Page 166
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
«DÁWLETYARBEK» DÁSTANÍNDA FRAZEOLOGIZMLER HÁM
NAQÍL-MAQALLAR
K
adirniyazova Biybijamal
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15765758
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 24
th
June 2025
Accepted:25 th June 2025
Published: 27
TH
June 2025
Maqalada «Dáwletyarbek» dástanında frazeologizmler
hám
naqıl-maqallardıń
qollanıw
ózgeshelikleri
úyrenilgen
KEYWORDS
leksika, frazeologizmler
hám
naqıl-maqallar
,
frazeologiyalıq
ótlesiw,
frazeologiyalıq
birlik,
frazeologiyalıq dizbek
hám
frazeologiyalıq sózler.
Tilimizdegi frazeologiyalıq sóz dizbekleri leksikanıń eń baslı bólegi bolıp, emocionallıq-
ekspressivlik tásirliligi menen tildiń basqa birliklerinen ajıralıp turadı. Frazeologizmler –
kórkem shıǵarma tilin janlandıratuǵın astarlı, kórkem etip súwretlewdiń tildegi tar quralı.
Bular xalıq danalıǵınıń úlgileri menen suwǵarılǵan obrazlı oylaw tiliniń úlgisi bolıp
esaplanadı. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri semantikalıq jaqtan da, emocionallıq-
ekspressivlik ótkirliligi jaǵınan da tildiń qaymaǵı, maǵızı sıpatında tanılıwı menen bir
qatarda hár qanday milliy tildiń ózgeshe leksika-semantikalıq baylıǵı bolıp ta kórinedi [1].
Olarda xalıqtıń ásirler boyı payda etken, jıynaǵan ushqır qıyallarınıń, danalıǵınıń, sóz
dóretiwshiliginiń ájayıp úlgileri jatır. Usı xalıq danalıǵına suwǵarılǵan til marjanların
«Dáwletyarbek» dástannıń sózlik quramında da kóriwimizge boladı. Qaraqalpaq tilinde
frazeologiyalıq sóz dizbekleri semantikalıq birigiwshiligi boyınsha frazeologiyalıq ótlesiw,
frazeologiyalıq birlik, frazeologiyalıq dizbek hám frazeologiyalıq sózler bolıp bólinedi.
Qulaǵın salmaw
–aytqanın qılmaw; Nákastıń ishine qulaǵım salmań (297).
Kózge ilmew
–qaramaw; Ya tanıp kózge ilmeyseń (300).
Sózi sınbaw
– gápi jerde qalmaw; – Baqshı joq, sózińiz sınmasın,- dep, qolına sazın alıp,
neshshe yerlerden tımsal keltirip, bir sóz dedi...(300).
Qulaǵı shalıw
–esitiw; Dáwletyarbektiń qulaǵı shalıp ketti (301).
Qulaq salıw
– aytqanın tıńlaw; Ǵarrılar ayta ber uǵlım dep, táklibin jutıp, tımtırıs qulaq
salıp otıra berdiler(301).
Bel baylaw
–atlanıw; Erlikke bel baylań maydan ishinde (304).
Janǵan otı óshiw
– úmiti sóniw; Janǵan otımdı óshirdim (305).
Kózge ilmew
–mensinbew; Ózinen bashqanı hesh kózge ilmes (308).
Bunday turaqlı sóz dizbekleri «Dáwletyarbek» dástanında kóplep ushırasadı. Bul turaqlı sóz
dizbekleri hazirgi tilimizdegi frazeologizmlerge saykes keledi.
Zinhar uǵlım puqaranı yiǵlatma,
Etim uǵlan tul qatınnı yiǵlatma,
Page 167
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
Qulaǵıńda tursın
biyjay ish etma,
Móhminlerge hargiz qılısh urmaǵıl…
Bul mısaldaǵı «qulaǵıńda tursın» turaqlı sóz dizbegi «yadıńda saqla» mánisinde qollanılǵan.
Muqannestiń inanmaǵıl sózine,
Baqa kórine namahremniń júzine.
Dushpanlardıń
qum quyilsın kózine,
Óltirmes dep balam tuǵri barmaǵıl…
Bul mısaldaǵı «
qum quyilsın kózine»
frazeologiyalıq sóz dizbegi «jazasın alsın, qırılsın, joq
bolsın» degen mánide qollanılǵan.
Bir ǵarip anańman altmısh úsh yashar,
Er jigit bashına kóp isler túsher,
Aman bolsań júzim júzińe túser,
Xosh bar, endi janım qayǵılanbaǵıl…
Bul mısaldaǵı «júzim júzińe túser» frazeologiyalıq sóz dizbegi «kórisemiz» degen mánide
qollanılǵan.
Kóńlimni baǵladım
yaratqan bila,
Aqırı qayıl bolsın ıǵbalım kóre,
Alardıń sózine inanmam sirá,
Siziń ne qastıńdı bila bilmedim...
(53-bet)
Bul mısalda «
kóńlimni baǵladım»
frazeologiyalıq sóz dizbegi «sherik boldım, doslastım»
degen mánide berilgen.
Yosh jigittiń ishi shepke almasın,
Moyınsınıp bir namartke barmasın,
Namárttiń júzine
kózin salmasın,
Mártni bir namártke mútaj ayleme… (52-bet)
Bul mısalda «
kózin salmasın»
frazeologiyalıq sóz dizbegi «qaramaw» degen mánide berilgen.
Dáwletyar der men yamana dolanman,
Men yaman kelindi bir qıza alman,
Nákestiń ishine
qulaǵım salman,
Parqı bir yaqshınıń yamannan yaqshı…
(16-bet)
Bul mısalda «
qulaǵım salman»
frazeologiyalıq sóz dizbegi «tıńlamaw» degen mánide berilgen.
Nápsi shaytan meni
joldan azdırıp
,
Bashıma ne zalım ishni keltirip,
Ayralıq oǵını jannan ótirip,
Page 168
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
Tayanıshım meni xalq etken alla…
(52-bet)
Bul mısalda «
joldan azdırıp»
frazeologiyalıq sóz dizbegi «aldaw, tuwrı joldan aljastırıw»
degen mánide berilgen.
«Dáwletyarbek» dastanında naqıl-maqallar da keń qollanılǵan.
Dúnya baǵı qalmas yaqshı at qalar,
Bul dúnyaǵa kelgen barısı óler,
Bashıńa bilmeseń kóp ishler keler,
Yamana dush bolsań ǵapıl qalarsan.
(18-bet)
«Bir kún ishkenge, qırıq kún sálem»
(27-bet)
Solay etip, frazeologizmler kórkem súwretlewdiń ájayıp til quralı sıpatında dástan tiliniń
ózine tán obrazlılıǵın, tásirliligin kúsheytiwde áhmiyetli orın tutadı. Dástan tilindegi
frazeologizmlerdi úyreniw teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetke iye.
REFERENCES:
1.
Aynazarova G. Qaraqalpaq tilinde teńles eki komponentli frazeologizmler. – Nókis,
«Qaraqalpaqstan», 2015.
2.
Бердимуратов Е. Әдебий тилдиң функциональлық стильлериниң раўажланыўы
менен қарақалпақ лексикасының раўажланыўы. – Нөкис: Қарақалпақстан, 1973. – Б.
150.
3.
Qaraqalpaq folklorı. VI tom, Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1980.
