Page 169
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
XORIJIY MAMLAKATLARDA INSON HUQUQLARINI
CHEKALSHNING ASOSIY MEZONLARI.
Bobonazarov Muhammadjon Muzaffar o’g’li
Toshkent davlat yuridik universiteti
“Xalqaro huquq va inson huquqlari” mutaxassisligi magistiri
muzaffarovichmuhammadjon@gmail.com
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15791730
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 24
th
June 2025
Accepted:25 th June 2025
Published: 30
TH
June 2025
Ushbu maqolada xorijiy mamlakatlar qonunchiligida
inson huquqlarini cheklash masalalari bayon qilingan.
Shuningdek, bu boradagi xorijiy mamlakatlar tajribalari
atroflicha muhokama qilingan. Ularning qonunchiligidagi
yutuqlar o‘rganilib bizning mamlakatimiz qonunchiligiga
joriy qilinishi kerak bo’lgan jihatlar ham bayon qilingan.
KEYWORDS
“Favqulodda holatdan maxsus
ehtiyotkorlik holatiga o‘tish”,
“National Emergencies Act”,
“Freedom of speech”, “Privacy
rights”.
Kirish.
Favqulodda holatlar davomida inson huquqlarining cheklanishi – davlat va fuqaro
o‘rtasidagi huquqiy muvozanatni saqlab qolishga doir murakkab masalalardan biridir. Inson
huquqlarri har qanday sharoitda, hatto favqulodda holat e’lon qilingan vaqtlarda ham muhim
ahamiyatga ega bo‘lib qoladi. Shu bois turli davlatlar bu masalaga o‘zining siyosiy tizimi,
konstitutsiyaviy tamoyillari va xalqaro majburiyatlaridan kelib chiqqan holda yondashadi.
Mazkur rejada ayrim xorijiy mamlakatlarda favqulodda holatlarda inson huquqlarining
cheklanishiga oid qonunchilik, amaliy tajriba va institutsional mexanizmlar qiyosiy tahlil
qilinadi.
Germaniya tajribasiga yuzlansak va favqulodda holat
joriy qilish borasida qanday o’ziga xos jihatlari bor degan savollarga atroflicha yuzlansak.
Barchamizga ma’lumki Germaniya jahonning rivojlanagn mamlakatlaridan biri sifatida tan
olingan va huquqiy tizimi ham ko‘plab davlatlar havas qiladigan darajaga yetgan. Germaniya
qonunchiligiga ko‘ra inson huquqlari muayyan istisno holatlarda, asosan urush davrida yoki
xalq hayotiga tahdid soladigan boshqa favqulodda vaziyatlarda vaqtinchalik cheklov joriy
qilinishi mumkin. Germaniya asosiy qonunida cheklov bandi aniq belgilanmagan ammo
bunday holatlar uchun protsessual qoidalar mavjud. Ushbu joriy qilinayotgan cheklovlar
Germaniya qonunlariga mos va Germaniyaning xalqaro huquqiy hujjatlariga qarama qarshi
bo‘lmasligi kerak
. Shuningdek, Germaniya asosiy qonunida pandemiya uchun maxsus
qoidalar nazarda tutilmagan. Biroq, tabiiy ofatlar va yirik baxtsiz hodisalar va boshqa ichki
yoki tashqi favqulodda vaziyatlarda Asosiy qonun konstitutsiayviy tuzumning amal qilishini
ta’minlash uchun muayyan protsessual va tashkiliy qoidalarni belglaydi. Ammo ushbu qoidlar
favqulodda vaziyatlarda inson huquqlarini buzilishini oqlamaydi. Shuningdek, Germaniya
Federativ Respublikasida favqulodda holatni tartibga soluvchi maxsus qonun hujjatlari
mavjud emas. Asosiy qonunning 70-moddasiga binoan, shtatlar (tumanlar) qonun chiqarish
huquqiga ega, agar asosiy qonun Federatsiyaga qonun chiqaruvchi hokimiyatni bermasa.
