Page 134
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
BETONNING UZOQ MUDDATGA CHIDAMLILIGIGA
YEMIRILISH OMILLARINING TA’SIRI
SHODMANOV ANARKUL YULDASHEVICH
Dotsent, Jizzax politexnika instituti, Jizzax
https://doi.org/
10.5281/зенодо.15751020
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 24
th
June 2025
Accepted:25 th June 2025
Published: 27
TH
June 2025
Maqolada
betonning
uzoq
muddatga
chidamliligiga yemirilishda ta’sir qiluvchi fizik, kimyoviy
va mikrobiologik omillar, beton korroziyasi, uning turlari
va betoning xizmat ko'rsatish sharoitida oldini olish va
himoya qilish usullari haqida ma'lumotlar berilgan.
KEYWORDS
betonning
chidamliligi,
fizik omillar, kimyoviy omillar,
mikrobiologik
omillar,
temirbeton
konstruksiyalari,
suvli aralashmalar, ma’danli
suvlar, tuzlarning kristallanishi,
konstruksiyalarning yemirilishi,
xususan quruq va issiq iqlim
sharoitiga
ega
bo‘lgan
tumanlar uchun xosdir.
Betonning chidamliligiga ta’sir qiluvchi omillar fizik, kimyoviy va mikrobiologik xillarga
bo‘linadi.
Temirbeton konstruksiyalarda beton tuzning suvli aralashmalari va past haroratning bir
vaqtdagi ta’siri natijasida jadal yemiriladi. Fizik yemirilishning bu turi xususan suv inshootlari
va kimyoviy korxonalar uchun tavsiflidir. Ma’danli suvlarning bug‘lanishi va kapillyarlar
yordamida surilishi natijasida tuzlarning kristallanishi sodir bo‘ladi. Oqibatda beton va
temirbeton konstruksiyalarning yemirilishi xususan quruq va issiq iqlim sharoitiga ega
bo‘lgan tumanlar uchun xosdir.
Tuzlarning kristallanishi davomida vujudga keladigan bosim, uni qurshab turgan atrof-
muhitning harorati, havoning namligi, tuzlarning shakllanish payti va shuningdek, tuzlarning
xiliga bog‘liq bo‘ladi. Jumladan, 20...30
0
S harorat va havo namligi 40...45 % tashkil etganda 4
oydan so‘ng kristallanish davomida paydo bo‘ladigan bosim: natriy sulfatda (Na
2
SO
4
)-0.44
MPa, magniy sulfatda (MgSO
4
)-0.35 MPa, natriy xloridda (NaCl
2
)-0.27 MPa va kalsiy sulfatda
(CaSO
4
)-0.09 MPa ga teng bo‘lishi mumkin. [1]
Juda ham noqulay bo‘lgan harorat va namlik sharoitlarida betonning g‘ovaklarida Na
2
SO
4
MgSO
4
eritmalari suvning ko‘p sonli molekulalari bilan bog‘lanishga o‘tishi mumkin. Bunday
bog‘lanish, betonning yuzasida kuchlanishlarni vujudga keltirish orqali davom etadi.
Fizik-kimyoviy omillar, asosan, yemirilishning birinchi turiga kiradigan aniq osmatik va
kontraksion hodisalar ta’sirida yuz beradi.
Sement toshining asosiy tarkibiy qismlari, ya’ni gidrosilikatlar, gidroalyuminatlar,
gidrosulfoalyuminatlar va kalsiyning gidrat oksidlari faqatgina ma’lum darajadagi ohak
aralashmasiga aralashtirilgan g‘ovakli suyuqlik bilan aloqaga kirishgandagina turg‘un holatda
bo‘ladi. Suv bilan yuviladigan konstruksiyalardan foydalanish davomida, yoki suvni beton
Page 135
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
orqali sizdirganda filtrlash bosimi ostida asta-sekinlik bilan ohakning beton tanasidan
ishqoriy yuvilishi yuz beradi.
