarida xitozan qatlami faqat adsorbsion ushlab turiladi. Shuning uchun sof sintetik
material – masalan 100% polyester mato – ga xitozan bilan ishlov berilganda uning
mustahkamligi deyarli o‘zgarmasligi mumkin. Tarbuk va hammualliflar 100% polyester
matoga xitozan asosli gel surib, unda tortilish kuchi atigi ~1% ga (statistik jihatdan
ahamiyatsiz darajada) o‘zgarganini qayd etganlar. Aralash tolali matolarda esa paxta tolalari
evaziga umumiy mato mustahkamligi oshadi. Masalan, paxta/PYe matoda xitozanli pardozdan
Page 82
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
keyin bo‘ylama mustahkamlik ~10% ga oshgani, biroq ko‘ndalang yo‘nalishda (PYe tolalariga
to‘g‘ri keladigan yo‘nalishda) bir oz pasaygani kuzatilgan – bu yuqorida aytilgan, PYe
tolalarida xitozan bog‘lanishining sustligidan kelib chiqadi. Shunday bo‘lsa-da, PYe tolalarini
ishqor bilan qisman gidrolizlab (masalan, 20% NaOH bilan ishlov berib) ularning sirtini
aktivlashtirish orqali xitozan yopishishi kuchayishi ham ilmiy tajribalarda ko‘rsatilgan.
Yuqorida keltirilgan natijalar xitozanli pardoz mato mustahkamligini yaxshilashi barobarida
ularga antimikrob xususiyatlar ham berishini ko‘rsatadi. Xususan, xitozan bilan ishlangan
matolar Staphylococcus aureus, Escherichia coli kabi bakteriyalarga nisbatan yuqori
bakteritsid faollik ko‘rsatadi, bunda matoda hosil bo‘lgan xitozan qatlami hujayra devori
manfiy zaryadli mikroblarni o‘ziga tortib, zararsizlantiradi. Asalari xitozani bilan ishlangan
bosma qalinlashtiruvchi tarkibida esa matoga qo‘ziqorinlarga (mog‘or zamburug‘lariga)
qarshi chidamli xossalar ham berilishi mumkinligi yuqorida ta’kidlandi. Demak, xitozan va
uning modifikatsiyalangan shakllari yordamida matolarning ekspluatatsion xossalarini ko‘p
jihatdan yaxshilash (mustaҳkamligini oshirish, chirishga va mikroorganizmlarga
bardoshliligini ta’minlash va h.k.) imkoni mavjud.
Xulosa
Xulosa o‘rnida ta’kidlash joizki, Apis mellifera asalari podmoridan olingan xitozan va uning
karboksimetil hosilasi aralash tolali matolarni pardozlashda innovatsion va ekologik xavfsiz
material sifatida e’tirof etilmoqda. 2010–2025-yillar davomida e’lon qilingan ilmiy ishlarda
bunday biopardoz usullari natijasida matolarning fizik-mexanik mustahkamligi sezilarli
darajada oshishi, ayni paytda ularga qo‘shimcha funksional (antimikrob, gigiyenik)
xususiyatlar berilishi ko‘rsatib o‘tilgan. Xitozanli pardozlangan matolar odatda 10–30% ga
yuqori tortilish kuchiga ega bo‘lishi, iplararo mahkamlik ortishi bois eskirishga bardoshliligi
oshishi mumkinligi qayd etilgan. Albatta, natija pardoz texnologiyasiga bog‘liq: agar sharoit
noo‘rin tanlansa, masalan kuchli kislotali muhitda krosslink qilingan matolarda sellyuloza
tolalar shikastlanib, aksincha mustahkamlik pasayishi ham kuzatilishi mumkin. Shu bois,
zamonaviy tadqiqotlarda xitozanni matoga biriktirishning optimal usullari (masalan, pardoz
oldidan merserizatsiya va muhitni neytrallash) takomillashtirilmoqda. Karboksimetil-xitozan
kabi hosilalardan foydalanish esa jarayonni yengillashtirib, xitozan pardozini suvli
muhitdagina emas, hatto tolaga kimyoviy bog‘lashsiz ham barqaror qilish imkonini berishi
kutilmoqda (bu borada tadqiqotlar davom etmoqda).
Umuman olganda, bee-chitosan dan foydalanish to‘qimachilikda mahalliy xom-ashyoni
chuqur qayta ishlash va qo‘shimcha qiymat yaratish imkoniyatini beradi. Xitozanli pardoz
atrof-muhitga zararli bo‘lgan an’anaviy sintetik kimyoviy moddalarni (formaldehid, fenol va
boshq.) qisqartirishga xizmat qiladi, chunki xitozan ekologik toza va biologik parchalanadigan
polimer sanaladi. Kelgusidagi tadqiqotlar asalarilardan olingan xitozan va hosilalarini sanoat
miqyosida qo‘llash bo‘yicha izlanishlarni davom ettirmoqda. Xususan, yarim uzluksiz
pardozlash (eksshaust + pad-dry-cure) kabi texnologiyalarni ishlab chiqarish sharoitiga
moslashtirish bo‘yicha ishlar olib borilmoqda. Bu boradagi izlanishlar natijasida xitozanli
pardozlashning soddalashtirilgan usullari taklif etilib, ularni amaliyotga tatbiq etish tekstil
sanoati bilan hamkorlikda sinovdan o‘tkazilayotgani ma’lum.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Ikhtiyarova G.A., Mamatova Sh.B., Kurbanova F.N. (2022). Asalari podmoridan olingan
xitozan asosida antibakterial bosma qalinlashtiruvchi tarkibni ishlab chiqish.
International
Journal of Chemistry and Materials Research
, 10(1), 15–20.
Page 83
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
2. Isomitdinova D.S., Ikhtiyarova G.A., Sharopov J.M. (2024). Apis mellifera asalari podmoridan
kriogen usulda olingan xitozanning fizik-kimyoviy xossalarini o‘rganish.
Technical Science and
Innovation
, 2024(3), 11–15.
3. Kurbanova F., Djumaeva M., Khudoynazarova G. (2023). Apis mellifera dan olingan
karboksimetilxitozan: sintez va xossalar tahlili.
E3S Web of Conferences
, 460, 10029 (BFT-
2023).
4. Tarbuk A., Flinčec Grgac S., Dekanić T., Sujka W., Draczyński Z. (2020). The Chitosan
Implementation into Cotton and Polyester/Cotton Blend Fabrics.
Materials (Basel)
, 13(16):
3549.
5. Mondal I.H., Ahmed F., Habib A. (2021). Chitosan Derivatives – Promising Sustainable
Biopolymers for Quality Healthcare Textiles.
Biomed. J. Sci. & Tech. Res.
, 40(2): 32142-32150.
6. Kuchkorova D.U., Ikhtiyarova G.A. (2024). Paxta/poliefir smes matolarini Apis mellifera
xitozani yordamida bo‘yash: fizik-kimyoviy xossalar.
Bulletin News in New Science Society
, 1(4),
41–47.
7. Ikhtiyarova G.A., Mengliev A.S., Hazratova D.A., Ayupova M.B. (2021). UzXitan asosidagi
kompleks zagustkalarni paxta-ipak matolariga bosmada qo‘llash.
Tekstil sanoati texnologiyasi
(Technology of Textile Industry, Moskva)
, 4(394), 129–133.
1.