Jamoat xavfsizligi uchun xavflarni oldini olish Germaniya federal tizimidagi shtatlarning
1
https://www.venice.coe.int/files/EmergencyPowersObservatory/GER-E.htm
Page 170
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
yurisdiksiyasidadir. Shuning uchun, barcha 16 shtat tabiiy ofatdan himoya qilish to‘g‘risidagi
qonunlarni qabul qiladi
COVID-19 pandemiyasi davrida Germaniya qanday yo‘l tutgan favqulodda holat
qilganmi yoki yo‘qmi degan savolga javob beradigan bo‘lsak. 2020-yil 27-martda Bundestag
“Infeksiyalardan himoya qilish to‘g‘risidagi qonun”ga kiritilgan o‘zgartirish bilan milliy
ahamiyatga ega bo‘lgan epedemik vaziyatni e’lon qilgan va bu favqulodda holat sifatida
baholangan.. Bundan avval, 2020-yil 16-mart kuni Bavariya Ichki sihlar, sport va integratsiya
vazirligi Bavariyaning tabiiy ofatlardan himoya qilish to’g’risidagi qonunining 4-bandi asosida
butun hudud bo’ylab tabiiy ofat holatini e’lon qilgan.
Asosiy qism.
Bundan ta
s
hqari 2020-yil 19-noyabrda Germaniya parlamenti “Epidemik
vaziyatda aholining himoyasini kuchaytirish uchun uchinchi qonunni (Dritte Gesetz zum
Schutz der Bevölkerung bei einer epidemischen Lage von nationaler Tragweite) qabul qildi.
Ushbu qonun, COVID-19 tarqalishini cheklash uchun zarur choralarni amalga oshirishda
konstitutsiyaviy huquqlarni buzmaslikni ta’minlashga qaratilgan. Shuningdek, laboratoriya
quvvatlarini oshirish, tez antigen testlarini joriy etish, xavfli hududdan qaytgan sayohatchilar
uchun yagona talablarni belgilash, emlash dasturlarini tayyorlash va sog‘liqni saqlash
xizmatlarini raqamlashtirsih kabi choralarga ham asos bo’ldi
COVID-19 davridagi favqulodda holat qachon tugatilgan degan savolga javob
beradigan bo‘lsak, 2021-yil 25-noyabrda Germaniya hukumati COVID-19 pandemiyasi bilan
bog‘liq favqulodda holatni tugatish to‘g‘risida qaror qabul qilgan. Sog‘liqni saqlash vaziri Jens
Spahn bu qarorni “favqulodda holatdan maxsus ehtiyotkorlik holatiga o‘tish” deb atagan
.
Demak Germaniya tajribasini umumiylashtiradigan bo‘lsak, Germaniya favqulodda holatlarni
faqat ekstremal vaziyatlarda, masalan, tabiiy ofatlar yoki milliy xavf-xatarlar yuzaga kelganda
e’lon qiladi. Favqulodda holat davrida ham inson huquqlari kafolatlari saqlanadi, ammo ba’zi
cheklovlar joriy etilishi mumkin.
Endi esa yana bir rivojlangan davlat hisoblangan Yaponiyaning favqulodda holatlarga
doir tajribasini o‘rganamiz. Yaponiyaning favqulodda holatlar tizimi ikki asosiy qonunga
bo’linadi:
1.Disaster Reliaf Act (“Tabiiy ofatlar oqibatlarini bartaraf etish to‘g‘risidagi qpnun”)
ushbu qonun 1947-yil 18-oktabrda qabul qilingan va 35 ta moddadan iborat. Ushbu qonun
ko‘ra tabiiy ofatlar yoki favqulodda vaziyatlar yuzaga kelganda davlat tomonidan zarur
yordam ko’rsatishni tartibga solgan.
2.Act on Special Measures for Pandemic Influenza and New Infectious Diseases
Preparedness and Response (“Yuqumli kasalliklar va maxsus chora-tadbirlar to‘g‘risidagi
qonun”). Ushbu qonun 2012-yilda qabul qilingan bo‘lib, pandemiya yoki yuqumli kasalliklar
holatida hukumatga favqulodda holat e’lon qilish va zarur choralarni, ya’ni insonlarning
ma’lum bir huquqlarini cheklash imkonini beradi.
