Page 108
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
SAMARQAND TARIXIDAN LAVHA.
Oriental universiteti Tarix kafedrasi
o’qituvchisi Kabulov R. J.
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15729909
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 11
th
June 2025
Accepted:15th June 2025
Published: 24
th
June 2025
Ushbu maqolada Samarqandning XVI-XIX asrlarda
yuz bergan eng muhim voqealari haqida, shaharsozlikda
yuz bergan o’zgarishlar haqida ma’lumotlar berilgan.
Rossiya mustamlakachiligi davrida Samarqandning yangi
qismining bino qilinishi haqida fikr bildirilgan.
KEYWORDS
an’anaviy shahar, rus
mustamlaka
shahri,
nurli
kompozitsiya
O’rta Osiyo shaharlari orasida Buyuk ipak yo’li markazida joylashgan Samarqand shahrining
alohida o’rni va mavqei bor. Samarqand shahri azal-azaldan o’zining go’zal tabiati, bog’-
rog’larining ko’pligi va fayzi bilan ajralib turgan. Ushbu tarixiy shahar nafaqat savdo va
hunarmandchilik markazi, balki ilm-fan va madaniyatning tan olingan markazi edi. Sohibqiron
Temur bejizga Samarqandni poytaxt etib belgilamagan edi, Mirzo Ulug’bek shu shahardan
turib koinotni kuzatgan. Samarqand xonliklar davrida XVI-XIX asrlarda ham siyosiy
jarayonlarda muhim rol o’ynagan.
Muhammad Shayboniyxon hukmronligi davrida Samarqandda ayrim qurilish ishlari amalga
oshirilgan. Jumladan, o’zining nomi bilan ataluvchi madrasa (bizgacha saqlanmagan) qurilgan.
Shuningdek, Ko’chkinchixon hukmronligi davrida Registon maydoni qarshisida madrasa
bunyod etilgan, keyinchalik Ko’chkinchixonning o’zi ushbu madrasaga dafn etilgan. Bu sulola
davrida Samarqandda boy kutubxona bunyod etilgan bo’lib, bu yerda noyob kitoblar
saqlanishi bilan birga kitoblarni tarjima qilish, qayta ko’chirish, qo’lyozmalarga nafis
miniatura chizish, muqovalash ishlari ham amalga oshirilgan.
XVI asrlarda Samarqand ilm-fan markazi sifatida mavqeini saqlab qoldi. Bu davrda tarix,
tibbiyot, adabiyot fanlari ayniqsa rivoj topdi.
Shayboniylar hukmronligi davrida Samarqand va uning atrofida sun’iy sug’orish ishlari
yaxshilandi, Zarafshon daryosi bo’yida qator suv taqsimlovchi inshootlar qurildi. Samarqand
atrofida uzumning serobligi may va sharob tayyorlashning rivojlanishiga olib kelgan.
Manbalarda aytilishicha, Samarqand bog’ va uzumzorlar bilan o’ralgan bo’lib, ular ayrim
joylarda bir necha chaqirimga borardi. Muhammad Solihning “Shayboniynoma” asarida
samarqandlik yirik zamindor Xo’ja Abdulmatkarim xo’jaligi tasvirlanadi. Uning shahar
atrofidagi bog’laridan olinadigan hosilning yarmidan ko’pi musallas qilingan, qolganidan
uzum shinnisi tayyorlangan. Shaharda uzum saqlanadigan maxsus binolar bo’lgan.
Ashtarxoniy hukmdorlari davrida hokimlik qilgan Yalangto’sh Bahodir hokimligi davrida
Samarqandda qurilish ishlari keng miqyosda olib borilgan. U Ulug’bek qurdirgan binokorlik
majmuasini buzmagan holda, vayronaga aylangan xonaqoh va karvonsaroy o’rnida Sherdor va
Tillakori madrasalarini qurdiradi. Tillakori madrasasining masjidi ichkarisida sarflangan
oltinning o’ziga bir katta obida qurish mumkin bo’lgan.
XVIII asrga kelib Samarqand oldingi ulug’vor qiyofasini yo’qotdi, urushlar shaharni
vayron qildi, shaharni suv bilan taminlagan Raboti Xo’jabandiy to’g’oni buzib tashlangan,
shahar suvsiz qurib qolgan edi. Mahalliy tarixchilar va rus sayyohlarining ma’lumotlarini
Page 109
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
umumlashtirsak, mang’it hukmdorlari Buxoro taxtini egallagan davrda Samarqand huvillagan,
suvsiz va odamsiz qolgan, shahardagi binolar harobo holga kelgan edi. Mang’itlar sulolasi
davrida Samarqand shahri aholisi asta-sekin to’ldirib borilgan. XIX asrning 40 yillarida
shaharda taxminan 25-30 ming kishi istiqomat qilgan [1].
Amir Shohmurod hukmronligi davrida Smarqandda ko’plab madrasa, masjidlar, xonaqohlar
va turli binolar qurilgan. Samarqand va Buxorodagi bo’shab qolgan madrasalar bu davrda
yana ilmi toliblar bilan gavjum bo’lgan. XIX asr o’rtalarida Samarqand va uning atrofidagi
hududlarda 155 ta masjid va 22 ta madrasa faoliyat olib borgan. Mazkur muassasalar xalqni
islom aqidalari va tushunchalari hamda hukmron tabaqa manfaatlariga mos asosda
tarbiyalovchi maskanlar edi. Shuningdek, Amir Shoxmurod hukmronligi davrida iqtisodiy
hayot sezilarli darajada jonlanadi. XVIII asrning o’rtalaridan to XIX asrning so’nggi
choragigacha Samarqand mintaqada hunarmandchilik ishab chiqarishi va savdoning yirik
markazi bo’lib qoldi.
