Page 43
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
SAMARQANDNING ARXEOLOGIK TURIZM RESURSLARI
G.R.Tursunova
SamISI, “Turizm” kafedrasi dotsenti
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15690290
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 11
th
June 2025
Accepted:15th June 2025
Published: 17
th
June 2025
Ushbu maqolada Samarqandning arxeologik
turizm resurslari va uning qoldiqlari topilgan asosiy
manzilgohlari yoritilgan bo‘lib, rus hamda mahalliy
olimlar tomonidan ilmiy tadqiqotlar asosida topilgan
topilmalar haqida bayon etilgan.
KEYWORDS
arxeologiya, topilmalar,
qal’a devorlari, Afrosiyob, O‘rta
asr
mudofaa
devorlari
qoldiqlari, ilk O‘rta asrlar
davriga
tegishli
hukmdorlarning yozgi saroyi,
Namaltepa,
Jalamatepa,
Oroltepa,
Mingbuloqtepa,
Qaroqchitepa, Kuyuttepa.
Bugungi kunda Samarqandning turistik salohiyatini yanada yuksaltirish hamda uni dunyo
turistik markazlaridan biriga aylantirish, zamonaviy infratuzilmani yaratish, logistika
masalalari hamda turizm sektorini rivojlantirish bo‘yicha katta ishlar amalga oshirilmoqdadir.
E’tiborlisi, 2019-yilda Samarqand Jahon sayyohlik shaharlari federatsiyasi (WTCF) a’zoligiga
qabul qilindi. Demak, endi Samarqand haqiqatdan ham dunyo turizm shaharlari orasida o‘z
o‘rnini topib, yirik turistik markaziga aylanishi shubhasizdir. Shuningdek, Samarqand 2023-
yilda Butunjahon sayyohlik tashkiloti (UNWTO) Bosh Assambleyasining 25-sessiyasiga
mezbonlik qildi. Bu haqida O‘zbekiston Respublikasi Bosh vazirining o‘rinbosari, Turizm va
madaniy meros vaziri Aziz Abduhakimov 30-noyabr-3-dekabr kunlari Ispaniyaning Madrid
shahrida bo‘lib o‘tgan UNWTOning 24-sessiyasida ovoz berishdan so‘ng ma’lum qilgan edi.
Madriddagi tadbir doirasida O‘zbekiston va Portugaliya 2023-yilda UNWTO Bosh
Assambleyasini o‘tkazish uchun ariza topshirgan mamlakatlar bo‘lib, tadbir natijasida
O‘zbekiston ko‘pchilik ovozga ega bo‘lgan va navbatdagi assambleyani 2023-yilda qadimiy
Samarqand shahrida o‘tkazishga qaror qabul qilingan edi.
Samarqand ulkan turistik salohiyatiga ega ekanligi, “Buyuk ipak yo‘li”da joylashganligi
turistlarni yanada ko‘proq tashrif buyurishiga sabab bo‘lmoqda. Respublikamizning turli
shaharlarida joylashgan 8 ming 250 dan ziyod madaniy meros obyektlari mavjud bo‘lib,
shundan 2330 tasi me’morchilik, 3945 tasi arxeologik, 1138 tasi monumental yodgorliklar va
157 tasi diqqatga sazovor joylar hisoblanadi, ayni paytda O‘zbekistondagi 4 ta me’moriy
majmua Xiva, Buxoro, Samarqand va Shahrisabz shaharlarining tarixiy markazlari YUNESKO
umumjahon madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Turistlarni asosiy jalb etadigan tarixiy
yodgorliklar, ulug’ ajdodlarimizning yuksak iste’dodi bilan bunyod etilgan obidalar, muqaddas
qadamjolarning ulkan qismi aynan tarixiy shaharlarda joylashgan. Xususan, Samarqand
viloyati hududida 1607 ta tarixiy-madaniy meros obyektlari mavjud bo‘lib, ulardan 975 tasi
Page 44
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
arxeologik, 562 tasi arxitektura obyektlari, 36 tasi monumental san’at asarlari, 34 tasi
diqqatga sazovor joylar va 11 tasi muzeylardir.