Biz e’tibor qaratishimiz kerak bo‘lgan qonun bu ikkinchi qonun hisoblanadi, chunki
aynan shu qonunda yuqumli kasalliklar tarqalgan vaqtda favqulodda holat e’lon qilinishi va
insonlarning ayrim huquqlari cheklanishi haqida tegishli normalar mavjud. Demak, ushbu
qonunning maqsadi pandemiya yoki yangi yuqumli kasalliklar holatida zarur choralarni
ko‘rish. Favqulodda holat e’lon qilish tartibi esa, Bosh vazir pandemiya yoki yangi yuqumli
kasalliklar holatida favqulodda holat e’lon qiladi. Endi bevosita bu e’lon qilingan favqulodda
holat davrida insolarning qaysi huquqlari cheklanishi mumkin degan savolga javob beramiz.
Ushhbu qonunning 19-moddasiga ko’ra “fuqarolarning shaxsiy erkinlik va harakatlanish
2
https://www.venice.coe.int/files/EmergencyPowersObservatory/GER-E.htm
3
https://www.loc.gov/item/global-legal-monitor/2020-11-24/germany-amendments-to-infectious-diseases-
4
https://www.dw.com/en/germany-pandemic-state-of-emergency-may-end-in-november/a-5954042
Page 171
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
huquqi” cheklanadi
. Ya’ni kasallangan yoki kasallik tarqatganlikda gumon qilingan shaxslar
izolyatsiya yoki karantinga olinishi mumkin. COVID-19 davrida ayrim bemorlar sog‘liqni
saqlash muassasalarida majburan izolyatsiya qilingan.
Keyingi cheklanishi mumkin bo‘lgan inson huquqlardan biri bu “yashash joyi va
harakatlanish erkinligi huquqi”, favqulodda holat e’lon qilinganda fuqarolarga o‘z uylarida
qolish tavsiya etiladi. Ba’zi hududlarga kirish yoki chiqish cheklanishi mumkin. Aynan
Yaponiyada COVID-19 davrida e’lon qilingan favqulodda holat davrida Tokyo va Osaka
hududlarida istiqomat qilgan insonlarga uyda qolish buyurilgan.
Navbatdagi cheklanishi mumkin bo‘lgan huquqlardan biri bu “tadbirkorlik va mulkdan
foydalansih huquqi”
. Do‘konlar, restoranlar, klublar va boshqa muassasalarga ish vaqtini
cheklash, vaqtincha yopish tavsiya etilishi yoki buyurilishi mumkin. Aynan pandemiya
davrida restoranlar soat 20:00 da yopilishi talab qilingan, ba’zilariga jarima qo‘llanilgan.
Navbatdagi cheklanishi mumkin bo‘lgan huquq “so‘z erkinligi va yig‘ilish huquqi”.
Ushbu yuqorida ta’kidlangan qonunga ko‘ra ommaviy yig‘inlar (konsertlar, mitinglar,
festivallar) o‘tkazish favqulodda holat joriy qilingan davrda taqiqlanishi mumkin. Ushbu
cheklovlar to‘g‘ridan to‘g‘ri so‘z erkinligini cheklamasligi mumkin, ammo jamoaviy faoliyatni
cheklaydi.
Keyingi cheklanishiga ruxsat berilgan inson huquqlaridan biri bu “maxfiylik va sog‘liq
haqidagi ma’lumotlar”. Ushbu cheklovga ko‘ra kasallangan shaxslar haqida sog‘liqni saqlash
idoralari tomonidan ma’lumotlar yig‘ilishi mumkin.
Demak yaponiyaning favqulodda hlat rejimi joriy qilishi va bu davrda inson
huquqlarini chejlash borasidagi tajribasini xulosalaydigan bo‘lsak, Bosh vazir favqulodda
holatni e’lon qilish huquqiga ega hisoblandi. Shuningdek, Yaponiyada favqulodda holatlar
e’lon qilinganda, majburiy cheklovlar o‘rniga ijtimoiy bosim va fuqarolarni o‘z xohishiga ko‘ra
choralar ko‘rishga undaydi. Masalan, COVID-19 pandemiyasi davrida majburiy cheklovlar
o‘rniga ijtimoiy masofani saqlash va ijtimoiy mas’uliyatga urg‘u bergan. Shuningdek, COVID-
19 pandemiyasi davrida bir necha bor favqulodda holatlar e’lon qilingan, ammo bu choralar
majburiy emas, balki tavsiya sifatida qabul qilingan. Yaponiyada favqulodda holatlarni e’lon
qilishda hukumatning tavsiyalari va jamoatchilikning ongli ishtiroki katta ahmiyatga ega.
