Page 122
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
BOSHLANG`ICH SINFLARGA TABIIY FANLARNI O`QITISHDA
EKOLOGIK TUSHUNCHALARNI SHAKLLANTIRISHNING
AHAMIYATI
Djuraeva Nargis Narkulovna
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti NTM o‘qituvchisi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15738576
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 11
th
June 2025
Accepted:15th June 2025
Published: 23
rd
June 2025
Mazkur maqolada ekologik ta’limning mukammal
tizimini ishlab chiqish va ta’lim tizimiga joriy etish,
tabiatga yetadigan antropogen zararni kamaytirish,
ekologik ta’limning asosiy negizlari, boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarida ekologiyaga oid tushunchalarni kreativ
yondashuv asosida takomillashtirishga asosiy e’tibor
atrof-muhit muhofazasi, tabiatdan oqilona va tejamkorlik
bilan
foydalanish kabi masalalar muhokama etiladi.
KEYWORDS
dars, o‘quvchi, ekologik
siyosat,
tabiat,
jamiyat,
madaniy meroslar.
KIRISH
Ekologik ta’limning mukammal tizimini ishlab chiqish va ta’lim tizimiga joriy etish darkor.
Ekologik ta’lim-tarbiya qanchalik erta boshlansa, ya’ni umumta’limning boshlang‘ich bo‘g‘ini
hisoblangan kichik maktab yoshidan yo‘lga qo‘yilsa, shunchalik ijobiy va samarali bo‘ladi.
Oila, jamiyat, ta’lim- tarbiya muassasalari va boshqa sohalarda ekologik tafakkur, ekologik
ong va ekologik madaniyat uzluksiz tarzda shakllantirilib borilishi zarur. Boshlang‘ich
sinflarda tabiiy fanlarni o‘quvchilarga samarali o‘qitish ekologik poydevor sifatida
o‘rnatilishini davr taqozo etmoqda [2].
Buning uchun har bir boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi eng avvalo, ekologik tafakkur, ekologik
ta’lim-tarbiya va ekologik madaniyat tushunchalarini o‘quvchi yoshlarga singdira olishi lozim.
Buning uchun hozirgi kunda tabiatga yetadigan antropogen ozorni kamaytirishda biolog,
geograf, geolog, meterolog kabi kasb egalarining hamkorligi juda zarurdir. Bu munosabatlar
mohiyatini kichik yoshdagi o‘quvchilar ongiga yetkaza olish, ularning tabiatga bo‘lgan
munosabatini to‘g‘ri ravishda amalga oshira bilishga o‘rgatish ekologik ta’limning asosiy
negizini tashkil qiladi. Ekologik bilimlarning ilmiy asoslari nazariy, amaliy bilimlar va
mustaqil ishlar jarayonida tushuntiriladi [3].
ADABIYOTLAR SHARHI
Darhaqiqat, Prezident Sh.M. Mirziyoev ta’kidlaganlaridek, yoshlarimiz haqli ravishda
mamlakatimiz kelajagi uchun javobgarlikni o‘z zimmalariga olishga qodirbo‘lganligi, bugunimiz
va ertamizni hal etuvchi kuchiga aylanib borayotganligi barchamizga g‘urur va iftixor
bag‘ishlaydi. Bu sohada olib borilayotgan keng miqyosli ishlarimizni, xususan, ta’lim-tarbiya
bo‘yicha qabul qilingan umummilliy dasturlarimizni mantiqiy yakuniga yetkazishimiz zarur
[1].
TADQIQOT METODOLOGIYASI VA EMPIRIK TAHLIL
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ekologiyaga oid tushunchalarni kreativ yondashuv asosida
takomillashtirishda dars muhim vosita hisoblanadi. Chunki o‘quvchilar o‘quv fanlarini
o‘rganishda o‘zining ilmiy dunyoqarashini ma’lum darajada shakllantiradi. Mazkur jarayonda
o‘qituvchi o‘z tafakkuri va faoliyati uyg‘unligi orqali darsning samaradorlik darajasiga
erishadi. O‘qituvchi o‘quvchilarning nazariy bilimi, amaliy ko‘nikma, malaka va
Page 123
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
kompetensiyalarini hisobga olgan holda o‘quv materialini tizimli bayon qilishda xilma-xil usul
va uslublardan foydalanadi [4].