Darhaqiqat, yuqorida ta‘kidlab o‘tganimizdek, Samarqand viloyatida 975 ta arxeologik
madaniy meros obyektlari mavjud bo‘lib, ulardan eng mashhurlari sifatida Afrosiyob qal’asi,
O‘rta asr Samarqand shahar Oxanin darvozasi qoldiqlari, Samarqand shahrining O‘rta asr
mudofaa devorlari, Sabr-ato qabristonidagi tarixiy manzilgoh arxeologik qoldiqlari, Bozori
Sunduk hammomining arxeologik qoldig’i, Paleolit davri manzilgohi, Ikki Sharbatdor
mahallasining ikki hovuzlari o‘rinlari, Ibrohimxo‘ja mahalla masjidi va hovuz qoldiqlari,
Changhovli mahalla masjidi qoldiqlari, Samarqand shahar O‘rta asr qal’asi arxeologik
qoldiqlari va shu kabilarni misol sifatida ta’kidlashimiz mumkin.
Shunday obyektlardan biri
Afrosiyob qal’asi
bo‘lib, O‘zbekistondagi madaniy meros obyekti,
tarixiy-arxeologiya yodgorligi hisoblanib, ushbu obyekt miloddan avvalgi VIII-VII asrlarga
tegishlidir. Afrosiyob yodgorligi hozirgi Samarqandning shimoliy chegarasiga tutashgan keng
bo‘sh tepaliklari bo‘lib, uning maydoni 219 gektarni tashkil etadi. Tepalikning shimoliy qismi
Siyob arig’i bilan chegaralangan. Janubiy tomondan “eski shahar” deb atalgan Samarqandning
bir qismiga qo‘shilib ketgan.
Mazkur manzilgoh Samarqand shahar atrofidagi Imom Vose MFY hamda Kircha MFY, Shohi-
Zinda ko‘chalari bilan birga Siyob va Obi-Mashxad ariqlari oralarida (Toshkent ko‘chasi)
joylashgan. Ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquqqa ko‘ra ushbu majmua davlat mulki hisoblanadi.
Bu Samarqand davlat muzey-qo‘riqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida tasdiqlangan
hamda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda
Moddiy madaniy merosning ko‘chmas mulk obyektlari milliy ro‘yxatiga kiritilgan hamda
davlat muhofazasiga olingan.
Shaharning dastlabki tarixi haqida yozma manbalarda ma’lumotlar juda kam uchraydi. Ko‘hna
shaharda o‘tkazilgan arxeologik qazishma ishlari esa bunday ma’lumotlarni ko‘proq
bermoqda. Arxeologik qazishmalar bir necha metr qalinlikdagi madaniy qatlamlar qanday
bo‘lganligini ko‘rishga, boylar va kambag’allarning uylarini, hunarmandlarning ustaxonalarini,
savdogarlarning do‘konlarini, ko‘cha va maydonlarni, shohona saroylar va ibodatxonalarni,
masjid va madrasalarni, mudofaa inshootlarini, shaharning suv bilan ta’minlash tizimi va
hokazolarni aniqlashga yordam beradi.
Afrosiyob va uning topilmalariga qiziqish 1868-yilda Chor Rossiyasi tomonidan Samarqand
bosib olingandan keyin boshlandi. Afrosiyobda dastlabki qazish ishlari bilan mayor
Borzenkov (1874), podpolkovnik V.V.Krestovskiy (1883), sharqshunos olimlar
N.I.Veselovskiy (1884-1885; 1895), V.V.Bartold (1904) va V.L.Vyatkinlar (1905; 1912-1913)
shug’ullanishdi. 1919-yilda M.E.Masson va V.L.Vyatkinlar tadqiqot boshlagan joylarda
qazishma ishlarini davom ettirib, somoniylar saroyi (IX asr) xarobalarini ochdilar. 1925, 1929
va 1930-yillarda V.L.Vyatkin Afrosiyobda qazishma ishlarini davom ettiradi va uning turli
davrdagi tarixiga oid ko‘plab materiallar to‘playdi. Ammo 1930-yillarga qadar Afrosiyobda
olib borilgan arxeologik qazishmalarda qadimgi Samarqand tarixiga oid juda kam ma‘lumotlar
berilgan.