Favqulodda holatlarda inson huquqlarini cheklash borasida AQSH tajribasiga murojaat
qilamiz. Chunki, bu davlat tajribasidan o‘rganadigan narsalar juda ko‘p. AQSH da favqulodda
holatlarni joriy qilish tizimi, prezidentga muayyan krizislar yoki favqulodda vaziyatlarga
javoban kengaytirilgan vakolatlar beradi. Bu favqulodda holatlarni joriy qilishning asosiy
maqsadi davlat xavfsizligini ta’minlash va tezkor qarorlar qabul qilish imkoniyatishi
yartishdir. Endi favqulodda holatlarni joriy qilishning huquqiy asoslariga to‘xtalamiz. Birinchi
navbatda biz murojaat qiladigan huquqiy hujjat bu 1976-yilda qabul qilingan “National
Emergencies Act”
. Ushbu qonun prezidentga favqulodda holatni e’lon qilish huquqini beradi.
Prezident favqulodda holatni e’lon qilganidan so‘ng, 130 dan ortiq maxsus vakolatlarni
amalga oshirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Ammo bu vakolatlar faqat qonuniy asosda va aniq
maqsadlar uchun ishlatilishi kerak. E’lon qilingan favqulodda holat darhol Kongresga
yuborilishi va Federal ro‘yxatda e’lon qilinishi kerak. Favqulodda holat e’lon qilingan kundan
30 kun davom etadi. Agar Kongress tomonidan tasdiqlanmasa, favqulodda holat tugaydi .
Shuningdek, president favqulodda holatni tugatish huquqiga ega. Agar Kongress qarshi chiqsa,
favqulodda holat davom etishi mumkin. Ushbu qonun federal qonun bo’lib, avvalgi barcha
milliy favqulodda vaziyatlarni tugatish va favqulodda vaziyatlarni rasmiylashtirish uchun
5
“National Action Plan for Pandemic Influenza and New Infectious Diseases”
https://www.cas.go.jp/jp/seisaku/ful/keikaku/pdf/national%20action%20plan.pdf
6
“National Action Plan for Pandemic Influenza and New Infectious Diseases”
https://www.cas.go.jp/jp/seisaku/ful/keikaku/pdf/national%20action%20plan.pdf
7
National Emergencies Act. https://www.govinfo.gov/content/pkg/COMPS-10385/pdf/COMPS-10385.pdf
Page 172
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
qabul qilingan Amerika Qo‘shma Shtatlari dederal qonunidir. Amerika Qo‘shma Shtatlarida
birinchi bo‘lib favqulodda holatni e’lon qilgan president Vudro Vilson bo’lib, u 1917-yil 5-
fevralda quyidagilarni e’lon qilgan:
“Men AQShning fermer xo‘jaliklari, o‘rmonlari, konlari va ishlab chiqarish sanoati
mahsulotlarini, ularning iste’molchilariga xorijda va Qo‘shma Shtatlar ichida tashish uchun
dengiz tonnajining yetarli emasligidan kelib chiqadigan milliy favqulodda vaziyat mavjudligini
aniqladim…”
. Endi yuqorida ta’kidlab o‘tgan qonun hujjatidan tashqari yana AQSh da
“Stafford Act” (1988) deb nomlangan huquqiy hujjat mavjud bo‘lib ushbu hujjat – tabiiy
ofatlar va yirik halokatlarda davlatning aralashuvini ta’minlaydi. Endi AQSh qonunchiligiga
ko‘ra qaysi inson huquqlari cheklanishi mumkin degan savolga javob beradigan bo’lsak, bular
quyidagilardan iborat:
1.Harakat erkinligi (Freedom of movement) – karantin, komendantlik soati yoki
evakuatsiya choralarida bu huquqlar vaqtinchalik cheklanishi mumkin. Ushbu huquqning
cheklanishi borasida AQSh da anchagina yaxshi tajriba bor va shunga to’xtatlamiz. Ushbu
ishning nomi (“Jacobson v. Massachusetts 1905”). Ishning mazmuniga to‘xtaladigan bo‘lsak,
Henning Jacobson 1902-yilda Kembrij shahrida kichik variola (kichik chechak) tarqaishi
sababli, Massachusetts shatatining sog‘liqni saqlash kengashi tomonidan majburiy emlashni