Shuningdek, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ekologiyaga oid tushunchalarni kreativ
yondashuv asosida takomillashtirishga asosiy e’tibor atrof-muhit muhofazasi, tabiatdan
oqilona va tejamkorlik bilan foydalanish, atrof- muhitni yaxshilashga qaratilgan
texnologiyalarni qo‘llash bilan bog‘liq bo‘lganglobal bilimlarga ega bo‘lishdan iborat.
Bugungi kunda barqaror rivojlanish, global va hududiy-ekologik muammolarni bilish bilan
bog‘liq bo‘lgan masalalarga e’tibor qaratilmoqda. Shu bilan birga ekologik tushunchalarning
asosiy manbalaridan biri o‘zbek xalqining ma’naviy qadriyatlari, tabiatni, atrof-muhitni va
madaniy meroslarni asrab-avaylash bilan bog‘liq qadriyatlarni himoya qilish, saqlash, ularni
ko‘paytirish va kelajak avlodga yetkazish bilan bog‘liq bo‘lgan shaxsiy mas’uliyat, vijdonlilik,
burchga sadoqat, qat’iyatlilik, tashabbuskorlik kabi fazilatlar shakllanadi va ular
takomillashtiriladi.
Bugungi kunda ekologik noxushliklar ko‘pincha ekologik qonunlarni bilmaslik hamda ularga
rioya etmaslik oqibatida kelib chiqadi. Shu sababdan, sog‘lom tabiiy atrof-muhitni saqlash
ko‘p jihatdan o‘quvchilarning ekologiya qonunchiligi to‘g‘risida qay darajada xabardorligi va
unga amalda rioya etishligiga bog‘liq bo‘ladi [5].
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ekologiyaga oid tushunchalarni shakllantirishda kreativlik
faoliyatini tashkil qilishda sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlar ham muhim ahamiyatga ega
bo‘lib, uning asosiy xususiyati- o‘quvchilarni ijtimoiy hayotga tayyorlashdan iborat.
O‘quvchilar kundalik ishlarining davomi sifatida sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlarda bevosita
turli mazmundagi suhbatlar, savol-javoblarda qatnashadi, kechalarni tashkil qilishda ishtirok
etadi, devoriy gazetalar yaratadi, rollarni bajaradi, tinglaydi, qolaversa, bular orqali bilimi va
ma’naviy dunyosi boyib boradi [6].
Har bir fan sohasida ilmiy izlanishlar olib boruvchilar o‘z tadqiqoti jarayonida ob’ektni
o‘rganish uchun turli metodlardan foydalanadi. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatdiki, ekologik
tarbiya va tabiat muhofazasi turli davrda turlicha izohlangan. Zeroki, inson faoliyatining
tabiatga ta’siri va tabiatni muhofaza qilish zarurati, ekologik ta’lim-tabiyaning tarixiy asoslari
kishilik jamiyatining rivojlanish davrlarida o‘z aksini topgan.
Ayonki, inson tabiatning bir bo‘lagi, ya’ni tabiat insonni yaratgan. Lekin inson jisman va aqlan
rivojlanishi bilan tabiatga ozor bera boshlagan. Texnika rivojlanishi o‘z navbatida foydali
qazilmalardan keng miqyosida foydalanishgaolib keldi. Tarixdan ma’lumki, ba’zi rivojlangan
mamlakatlar o‘zga hududlarni o‘z mustamlakalariga aylantirdi, bu yerlarning tabiiy
boyliklaridan vahshiyona foydalandilar, o‘rmonlar kesildi, o‘simlik va hayvonlar qirildi,
foydali qazilmalarning tiklanish yoki tiklanmasligi e’tiborga olinmasdan ishlatildi. Oqibatda,
o‘simlik va hayvonlarning ko‘plab turlari yo‘q bo‘lib ketdi.