Urushdan keyin esa O‘zbekiston Fanlar akademiyasining Tarix va arxeologiya instituti
olimlaridan V.A.Shishkin va I.Terenojkin tomonidan Afrosiyobda jiddiy dala tadqiqotlari
o‘tkazildi. Natijada uning eng pastki qatlamidan miloddan avvalgi VI-V asrlarga taalluqli
buyumlar va uy-joy xarobalari topildi. V.A.Shishkin (1958-1966) va Ya.G’ulomovlar (1967-
1970) rahbarligida olib borilgan keng ko‘lamli arxeologik qazishmalar natijasida qadimgi
madaniy qatlam ma‘lumotlari Afrosiyobning boshqa joylaridan ham topildi. 1966-yil 13-
iyulda Afrosiyobni arxeologik jihatdan kompleks o‘rganishni tashkil etish maqsadida
respublika hukumatining maxsus qarori qabul qilindi. Unga ko‘ra, Afrosiyob “arxeologik
qo‘riqxona” deb e’lon qilinib, uni o‘rganish ishiga Toshkent va Samarqand davlat
universitetlari hamda Madaniyat vazirligining San’atshunoslik instituti ham safarbar etildi.
Aniq ilmiy rejalar asosida boshlangan arxeologik tadqiqotlar tufayli nafaqat shaharning ko‘p
Page 45
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
asrlik yoshi, balki uning har xil davrlardagi tarixiy topografiyasi, shahar tarkibi, shahar
hayotining rivojlanish bosqichlari, bosqinlar tufayli yuz bergan bo‘hronlar davri aniqlandi.
Afrosiyob manzilgohi nomining kelib chiqishi etnograf olim V.L.Vyatkin asarlarida qayd etilib,
Afrosiyob degan nom XVII asrdan boshlab yozma manbalarda tilga olina boshlagan. Bu
davrgacha esa uni “Hisori Ko‘hna”, “Qal’ai Ko‘hna” (Eski qal’a) kabi nomlar bilan atashgan.
Bugungi kunda xalq orasida ham, ilmiy qo‘lyozmalarda ham Afrosiyob nomi bilan ataladigan
bo‘ldi.
Yana bir etnograf tadqiqotchi V.A.Livshis yodgorlik nomini “Parshab” (sug‘dcha Parshvab)
ya’ni, “Siyob usti” so‘zidan kelib chiqqanligi haqidagi fikrlarini bayon etadi. Biroq, respublika
hududida Afrosiyob nomi bilan bog‘liq boshqa ko‘plab geografik nomlar ham mavjud.
Jumladan, Toshkent shahridagi Mingo‘rik tarixiy yodgorligining boshqa nomi “Afrosiyob
oshxonasi” bo‘lsa, “Shohnishintepa” hududi “Afrosiyob taxti” deb nomlanadi. Shu bilan
birgalikda, Qashqadaryo viloyati Kitob shahridagi yodgorlik nomi ham Afosiyob nomi bilan
aloqador.
Afrosiyob XII asrda amalga oshirilgan mo‘g‘ullar hujumidan so‘ng ana shunday xaroba holatga
kelib qolgan. U o‘sha davrlarda Samarqand shahrining markazi bo‘lgan. Ammo hududning
afsonalarda tilga olingan Turon shohi nomi bilan atalgan tepalik yaqinidan oqib o‘tuvchi Siyob
arig‘i bilan hech qanday bog‘liqlik joyi mavjud emas.