amalga oshirishga qarshi chiqdi
. Ya’ni shtat tomonidan joriy qilingan emlash olmagan
odamlarning hararkat erkinligini cheklash haqidagi qarori ustidan sud organlariga murojaat
qilgan. Va ushbu ish AQSh Oliy sudiga qadar yetib brogan va u chiqargan hukmning mazmuni
quyidagicha bo‘lgan. Oliy sud Massachusettsning majburiy emalsh to‘g‘risidagi qonunini
Konstitutsiyaga muvofiq deb topgan. Sud raisi Jon Marshall Harlanning qarorida quyidagilar
ta’kidlangan:
“Har bir tartibga solingan jamiyatda, o‘z a’zolarining xavfsizligini ta’minlash
mas’uliyatini o‘z zimmasiga olgan davlatda, shaxsning erkinligi ba’zan bunday xavf-xatarlar
ostida cheklanishi mumkin”
Sud shuningdek majburiy emalshning “zulm” emasligini ta’kidladi, agar u “ommaviy
xavfsizlik uchun zarur bo‘lganidan ortiq bo‘lmasa” va “qonuniy” bo‘lsa. Aynan mana shu
“Jacobson” ishi COVID-19 pandemiyasi davrida majburiy emlash va boshqa jamoat sog‘ligini
saqlash choralarini qo‘llashda yuridik asos sifatida eng muhim bo‘lgan yuridik
pretsidentlardan biri sifatida AQSH da haliyam qo‘llanilib kelmoqda. Shuningdek, sudning
qarori, davlatning sog‘liqni saqalsh va xavfsizlikni ta’minlash uchun qonunlar chiqarish va bu
jarayonda insonlarning ma’lum bir huquqlarini vaqtinchalik cheklash huquqini tan oldi va bu
huquqni amalga oshirishda cheklovlarning “zaruriyat” va “adolat” asosida bo‘lishi kerakligini
ta’kidladi.
2.So‘z erkinligi (Freedom of speech) – urush davrida, terrorizm xavfi bo‘lsa, hamda
yolg‘on ma’lumot tarqatish orqali xalqni vahimaga tushurishga urunishlar bo‘lsa, bunday
holatlarda so‘z erkinligi huquqi ham vaqtinchalik cheklanishi mumkin. Ushbu huquqning ham
cheklanishi borasida AQSH huquqida muhim bo‘lgan yurudik pretsedentlardan biri bor va
shuni ham qisqacha tahlil qilamiz. Ushbu ish “Schenck vs United Stattes (1919)” deb
nomlanadi – bu AQSH Oliy sudining muhim konstitutsiyaviy ishi bo‘lib, so‘z erkinligi
chegaralarini belgilab bergan, ayniqsa urush vaqtida xavfsizlik va erkinlik o‘rtasidagi
muvozanatni aniqlashda asosiy precedentga aylangan. Ishning mazmuniga to’xtaladigan
bo’lsak, Charles Schenck AQSH Sotsialistik partiyasi kotibi bo‘lib, birinchi jahon urushi paytida
harbiy xizmatga chaqiruvga qarshi chiqqan. U minglab kishilarga chaqiruvni rad etishga
undovchi pamfletlar tarqatgan. Bu pamfletlar “Espionage Act of 1917” (Urush davrida
8
https://www.presidency.ucsb.edu/documents/proclamation-1354-emergency-water-transportation-the-
united-states
9
https://supreme.justia.com/cases/federal/us/197/11/
10
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1449222/
Page 173
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
davlatga qarshi tashviqot, harbiy xizmatga xalaqit berish to‘g‘risidagi qonun) ni buzgan deb
topilgan
. Schenck urush davrida AQSH hukumati harbiy siyosatiga qarshi “xavfli tashviqaot”
olib borganlikda ayblanib hibsga olingan. Ish Oliy sudga qadar yetib borgan. Sudya Oliver
Wendell Holmes Jr. boshchiligidagi sud bir ovozdan Schenckni aybdor deb topgan. Sud
Schenckning harakatini so‘z erkinligi bilan himoya qila olmasligini, chunki uning harakati
urush paytida “aniq va yaqqol xavf” tug’dirganini ta’kidlagan
. Ushbu yuridik precedentdan
shuni anglashimiz mumkinki, so‘z erkinligi cheksiz emas – u jamiyatga xavfsizligiga real
tahdid solganda va ma’lum bir favqulodda vaziyatlarda cheklanishi mumkin.