Yumshoq suvlarning betonga uzoq muddat ta’sir etishi Ca(OH)
2
ning butunlay yuvilishi,
qolgan gidratli birikmalarni temir oksidi va kremnezemning gidratlariga qadar kristallanmay
qolgan gidratli birikmalarning tarqalib ketishiga olib keladi. Hatto beton va temirbetondan
kalsiy sulfat eritmasining qisman yuvilishi ham uning mustahkamligini sezilarli pasayishga
olib keladi. Shunday qilib CaO ning betondan 15...30 % (sement tarkibidagi CaO ning umumiy
hajmidan) ishqoriy yuvilishi, beton doimiy mustahkamligining 40...50 % kamayishi bilan
bog‘liq bo‘lgan holda davom etadi.
Beton va temirbetonning ishqoriy yuvilishi davomida yemirilish tezligi sement tarkibiy
qismlarining aralashuv tezligiga bog‘liq emas. U suvning kimyoviy tarkibi, uning harakat
tezligi, betonning qalinligi hamda sement toshiga Ca(OH)
2
ning bog‘lanish darajasiga ham
bog‘liqdir. Kalsiyning suvli eritmasi ditsillangan suvga yaqin tarkibiy tuzilishiga ega bo‘lgan
yumshoq suvda ko‘p darajada jadal aralashadi. Suvning tarkibidagi NaCl va Na
2
SO
4
, Ca(OH)
2
ning eruvchanligini oshiradi, [Ca(HCO
3
)]
2
va [Mg(HCO
3
)
2
] larning mavjudligi kalsiy suvli
eritmasi aralashuvchanligining kamayishiga yordam beradi, shu bilan birga aralashmada ular
qanchalik ko‘p bo‘lsa, eruvchanlik shuncha yuqoriroq bo‘ladi.
Osmatik xodisalar, tarkibida faol shakldagi kremnezem bo‘lgan to‘ldiruvchilar bilan sement
ishqorlarining o‘zaro reaksiyalari hisobiga yuz beradigan yemirilish jarayonlarini aniqlab
beradi. Shu sababli ushbu turdagi yemirilishga qarshi kurashish uchun Na
2
O hisobiga
sementning tarkibidagi ishqoriylik 0.3 % dan oshmasligi kerak. Bu mumkin bo‘lmaydigan
hollarda esa, ingichka maydalangan gidravlik qo‘shilmalar va kimyoviy qo‘shilmalarni
qo‘shish yo‘li bilan boshqarish mumkin.[4]
Betonning uzoq muddatga chidamliligi va mustahkamligiga klinker ma’danlarining
gidratatsiyasi jarayonida vujudga keladigan kontraksion jarayonlar ham ta’sir etadi. Ya’ni,
betondagi gidratatsiya jarayonlari uncha katta bo‘lmagan darajada (kichik tezlikda) beton va
temirbeton konstruksiyalaridan foydalanishning butun muddati davomida yuz beradi,
kontraksion hodisalar esa u yoki bu darajada sement toshi va betonning tarkibiga ta’sir qiladi.
Kontraksion hodisalar natijasida sement toshida, kichik qobiqlarning tugunlarida
to‘planadigan va sement toshining qobig‘ini parchalab tashlaydigan cho‘zuvchi kuchlar paydo
bo‘ladi, bu esa sement toshi va betonning nazariy jihatdan imkoniyatlariga qiyoslaganda fizik-
mexanik tarkibining pasayishiga olib keladi.
Beton va temirbeton konstruksiyalarining kimyoviy yemirilishi, o‘zida ularning gazlar bilan
o‘zaro ta’sir reaksiyalarga kirishishini ham aks ettiradi. Bu turdagi yemirilish betonni sanoat
havo gaz muhiti sharoitlarida sodir bo‘ladi. Quruq havo sharoitida, gazlarning betonga ta’siri
unchalik yuqori bo‘lmaydi, ammo yuqori harorat va namlikda ularning xavfli ta’sir qilish
darajasi ortadi.