Samarqandning mo‘g‘ullar hujumi davrigacha asosiy markazi bo‘lmish Afrosiyob o‘sha vaqtda
mustahkam qal’a devorlari bilan o‘rab olingan edi. Ibn al-Faqih o‘z asarlarida qal’a haqida
yozar ekan, uning Kesh, Xitoy, Usturshona va Ohanin singari nomlar bilan ataluvchi
darvozalari haqida alohida to‘xtalib o‘tadi. Har qanday geografik hududlarda bo‘lgani singari,
mazkur maskanda ham darvozlar nomlari keyinchalik o‘zgarib ketgan. Afrosiyob darvozalari
xususida ma’lumotlar qoldirgan Al-Ishtaxriy (X asr) Kesh nomli darvozani “Katta”, Ohanin
darvozasini “Navbahor”, Usturshona darvozasini esa “Buxoro” nomlari bilan tilga olgan.
Mazkur darvozalarning biri hozirgi Xizr masjidi o‘rnida joylashgan bo‘lib, bu darvoza o‘z
davrida Kesh, keyinchalik Katta darvoza nomlari bilan mashhur bo‘lgan.
Arab tarixchisi Al-Ishtaxriyning yozishicha, bu darvoza toza temirdan yasalgan bo‘lib, unda
xalqqa noma’lum tilda yozilgan yozuvlar mavjud bo‘lgan. Tub aholi vakillari mazkur
yozuvlarni “imyariy yozuvi” (arab qabilalaridan biri) deb hisoblashgan. Tarixchi Bloshe esa bu
yozuvlarni O‘rxun bitiklari bo‘lishi mumkinligi haqida aytib o‘tadi. Al-Ishtaxriy Samarqandga
kelgan vaqtida bu yerda qo‘zg‘alon ko‘tariladi. Qo‘zg‘alonchilar tomonidan mazkur temir
darvoza buzib tashlanadi. Keyinchalik esa uni shahar hokimi Abul Muzaffar qayta tiklaydi,
ammo avvalgi darvozada mavjud bo‘lgan bitiklar yangi darvozaga yozilmaydi.
2019-yil 20-aprel sanasidan boshlab Janubiy Koreyadan Samarqandga tashrif buyurgan bir
guruh elchilar Afrosiyob yodgorligiga tashrif buyurishdi. Samarqandda mehmon bo‘lgan
Janubiy Koreya Prezidenti Mun Je In qadimiy Afrosiyob devorlaridagi suratlarga nazar solar
ekan, u manzilgoh haqida shunday fikr bildirgan: “Men O‘zbekistonga kelayotganimda 1400
yil oldingi bir kunni yodga oldim. U qadimiy koreys davlati elchilari Samarqandga kelgan
kundir. Otga yoki tuyaga minib dam olmasdan mashaqqat chekib kelishlariga ikki oycha vaqt
ketgandir. Baland tog‘ tizmalari, adirlar va cho‘llardan o‘tib, qor va yomg‘irda qolib, ba’zida
jazirama va sovuq bilan kurashib uzoq vaqt sarflagan bo‘lsalar kerak. Bugun siz azizlar kabi
1400 yil oldin O‘zbekistonning qadimiy ahli ham uzoqdan kelgan mehmonlarni iliq kutib
olgan. Mustahkam do‘stlik va ishonch Afrosiyobning g‘arbiy devoridagi suratda o‘z aksini
topgan. Garchi, Koreya va O‘zbekiston bir-biridan uzoqda bo‘lsa ham qadimiy koreys davlati
davridan boshlab elchilari kelib ketadigan do‘st davlatlar bo‘lgan”.
Uzoq yillar Janubiy Koreya hududidagi qadimiy davlatlar va yurtimiz o‘rtasidagi madaniy
aloqalar haqidagi aniq ma’lumotlar kamyob edi. O‘tgan asrning o‘rtalarida topilgan qadimiy
suratlar esa ta’bir joiz bo‘lsa, tarix ilmini ostin-ustun qilib yubordi. Aslida hammasi mana
bunday boshlangan edi: “Samarqand shahrining tarixiy qismida VI-VII asrlarda gullab-
yashnagan Afrosiyob shahri qoldiqlari yotibdi. Ushbu yirik arxeologik yodgorlik Samarqand
Page 46
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
shahri tarixidan darak beruvchi muhim yodgorliklardan biridir. Arxeologlar bir-birini bosib
turgan 11 ta madaniy qatlam borligini aniqlagan. Shaharning zamonaviy relyefida qudratli
qal’aning xarobalari, ko‘hna mudofaa devorlari, qachonlardir shaharga suv keladigan
kanalning vayronalarini oson ajrata olishi mumkin”.