3.Shaxsiy hayot daxlsizligi (Privacy rights) – tergov, epedimiya va favqulodda holatlarda
xavfszilik choralarini ta’minlash uchun hukumat tomonidan insonlarning ushbu huquqi ham
vaqtinchalik cheklaishi mumkin.
4.Qurollanish huquqi (Right to bear arns) – favqlodda holatlarda xavfsizlik uchun
vaqtinchalik taqiqlar joriy qilinishi mumkin. Va ushbu taqiqlar joriy qilingan vaqtda AQSH
fuqarolarining qurollanish huquqi vaqtincha cheklanishi mumkin.
Endi qo‘shnimiz bo‘lgan huquqiy tizimi ham bizning huquqiy tizim bilan juda ham
o‘xshash bo‘lgan Qozog‘iston qonunchiligini ko‘rib chiqamiz. Qozog‘iston Respublikasining
asosiy qonuni hisoblanagn konstitutsiyasida aynan ma’lum bir holatlarda inson huquqlarini
cheklash mumkinligi to‘g‘risida norma mavjud va biz ushbu normani tahlil qilamiz. Demak,
Qozog‘iston Respublikaisning Konstitutsiyasi 39-moddasiga nazar soladigan bo‘lsak:
“1Inson va fuqarolarning huquq va erkinliklari faqat qonun bilan hamda konstitutsiyaviy
tuzumni, jamoat tartibini, inson huquq va erkinliklarini, aholi salomatligi va ma’naviyatini
himoya qilish uchun zarur bo‘lgan darajadagina cheklanishi mumkin.
2.Millatlar va dinlararo totuvlikni buzishi mumkin bo‘lgan har qanday harakat
konstitutsiyaga zid deb topiladi.
3.Fuqarolarning huquq va erkinliklarini siyosiy sabablarga ko‘ra cheklashga hech qanday
shaklda yovl qo‘yilmaydi. Konstitutsiyaning 11, 13-15-moddalarida, 16-moddasining 1-
bandida, 17-moddasida, 19-moddasida, 22-moddasida, 26-moddasining 2-bandida nazarda
tutilgan huquq va erkinliklar hech qanday tarzda cheklanishi mumkin emas”
. Demak, biz
e’tibor berishimiz mumkin bo‘lgan jihat, insonlarning mutlaq huquqlari hisoblangan ba’zi bir
huquqlar hattoki favqulodda holat davrida ham cheklanishiga yo‘l qo‘yilmasligi Qozog‘iston
Konstitutsiyasida o‘z aksini topganligi. Endi ushbu huquqlar qaysi huquqlar degan savolga
javob beramiz:
11-modda. 1.Agar respublikaning xalqaro shartnomalarida boshacha tartib nazarda
tutilgan bo‘lmasa, Qozog‘iston Respublikasi fuqarosi chet davlatga topshirilishi mumki emas.
2.Respublika o‘z fuqarolarini o‘z chegaralaridan tashqarida himoya qiladi va yordam
beradi
. Demak, xalqaro shartnomada boshqacha tartib bo‘lmasa, hattoki favqulodda holat
davrida ham Qozog‘iston Respublikasi fuqarosi chet davlatga topshirilishi mumkin emas.
Navbatdagi cheklash mumkin bo’lmagan huquq 13-moddada o‘z aksini topgan:
“Har kim o‘z huquq va erkinliklarini sud orqali himoya qilish huquqiga ega. Har kim
malakali yuridik yordam olish huquqiga ega. Qonunda nazarda tutilgan hollarda yuridik
yordam bepul ko’rsatiladi”
. Demak, Qozog‘iston Respublikasi Konstitutsiyasiga ko‘ra
fuqarolarning o‘z huquq va erkinliklarini sudda himoya qilish huquqi, shuningdek, malakali
yuridik yordam olish kabi huquqlarini favqulodda holat rejimi davrida ham cheklashga yo‘l
qo‘yilmaydi.
