Page 75
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
BOSHLANG‘ICH SINFLARDA MATEMATIK SAVODXONLIKNI
OSHIRISHDA MENTAL ARIFMETIKANING AHAMIYATI
Rahmonov Bahodir Abduhomidovich
Iqtiso
diyot va pedagogika universiteti “Matematika” kafedrasi
katta o‘qituvchisi, Email: rahmonovb@mail.ru
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15720188
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 11
th
June 2025
Accepted:15th June 2025
Published: 23
rd
June 2025
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining
matematik
savodxonligini
oshirishda
mental
arifmetikaning o‘rni va ahamiyati tahlil qilingan.
Integratsiyalashgan yondashuv asosida matematika
faniga bo‘lgan qiziqishni oshirish, aqliy rivojlanish,
diqqatni jamlash va tez fikrlash ko‘nikmalarini
shakllantirishda
mental
arifmetikaning
ta’siri
asoslangan. Asosiy qismda to‘rt yechilgan masala orqali
mazkur metodikaning amaliy imkoniyatlari ochib
beriladi.
KEYWORDS
Mental
arifmetika,
boshlang‘ich
ta’lim,
integratsiyalashgan yondashuv,
matematik savodxonlik, tez
fikrlash.
KIRISH
XXI asrda raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektning jadal rivojlanishi sharoitida yosh
avlodni raqamlashgan jamiyatga tayyorlash muhim vazifaga aylandi. Bunda matematik
savodxonlik asosiy mezonlardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, boshlang‘ich sinflarda bu
ko‘nikmalarni shakllantirish o‘quvchilarning kelgusidagi intellektual salohiyatiga bevosita
ta’sir qiladi.
So‘nggi yillarda dunyo tajribasida keng tarqalgan metodlardan biri bu —
mental arifmetika
bo‘lib, u bola miyasining har ikki yarim sharini bir vaqtda ishlatishga yordam beradi. Ushbu
maqolada mental arifmetika va matematik savodxonlikni integratsiyalashgan holda
o‘qitishning nazariy va amaliy asoslari yoritiladi.
ASOSIY QISM
1. Mental arifmetika nima?
Mental arifmetika — bu odatiy hisoblash amallarini (qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish, bo‘lish)
abakus
(sanoq doskasi) yordamida, so‘ngra esa miya orqali tasavvurda bajarishga asoslangan
metodikadir. Bu metod o‘quvchilarda:
a)
tez fikrlash;
b)
vizual xotira;
c)
diqqatni jamlash;
d)
mantiqiy tafakkur;
e)
sonlar bilan erkin ishlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
2. Integratsiyalashgan yondashuv nima?
Integratsiyalashgan yondashuv — bu bir nechta fan yoki metodikani uyg‘unlashtirish orqali
ta’lim samaradorligini oshirishga qaratilgan pedagogik yondashuvdir. Bu yerda mental
arifmetika bilan matematika darslari uyg‘unlashadi.
3. Amaliy yechimlar bilan izohlangan misollar
Misol 1. Mental arifmetika asosidagi tez arifmetik hisob
Page 76
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
Masala:
85 + 47 - 32 + 19 = ?
Yechim:
85 + 47 = 132
132 - 32 = 100
100 + 19 =
119
Mental arifmetika metodida bu misolni tasavvurda bajarish uchun “abakus” tasvirlanadi.
Misol 2. Ko‘paytirish mental arifmetika metodida
Masala:
12 × 9 = ?
Yechim:
Mental arifmetikada ko‘paytirish oddiy qo‘shishlar zanjiriga aylantiriladi:
12 × 9 = 12 + 12 + 12 + 12 + 12 + 12 + 12 + 12 + 12 =
108
Misol 3. Ayirish amalida differensial fikrlash
Masala:
200 - 78 = ?
Yechim:
200 - 78 = ?
Avval 200 - 80 = 120
Keyin 120 + 2 =
122
Bu yondashuv bolaning xotirasini faollashtiradi va mental strategiyalarni uyg‘otadi.
Misol 4. Aralash amallar va mental tasavvur
Masala:
(145 + 35) - (50 + 10) = ?
Yechim:
145 + 35 = 180
50 + 10 = 60
180 - 60 =
120
O‘quvchi bu hisobni sonli tasvirlar asosida miya orqali bajaradi.
4. Mental arifmetikaning foydasi
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, mental arifmetika bilan shug‘ullangan o‘quvchilarning:
matematik testlar natijasi 20–30% yaxshiroq;
tafakkur tezligi 1,5 barobar ortiq;
diqqatning jamlanish darajasi yuqori.
NATIJALAR
Mental arifmetika boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nafaqat matematik savodxonligini, balki
umumiy aqliy salohiyatini, xotira, tafakkur va diqqatini rivojlantirishda muhim o‘rin egallaydi.
Integratsiyalashgan yondashuv asosida olib borilgan mashg‘ulotlar natijasida o‘quvchilarda
matematikaga nisbatan ijobiy munosabat shakllanadi.
XULOSA
Ushbu maqolada ko‘rib chiqilgan integratsiyalashgan yondashuv asosida mental arifmetikani
matematik darslarga tatbiq etish usuli boshlang‘ich ta’limda yangi yondashuvni taklif etadi.
Bu orqali o‘quvchilarning aqliy salohiyati, tez fikrlash va mustaqil qaror qabul qilish
ko‘nikmalari shakllanadi. Keltirilgan misollar orqali mental arifmetikaning amaliy
natijadorligi ochib berildi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Бахромов С. «Ментальная арифметика как средство развития мышления у
младших школьников», Тошкент, 2020.
2.
Karimova N. «Mental arifmetika asoslari va ularni o‘qitish metodikasi», TDPU, 2021.
3.
Abdurahmonova Z. «Boshlang‘ich sinf matematika darslarida integratsiya imkoniyatlari»,
Maorif nashriyoti, 2022.
4.
Tanaka Y. «Mental Arithmetic and Brain Development in Early Childhood», Tokyo
University Press, 2019.
5.
UNICEF. “Developing numeracy in early grades through innovative techniques.” UNESCO
Publishing, 2021.
Page 77
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
6.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. «Boshlang‘ich ta’lim metodikasi»,
normativ hujjatlar to‘plami, 2022.
7.
Bozarov, D., & Rahmonov, B. (2024). Kombinatorikaning paydo bo‘lishi va hayotiy
masalalarga tadbiqi.
Modern Science and Research
,
3
(6).
8.
Bozarov, D. U. (2022). Matritsalar mavzusini mustaqil o'zlashtirishga doir
misollar.
МуFаллим хам узликсиз билимлендириу
,
3
(3).
9.
Bozarov, D., & Tufliyev, E. (2025). BOSHLANG‘ICH TA’LIM O‘QUVCHILARINING
MATEMATIK TAFAKKURINI SHAKLLANTIRISH USULLARI.
Modern Science and Research
,
4
(1),
965-972.
10.
Bozarov, D. (2023). Bo‘lajak iqtisodchi talabalarning iqtisodiy kompetensiyasini
rivojlantirishning matematik tahlili.
Академические исследования в современной
науке
,
2
(27), 84-90.
11.
Bozarov, D. (2023). Methods of developing economic competence on the basis of
interdisciplinary relationship.
Modern Science and Research
,
2
(12), 131-137.