Afrosiyob boshiga tushgan ayanchli voqealardan biri shuki, 1965-yil Samarqand shahridagi
qurilishi rejalashtirilgan yangi ko‘cha aynan ana shu qadimiy shahar xarobalari ustidan o‘tishi
belgilandi. O‘sha vaqtda Samarqandda, mamlakatimizda faoliyat ko‘rsatayotgan ziyolilar
qanchalik qarshilik qilishmasin, yo‘l qurilishi boshlandi. Yo‘l o‘tadigan hudud tekislanayotgan
vaqtda esa butun insoniyat uchun nodir topilma, bir qator davlatlar, umuman dunyo tarixi
haqida ma’lumot beruvchi devoriy suratlar topildi. Eng yomoni, buldozer devoriy suratni qoq
o‘rtasidan ikkiga bo‘lib o‘tgan edi. Bu bugungi kunda mavjud yer yuzidagi tarixiy devoriy
suratlarning eng yiriklaridan biri edi. Devoriy suratlarning qismlari ham juda noyob va ulkan
ahamiyatga ega bo‘lgani uchun darhol muzeyga jo‘natiladi.
XX asrning 90-yillaridan boshlab ana shu devoriy surat jahondagi ko‘plab arxeolog, tarixchilar
bir qator mamlakatlardagi ilmiy institutlarni o‘ziga jalb eta boshladi. Negaki, ushbu devoriy
suratlar ilk o‘rta asr davrining nodir san’at asari, qadimgi So‘g‘diyona hayoti va madaniyati
to‘g‘risida so‘zlash bilan birga boshqa davlatlar madaniyatidan ham hikoya qiladi. Xususan,
Afrosiyob shohi Varxumanning saroyida chizilgan deb hisoblanayotgan ushbu devoriy
suratlarning “Elchilar xonasi” deb nomlangan qismi qadimgi davlatlar tarixiga yangilik
kiritishi oydinlashdi. Yanayam aniqrog‘i, devoriy suratda bir qator qadimiy davlatlar,
jumladan, Koguryo davlatidan tashrif buyurgan elchilar surati ham tasvirlangan edi. Bu esa
VI-VII asrlardayoq ikki davlat o‘rtasida aloqalar mavjud bo‘lganini tasdiqlaydigan juda muhim
fakt edi.
Shunday qilib, mazkur yodgorlikning vaqt ta’sirida yemirilib borayotgani sababli So‘g‘diyona
fransuz-o‘zbek arxeologik missiyasi tashabbusi bilan Madaniyat va sport ishlari vazirligi
hamkorlikda “Afrosiyob devoriy suratlarini asrab-avaylash uyushmasi”ga asos solindi. Loyiha
YUNESKOning Toshkentdagi vakolatxonasi ko‘magida ishga tushirildi. 2014-yilda Samarqand
shahridagi Afrosiyob muzeyida noyob qadimiy yodgorlik hisoblangan “Elchilar xonasi”
devoriy suratlarining restavratsiya ishlari boshlandi. Bu ish hukumatimiz tomonidan hamda
AQSH, Shvetsariya, Fransiya va Janubiy Koreya davlatlari ko‘magida davom ettirildi.
“Elchilar xonasi” devoriy suratlarida o‘sha davrdagi bir qator davlatlardan Afrosiyob
hukmdori saroyiga tashrif buyurgan elchilar tasviri mazkur suratlarning umuminsoniy
ahamiyatini yanada oshiradi. Xususan, unda VI-VII asrlardagi Koguryo davlati vakillari
tasvirlangani Janubiy Koreya tarixida ham yangilik deb baholandi va koreyalik olimlar bilan
hamkorlikda keng miqyosdagi o‘rganish ishlari boshlab yuborildi.