Navbatdagi modda:
11
https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/249/47
12
https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/249/47
13
https://www.akorda.kz/en/constitution-of-the-republic-of-kazakhstan-50912
14
https://www.akorda.kz/en/constitution-of-the-republic-of-kazakhstan-50912
15
https://www.akorda.kz/en/constitution-of-the-republic-of-kazakhstan-50912
Page 174
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
15-modda. “Yashash huquqi”.
16-moddaning 1-bandi. “Har bir inson shaxsiy erkinlik huquqiga ega”.
17-modda. “Inson qadr-qimmati daxlsizldir. Hech kim qiynoqlarga, zo‘ravonlikka yoki
boshqa shafqatsiz yoki qadr-qimmatni kamsituvchi muomala yoki jazoga duchor bo‘lishi
mumkin emas”.
19-modda. “Har kim o‘z fuqaroligi, siyosiy partiyasi va diniy mansubligini tanlash va e’lon
qilish yoki e’lon qilmaslik huquqiga ega. Har kim o‘z ona tili va madaniyatidan foydalansih,
muloqot, ta’lim va ijod tilini erkin tanlash huquqiga ega”.
22-modda. “Har bir inson vijdon erkinligi huquqiga ega. Vijdon erkinligi huquqi hech
qanday umuminsoniy va fuqarolik huquqi yoki davlat oldidagi burchlariga bo‘ysunmaydi yoki
ular bilan cheklanmaydi”. 26-moddaning 2-qismi. “Mulk, shu jumladan, meros huquqi qonun
bilan kafolatlanadi”
. Mana shu yuqorida keltirilgan inson huquqlari Qozog‘iston
qonunchiligiga ko‘ra hattoki favquodda holatlarda ham cheklanishi mumkin emas. Demak,
ushbu cheklab bo‘lmaydigan inson huquqlarining Qozog‘iston Konstitutsiyasida o‘z aksini
topganligi bu Qozog‘iston huquqiy tizimining yutug‘i hisoblanadi.
Xulosa.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 21-moddasida favqulodda
holatlar joriy qilinganda inson huquqlarining ba’zilari cheklanishi to‘g‘risida norma mavjud.
Lekin ushbu normada har qanday holatda ham chelab bo‘lmaydigan inson huquqlari
ko‘rsatilmagan. Shuning uchun ushb normaga “Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi
xalqaro Pakt” da ko‘rsatilgan har qanday holatda ham cheklab bo‘lmaydigan normalar o‘z
aksini topishi kerak. Ya’ni 21-moddaning 4-qismi sifatida yangi normani qo‘shish kerak: “Har
qanday holatda ham O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 25-moddasi (yashash
huquqi), 26-moddasi (insonning sha’ni va qimmati daxlsizligi), 29-moddasi (har kimga
malakali yuridik yordam olish huquqi kafolatlanishi), 33-moddaning 1-qismi (har kim fikrlash,
so‘z va e’tiqod erkinligi huquqiga egaligi) kabi inson huquqlarini cheklab bo’lmaydi”.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.https://www.presidency.ucsb.edu/documents/proclamation-1354-emergency-water-
transportation-the-united-states
2.National
Emergencies
Act.
https://www.govinfo.gov/content/pkg/COMPS-
3.“National Action Plan for Pandemic Influenza and New Infectious Diseases”
https://www.cas.go.jp/jp/seisaku/ful/keikaku/pdf/national%20action%20plan.pdf
4.
https://www.venice.coe.int/files/EmergencyPowersObservatory/GER-E.htm
5.
https://www.loc.gov/item/global-legal-monitor/2020-11-24/germany-amendments-to-
infectious-diseases-protection-act-enter-into
6.https://www.dw.com/en/germany-pandemic-state-of-emergency-may-end-in-
november/a-5954042
7.https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/249/47
8. https://www.akorda.kz/en/constitution-of-the-republic-of-kazakhstan-50912
16
https://www.akorda.kz/en/constitution-of-the-republic-of-kazakhstan-50912