Bugungi kunda, ekologik tarbiya, ekologik tafakkur, ekologik madaniyat masalalariga katta
e’tibor qaratilmoqda. Aynan boshlang‘ich sinflarda dars va darsdan tashqari vaqtlarda
ekologik tarbiya muntazam takomillashtirilmoqda. Yani darsdan tashqari vaqtlarda
o‘quvchilarni tabiat qo‘yniga, tabiat muzeylariga sayohatga olib chiqib, shanbaliklar,
suhbatlar, ertaliklar o‘tkazish jarayonida ekologik tarbiya elementlarinig shakllantirilishi
fikrimizni asoslaydi. Qolaversa, ekologik tarbiya berish maqsadida yangi avlod darsliklaridan
kreativ mazmundagi ekologik bilimlarning o‘rin olishi bu albatta o‘quvchilarning ekologik
bilim saviyasining oshishiga xizmat qiladi.
Bugungi kun boshlang‘ich sinf o‘quvchilari “Tabiiy fanlar”ni o‘qishjarayonida asosiy ekologik
tushunchalarga ega bo‘ladilar. Ular tabiatni sevishga, o‘simliklarni ardoqlashga, hayvonlarni
parvarish qilishga o‘rganadilar. Shuningdek, dars jarayonida o‘quvchilarda ekologiyaga oid
Page 124
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
tushunchalarni shakllantirish o‘qituvchi hikoyasi hamda darsliklarda o‘z ifodasini topgan
mavzular orqali tushuntirilib boriladi.
Umuman o‘quvchilarga ekologik ta’lim-tarbiya berishga doir mavzular “Tabiatshunoslik”
darslariga kiritilgan. Shunga qo‘shimcha tarzda aytish mumkinki, bu darsliklarda esa ekologik
kreativlikni singdiruvchi mavzular va topshiriqlar kiritilsa, hamda milliy marosimlarimizdan
foydalanib o‘quvchilar ongiga yetkazilsa, maqsadga muvofiq bo‘lar edi. Bunda milliy
marosimlarda aks etgan (hikoya, rivoyat, topishmoq, hadislarda, hikmatlarda maqollar)
ekologik tarbiyaga oid tushunchalar keltirilsa, o‘quvchilarning bilim saviyasi yanada yuqori
bo‘ladi.
“Tabiiy fanlar” o‘quvchilarning tafakkur, kuch va qobiliyatlarining o‘sishiga, ko‘rganlarini
kuzata bilish va tahlil qilishlariga, to‘g‘ri, mantiqiy asoslangan xulosa va yakunlar
yasashlariga har tomonlama yordam berishi bilan bir qatorda darslarda o‘quvchilar
umumtalim munosabatida bir qancha qimmatli ko‘nikma va malakalarni turli manbalardan
(atrof-muhit, tajriba, kitob, turli ko‘rsatmalar) bilim ola bilishni, ba’zi eng oddiy asboblar
(kompas, termometr, flyugur…) dan foydalana bilishni, bazi maket, mulyaj, gerbariylarni
tayyorlashni, o‘z kuzatishlarini yozma va og‘zaki qayd qila bilish hamda umumlashtirishi
lozim bo‘ladi.