2015-yilda Janubiy Koreyaning “Shimoliy-Sharqiy Osiyo tarixi” fondi ko‘magida mazkur davlat
tarixchi olim va mutaxassislari hamkorligida devoriy suratlarning vaqt ta’sirida yemirilgan
qismlarini ham qayta tiklashga kirishildi. Bu esa O‘rta Osiyo tarixida ilk marta va hatto dunyo
tajribasida ham kamdan kam uchraydigan tajribalardan biri deb e’tirof etish mumkin. Xullas,
Janubiy Koreya va O‘zbekiston olimlari bilan hamkorlikda to‘liq ilmiy asoslangan holda
qadimiy Afrosiyob shahri o‘sha holatda “qayta tiklandi”. Aniqrog‘i, qadimiy shahar maketi va
shaharning ko‘rinishi 3D formatdagi videolavhasi tayyorlandi. Buning uchun dastlab bugungi
kunning eng zamonaviy texnologiyalari orqali shaharning qoldiqlari skaner qilindi.
Shaharning o‘rni yuqori sifatli, havodan va yon tomonlardan 3D fotoapparatlarida suratga
olindi. Maxsus apparatlarda test analizlari olindi va hatto bir surat mikroskop orqali o‘rganib
chiqildi. Barcha devorlar qoldiqlari tadqiq etilib, taqqoslanib, kompyuter grafikasi asosida
ilmiy asoslangan holda tiklab borildi. Devoriy suratlar va shaharning ko‘rinishini tiklashda
ultrabinafsha hamda infraqizil nurlar orqali o‘sha ranglarning aniq holatini tiklashga erishildi.
Vanihoyat, qadimiy shahar to‘laligicha, o‘z vaqtida qanday bo‘lgan bo‘lsa shundayligicha
videolavha shaklida ko‘z o‘ngimizda namoyon bo‘ldi. Bu esa tarix fanida misli ko‘rilmagan
Page 47
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
yutuq edi. Biz endi Samarqandning VI asrda qayday ko‘rinishda bo‘lganligini bilamiz. Ana shu
tariqa, qadimiy surat-ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlar tarixiga yo‘l ochib bergan edi.
Bugun Samarqandga tashrif buyurayotgan turistlarning aksariyati “Afrosiyob” muzeyiga
tashrif buyurib, tasvirlarni hamda devoriy suratlarni tomosha qiladi. Mazkur suratlar bo‘yicha
olib borilgan tadqiqotlar haqida yurtimiz olimlari ham bir necha marta Janubiy Koreyada
bo‘lishdi. Dunyoning bir qator mamlakatlari, xususan, Janubiy Koreyada ko‘plab ko‘rsatuvlar
tashkil etildi.
Samarqand shahrining O‘rta asr mudofaa devorlari qoldiqlari
O‘zbekistondagi madaniy
meros arxeologiya yodgorligi bo‘lib, ushbu obyekt miloddan avvalgi XIV-XII asrlarga tegishli
va hozirda Samarqand shaharda joylashgan. Mazkur obyekt “Yangi Xayrabod” MFY Urgut
ko‘chasida joylashgan bo‘lib, davlat mulki sanaladi. Samarqand viloyati madaniy meros
boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida yuritiladi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning ko‘chmas mulk
obyektlari milliy ro‘yxatiga kiritilgan hamda davlat muhofazaasiga olingan.
Samarqandda ilk O‘rta asrlar davriga tegishli hukmdorlarning yozgi saroyi.
Samarqand
viloyati hududidagi Darg‘om kanalining chap qirg‘og‘ida ilk O‘rta asrlar davriga tegishli
Samarqand hukmdorlarining yozgi saroyi topildi. Bu haqida O‘zbekiston Axborot agentligi
xabar berdi. Ushbu shohona saroy Kofirqal’a nomli arxeologik yodgorlikda joylashgan bo‘lib,
turli yillarda yodgorlikning turli hududlarida stratigrafik xarakterdagi kichik qazishma ishlari
amalga oshirilgan.