Gazli muhitda yemirilishlar tez-tez uchrab turadi va xavfli suyuq muhit-larning ta’siriga
qaraganda xavfsizroqdir. Temirbeton konstruksiyalarga xavfli suyuq muhitning ta’siri
davomida yuz beradigan yemirilish jarayonlari ko‘p hollarda betonning yemirilish tezligi
bilan aniqlanadi. Armaturaning yemirilishi esa beton himoya qatlamining yemirilishidan
so‘ng paydo bo‘la boshlaydi. Gazli havo muhitida esa bundan farqli o‘laroq, birinchi o‘rinda
shu sharoitda ishlayotgan konstruksiyalarining yemirilishini belgilab beradigan armaturaning
yemirilish jarayonlari turadi. Yemirilishning mikrobiologik omillariga beton va temirbeton
konstruksiyalarning tabiiy ta’sirlar, o‘suvchi organizimlar shuningdek, bakteriyalar ta’siridagi
yemirilishlar kiradi.
Mikroorganizmlardan betonga eng ko‘p yemiruvchi faoliyatni nitrifikatlar, bakteriyalar,
nomuvofiq rang beruvchi yopishqoq qo‘ziqorinlar namoyon etadi. Bakteriyalarning faoliyati
natijasida sement toshini yemiruvchi oltingugurt kislotasi hosil bo‘ladi. Nitrifitsillashgan
bakteriyalarning ichkariga kirib borish chuqurligi 1.5 sm dan 2.5 sm gacha bo‘lishi mumkin.[2]
Page 136
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
Bakteriya kislotalarining yemiruvchi ta’siri ularning turi va tarkibiga bog‘liq bo‘ladi.
Mikroorganizmlar beton tuzilishining ichki, uncha qalin bo‘lmagan qatlamida
bakteriyalarning qurib bo‘rtishi natijasida (hajmiy o‘zgarishi hisobiga) fizik yo‘l bilan
yemirilish keltirib chiqarish qobiliyatiga egadir. Shu bilan birga o‘suvchi organizmlar keltirib
chiqaradigan fitogen yemirilishini ham qayd etib o‘tmoq zarur.
Ular asos tizimidagi fermentlar va kislotalar bilan yemiruvchi ta’sir ko‘rsatadi. Bakteriya
faqat betongagina emas, balki po‘lat armaturalarga, umuman metallarga faol ta’sir ko‘rsatishi
mumkin. Bunday hollarda mikro organizmlarning ta’siri bioelektrokimyoviy tavsifga ega
bo‘ladi. Metallga kislota hosil qiluvchi bakteriyalar ko‘proq ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bunday
bakteriyalarga sulfatredutsiyalaydigan, nitrifitsiyalaydigan va oltingugurt kislotasi kiradi.
Shunday qilib, ta’minlovchi muhitda erkin kislorodlar butunlay bo‘lmagan hollarda
ko‘payadigan, sulfatredutsiyalaydigan bakteriyalar achituvchi-tiklovchi jarayonni vujudga
keltiradi.[3]
Betonning yemirilishini vujudga keltiruvchi mikroorganizmlarning ta’sir bosqichlari tashqi
muhit, harorat, suv va tuproqning sho‘rlanganligi, hamda pH - suvning vodorod ko‘rsatkichi
miqdori bilan bog‘liq holatda bo‘ladi.
Foydalnilgan adabiyotlar ro’yxati
1.Технология бетона, строительных изделий и конструкций : учеб¬ник для вузов / Ю.М.
Баженов [ и др.]. — М. : АСВ, 2004. — 235 с.
2.В.Н. Шишканова “Долговечность строительных материалов, изделий и конструкций”
Учебное пособие по дисциплине “Строительные материалы при реконструкции,
восстановлении и капитальном ремонте зданий и сооружений” Изд. Тольяттинского
государственного университета
3. Korroziyadan himoya qilish. O‘quv qo‘llanma. H.B.Do‘stov. – Toshkent, 2019. -268 b.
4. A.Yu. Shodmonov va N.J.Parsaeva “Beton va temirbeton buyumlari texnologiyasi” nomli
o‘quv qo‘llanma Jizzax-2021yil