Samarqand rus imperiyasining tarkibiga o’tgach shaharning “eski shahar” qismidagi hayot
ma’muriy jihatdan kata o’zgarishlarga uchramadi. Avvalgidek shahar mahallalarga bo’lingan
va mahallalar guzarlarga bo’lingan holda boshqarilib kelingan. XIX asr oxiri XX asr boshlarida
Samarqand 4 ta yirik mahalladan iborat bo’lgan [2].
Imperiya boshqaruvi o’rnatilgach, Samarqandga Yevropa shaharsozligi uslublari kirib
keldi. Mahalliy va rus me’morchilik uslublari qorishib shaharning yangi qismida o’ziga xos
uslub shakllana boshlandi. Samarqandning “yangi qismi” Toshkent va Andijon singari uch
nurli kompozitsiya uslubida qurilgan. Bunda shaharda harbiy gubernator qarorgohi qurilib,
undan kengayib boruvchi ko’chalar bunyod etilgan. Bu uch ko’chalar: Kaufman,
Aleksandrovskaya va Nikolayevna deb nomlandan. Shahar tashqarisidan 2 ta ko’cha o’tgan
bo’lsa, 2 ta ko’cha shahar ichidan o’tgan. Shahar ko’chalari rus shoirlari, bosqin paytida o’zini
ko’rsatgan qo’mondonlar nomlari bilan atalgan. Toshkentning yangi qismi bilan solishtirsak, u
yerda ham shahar qurilishi radiusli halqa- nur halqa sxemasida tuzilganligiga guvoh bo’lamiz.
Samarqand shahrining qurilishidagi o’ziga xos jihati Turkistonning boshqa shaharlarida
uchramaydigan xiyobon shaklidagi bulvar maydonining qurilganligidir [3].
Zarafshon harbiy okrugi markazida rejali ravishda harbiy va ma’muriy markaz binolari
majmuasi shakllangan. Shaharda davlat binolari, kazarmalar, harbiy omborlar, harbiy va
fuqaro binolari, kasalxonalar, o’quv yurtlari va madaniy-ma’rifiy inshootlar (kutubxona va
teatrlar) qurilgan. Bu “yangi shahar” binolari asosan harbiylar va amaldorlarga xizmat qilgan.
Harbiy qurilishning asosiy qismi qal’a atrofida joylashgan. Keyinchalik shahar kengayishi
natijasida ulardan ba’zilari boshqa joylarga ko’chirilgan. Asosan harbiy qal’a Abramov bulvari
va Nikolayevskaya ko’chalari kesishgan joyda edi. Qurilishning davomi sifatida urgut
ko’chasida ham harbiy qal’a va harbiy gospital vujudga keldi. Shundan so’ng yangi shahar
me’moriy qiyofasi o’zgardi. To’g’ridan to’g’ri keng ko’chalar bunyod etildi, yo’ldan alohida
yo’laklar ajraldi, ko’chalarda ekilgan daraxtlarni sug’orish uchun ariqlar o’tkazildi [4].
Yangi shaharda jami 25 ta ko’cha bo’lgan, ko’chalarning aksariyati tekislanib tosh
yotqizilgan. Ko’chalarning har ikki tomoniga ikki qator qilib terak, ayrim joylarda qayrag’och,
akatsiya va zarang daraxtlari ekilgan. Darxtlar uchun ariqlar kavlangan. Shahar ko’chalari
kerosin lampalar bilan yoritilgan. Samarqandning yangi shahrining bosh rejasi 1875-yilda
ishlab chiqilgan. Unga ko’ra, Samarqand shahri ham O’rta Osiyoning boshqa shaharlari kabi
ikki qismdan: eski va yangi shahardan iborat bo’lgan. Shahar asosiy kompozitsiyasi bo’lgan
qo’rg’on atrofi 31,2 gektar edi [5].
Xulosa. Samarqand Buyuk ipak yo’li chorrahasida joylashgan , dunyo ilm-fani va
madaniyatiga ulkan hissa qo’shgan, Sug’d svilizatsiyasi markazi bo’lgan
qadimiy va buyuk tarixga guvoh bo’lgan shahar. Samarqand vohasi yodgorliklarning ko’pligi,
xilma-xil va turli davrlarga oidligi bilan O’rta Osiyo madaniyati tarixida muhim o’rin tutgan.
Ko’plab imperiyalar markazi bo’lgani, qulay geografik joylashuvi va iqtisodiy salohiyati shahar
taraqqiyotiga ulkan tasir etgan. Ushbu omillar Samarqandda shaharsozlik, san’at va
Page 110
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
madaniyatning rivoji uchun asos bo’lib xizmat qilgan. Shu bois bugungi kunda Samarqand
qadimiy tarixi va me’moriy yodgorliklari tufayli butun dunyo tan olgan “ochiq osmon ostidagi
muzey-shahar”ga aylangan.
Adabiyotlar.
1. Toshkenboyev N.X., Isamiddinov M.X. Samarqand qadimiy davrdan boshlab to XIII asr
boshlarigacha (Afrosiyob matireallari asosida).- Samarqand, 1995. 25-b.
2. Samarqand tarixi, IX jild. - Toshkent “O’zbekiston” 2023. 187-b.
3. Samarqand tarixi, IX jild. - Toshkent “O’zbekiston” 2023. 234-b.
4. O’zMA 5 fond, Ro’yxat-1, Ish-1242, 1-2 varaqlar.
5. Нильсен В.А. У истоков современного градоостронтельства Узбекистана... С.97
t farmoni