2001-yildan boshlab esa 16 gektarli qadimgi shaharning 76x76 metrlik maydonida
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Arxeologiya institutining arxeologlari keng
qamrovli arxeologik qazishma ishlarini olib bordi. Natijada qadimgi shaharning qal’a qismida
(Arki a’losida) 2017-yilda monumental me’moriy majmua ochildi.
Milodiy V-VI asrlarga tegishli majmuada Samarqand ixshidlarining (hukmdorlarining) davlat
arxivi va yozgi saroyi joylashgan bo‘lib, yong‘in tufayli vayronaga uchragan arxivdan noyob
davlat hujjatlari (davlat boshqaruviga oid hujjatlar, elchilik xatlari, davlatlararo shartnomalar
va b.) “bulla” deb atalgan taxtakachlarda so‘g‘diy yozuv namunalari topildi. Saroyning yog‘och
ustunli ko‘rkam xonalaridan birida uch yarusli sufa, sufa ustida esa shersifat ko‘rinishdagi
taxtiravonda hukmdor o‘tiribdi. Xonaning devorlari o‘yma yog‘och panno shaklidagi rasmlar
galereyasi bilan bezatilgan. Uning o‘lchamlari 124x141 sm, pannoning o‘zi ikkita keng
doskadan iborat bo‘lib, ular temir tutqich bilan biriktirilgan. Old tomondan taxtalarda
zardushtiy insonlar suratlari to‘rt qavatga joylashtirilgan. Kompozitsiyada jami 46 ta odam
shakli tasvirlangan. Ularning uchtasi shartli ko‘rinishda, yuqoridan chap qismidagi ikkita
shakl arang ko‘rinadi, o‘ng tomondagi shaklning faqat qo‘li ko‘rinadi.
Kompozitsiyaning asosiy mavzusi sher shaklida taxtda o‘tirgan bosh ilohga sajda qilish.
Ehtimoldan uzoq emas, bu zardushtiylikning bosh ma’budasi buyuk xudo Nana bo‘lishi
mumkin. Odamlar uning huzuriga turli xil sovg‘alar bilan kelgan. Pastki qavatda musiqachilar
galereyasi tasvirlangan. Undan keying pastki qavatda yana qo‘llarida turli xil sovg‘a-salomlar
bilan kelgan ziyoratchilar suratlari tiz cho‘kkan holda aks ettirilgan. Pastki qavatda suratlar
galereyasi markazida muqaddas olov ramzi Altar joylashgan bo‘lib, muqaddas altarga bir
tomondan og‘zi mato bilan bog‘langan erkak talpinmoqda, ikkinchi tomondan esa ayolsifat
shakl altar oloviga xushbo‘y o‘simlik kukunini sepmoqda.
Ushbu muqaddas shohona zal va zardushtiylik ma’budalarining eng ulug‘laridan biri, buyuk
Nana surati, yog‘ochga o‘yib ishlangan devoriy panno VIII asr boshlarida arablarning Qutaybo
ibn Muslim boshchiligidagi harbiy qo‘shini tomonidan yoqib yuborilgan.
Bunday ko‘p qirrali aniq suratlar kompozitsiyasi O‘rta Osiyo arxeologiya tarixida birinchi
marta uchradi, bu dunyo ahamiyatiga molik noyob kashfiyotlar sirasiga kiradi.
Namaltepa
O‘zbekistondagi madaniy merosi arxeologiya yodgorligi bo‘lib, V-VIII asrlarga
tegishli va hozirda Samarqand viloyatining Oqdaryo tumanida joylashgan. Obyekt manzili
Moyqovoq MFY bo‘lib, davlat mulki sanaladi. Samarqand viloyati madaniy meros boshqarmasi
Page 48
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
operativ boshqaruv huquqi asosida yuritiladi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrdan Moddiy madaniy merosning ko‘chmas
mulk obyektlari milliy ro‘yxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan.