“Tabiiy fanlar” atrof-muhitni muhofaza qilishdagi boshlang‘ich bilim va ko‘nikmalarni hosil
kilishga yordam beradi deya bejizga aytilmadik. Chunki bu darslarda o‘ыuvchilarda tabiatni
o‘rganish, undan to‘g‘ri foydalanish, uni o‘zgartirish va qo‘riqlash kabi tushunchalarni hosil
kilish kerak. O‘quvchilarda mustaqil kuzatishlar olib borish, ixtiyoriy diqqat e’tibor va
ishtiyoqning o‘sishi uchun birinchidan, ularni tabiatdagi go‘zallikni ko‘ra bilishga o‘rgatish,
ikkinchidan, kuzatishlar uchun malum maqsadlarni qo‘yish, kuzatishlar olib borish rejasini
belgilash hamda o‘tkazilgan ishning u yoki bu o‘quv vazifasini hal qilishdagi ahamiyatini
ongiga yetkazish lozim.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ekologiyaga oid tushunchalarni shakllantirishda kreativ
yondashuvni tatbiq etishning har bir bosqichida tabiiy-ilmiy bilimlarni jadal o‘rgatishga
xizmat qiladigan ta’lim texnologiyalarini tanlash o‘qituvchining asosiy vazifalaridan biri
hisoblanadi. Kreativ yondashuv asosida boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga tabiiy- ilmiy
bilimlarni takomillashtirishning aniq shakllarini tanlash talab etiladi.
Bunday shakllar sirasiga darsning an’anaviy va noan’anaviy turlari, sinfdan tashqari ta’lim-
tarbiya jarayonini kiritish mumkin. Shu bilan bir qatorda, turli bayramlar: “Mehrjon”,
“Ziravorlar festivali”, “Asal bayrami”, “Qushlar bayrami”, “Qushlar – qanotli do‘stlarimiz”,
“Gullar bayrami” kabi tadbirlar ham o‘quvchilarning tabiat va uni asrashga oid ijodiy
(kreativlik) bilim va amaliy tajribalarini boyitishga xizmat qiladi. Shu bilan bir qatorda,
ushbu tadbirlar o‘quvchilarda mehnatsevarlik, tabiatni e’zozlash, ekologiyani asrab-avaylash,
tabiat ne’matlaridan oqilona foydalanish va ularni qadrlash, ularning inson salomatligini
saqlashdagi ahamiyatini anglashga oid bilimlarini boyitadi.
XULOSA VA MUNOZARA
O‘quvchilarning atrof-muhitga bo‘lgan nojo‘ya munosabatiga ota-onalar munosabat
bildirishlari va buning salbiy oqibatini tushuntirib, tabiiy muhit tozaligi, havoning musaffoligi,
avvalambor bizning salomatligimiz, hayotimiz barqarorligini ta’minlashini astoydil
uqtirishlari lozim. “Toza muhit bu sog‘lom hayot muhiti” qoidasini oilaning turmush tarzi va
dunyoqarashi, kundalik zaruriyati amaliy ko‘nikmasi va hayotiy ehtiyojiga aylantirish zarur.
ADABIYOTLAR RO`YXATI:
1.
Sh.M. Mirziyoev Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. – B. 488.
Page 125
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
2.
S.I. Qulmamatov Mustaqil ta’limni tashkil etishda kompyuter texnologiyalaridan
foydalanish metodikasi: ped.fan.nom. dis... – Guliston, GulDU, 2018. – B. 122.
3.
G.A. Sultonova Kompleks ekskursiyalar vositasida boshlang‘ich sinfo‘quvchilarini
ekologik tarbiyalash. Ped.fan.nom. dis... Toshkent, 2018. – B. 229.
4.
T.A. Alimov, A.A. Rafikov Ekologik xatolik sabablari. – Toshkent: O‘zbekiston, 1991.
– B. 70.
5.
X. Rahmatova O‘quvchilarni sinfdan tashqari ishlar jarayonida ekologik- gigienik
tarbiyalashning pedagogik shart-sharoitlari (VII-IX sinflar misolida): ped. f.n. diss... avtoref. –
Toshkent, 2015. – B. 22.
6.
X.B. Norbo‘taev Boshlang‘ich sinflarda fanlararo ekologik tarbiya. // Zamonaviy
ta’lim. – 2018. – 11-son. – B. 53–58.