Jalamatepa
O‘zbekistondagi madaniy meros arxeologiya yodgorligi bo‘lib, IX-X asrlarga
tegishli va hozirda Samarqand viloyatining Bulung‘ur tumanida joylashgan. Obyekt manzili
Ko‘kgumbaz MFY.
Oroltepa
O‘zbekistondagi madaniy meros arxeologiya yodgorligi bo‘lib, VII-VIII asrlarga
tegishli. Ushbu obyekt Samarqand viloyati Urgut tumani Soygus MFYda joylashgan.
Mingbuloqtepa
O‘zbekistondagi madaniy meros arxeologiya yodgorligi bo‘lib, Samarqand
viloyati Urgut tumani Mang‘itobod MFYda joylashgan.
Qaroqchitepa
O‘zbekistondagi madaniy meros arxeologiya yodgorligi bo‘lib, V-VII asrlarga
oid obyekt hisoblnadi. Ushbu obyekt Samarqand viloyati Tayloq tumani Xo‘jayuz MFYda
joylashgan.
Kuyuttepa
O‘zbekistondagi madaniy meros arxeologiya yodgorligi bo‘lib, hozirda Samarqand
viloyati Oqdaryo tumani Arpa MFYda joylashgan.
Samarqand shahrining O‘rta asr mudofaa devorlari qoldiqlari
O‘zbekistondagi madaniy
meros arxeologiya yodgorligi hisoblanib, XI-XII asrlarga tegishli. Samarqand shahri Yangi
Xayrabod MFY, Urgut ko‘chasida joylashgan. 2019-yil 4-oktabrdan Moddiy madaniy
merosning ko‘chmas mulk obyektlari milliy ro‘yxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga
olingan.
Arxeologiya turizm bu-tarixiy-madaniy turizmning bir yo‘nalishi bo‘lib, maqsadi turistlarni
qadimiy madaniyat o‘choqlari, qoldiqlari, obidalari, qoyatoshlardagi rasmlar va shakllar,
qoldiq qal’alar, g‘orlar, qadimiy uy ashyolari bilan tanishtirish, arxeologiya ma’ruzalariga,
yig‘inlariga taklif qilishdan iboratdir.
Haqiqatan ham arxeologik turizm ilmiy, ekskursiya, tarixiy-madaniy, etnografiya va ziyorat
turizm turlari bilan birgalikda ishlaydi.
So‘nggi o‘n yilliklarda arxeologiya turizmi Misr Arab Respublikasi, Gretsiya, Hindiston,
Ispaniya, Livan, Isroil, Turkiya davlatlarida kuchli rivojlanmoqda. Chunki, bu davlatlarda
eramizdan oldingi ming yilliklarda qurilgan qal’alar, ibodatxonalar va boshqa inshoatlarning
qoldiqlari yaxshi saqlanib qolgan. O‘zbekistonda ham jumladan, Samarqandda ham xalqaro
arxeologik turizmni rivojlantirishning juda katta salohiyati borligini yuqoridagi manbalardan
bilish mumkin. Bu salohiyatdan foydalanish uchun birinchi navbatda saqlanib qolgan
arxeologiya obidalarida arxeologik turizm infratuzilmalarini yaratishimiz lozim. Ikkinchidan,
arxeologiya obyektlarning reklamalarini va ularga mos turistik marshrutlarini yaratishimiz,
uchunchidan, arxeoligik turizm bo’yicha ichki va xalqaro turistlar uchun yangi mavzuli turistik
paketlarni xalqaro turizm bozoriga taklif qilish lozimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Turizm to‘g‘risida”gi Qonuni 2019 y.
2.
Mirziyoev Sh.M. “O‘zbekiston Respublikasining turizm sohasini jadal rivojlantirishni
ta’minlash chora - tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni. 2016 - yil 2 – dekabr
3.
Mirziyoev Sh.M.Yangi O‘zbekiston strategiyasi kitobi. –T.: “Oʻzbekiston” nashriyoti, 2021.
- 464 b.
4.
Tuxliyev I.S., Abduxamidov S.A. “Turizm: nazariya va amaliyot”. Darslik, Toshkent,
2021.-405 b
