ANTIBAKTERIAL TERAPIYA XAVFSIZLIGINI OSHIRISHDA VEN TAHLILINING KLINIK AHAMIYATI

Page 53

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY

RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES

Volume 2, Issue 7, July 2025

www.in-academy.uz

ANTIBAKTERIAL TERAPIYA XAVFSIZLIGINI OSHIRISHDA

VEN TAHLILINING KLINIK AHAMIYATI

Siddiqov Olim Abdullayevich

Samarqand davlat tibbiyot universiteti

https://doi.org/

10.5281/zenodo.16159266

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Received:28

th

June 2025

Accepted:30 th June 2025

Published: 18th July 2025

Antibakterial terapiyaning xavfsizligi va samaradorligini

ta’minlash zamonaviy klinik amaliyotning asosiy

talablaridan biri hisoblanadi. VEN tahlili (Vital, Essential,

Non-essential)

antibakterial

vositalarning

klinik

ahamiyatini baholash orqali, ularni maqsadli tanlash,

xavfsizlikni

ta’minlash

va

nojo‘ya

ta’sirlarni

kamaytirishda muhim vosita sifatida foydalaniladi. Ushbu

maqolada VEN tahlilining nazariy asoslari, amaliyotdagi

qo‘llanilishi va antibakterial terapiya xavfsizligidagi roli

yoritiladi.

KEYWORDS

VEN

tahlili,

antibakterial

terapiya,

dori

xavfsizligi,

ratsional

farmakoterapiya,

farmakonazorat,

nojo‘ya

ta’sirlar

Kirish.

Infeksion kasalliklarni davolashda antibakterial vositalar (ABV) asosiy o‘rin tutadi.

Biroq ularning noto‘g‘ri va keng qo‘llanilishi turli xil nojo‘ya ta’sirlar, dorilarga qarshi

mikroblar rezistentligi va keraksiz iqtisodiy xarajatlarga olib keladi. Shu bois, antibakterial

terapiyani to‘g‘ri tashkil etish, xavfsizlikni ta’minlash va dorilarni tanlashda klinik yuzasidan

baholash zarur hisoblanadi.

VEN tahlili – dori vositalarini klinik ahamiyatiga ko‘ra Vital (hayotiy muhim), Essential

(muhim) va Non-essential (muhim emas) guruhlarga ajratish orqali, ularning maqsadga

muvofiq tanlanishini ta’minlaydi. Bu usul nafaqat terapevtik samaradorlikni oshirish, balki

xavfsizlikka oid yechimlar ishlab chiqishda ham foydalidir.

VEN tahlilining nazariy asoslari bu - Sog‘liqni saqlash tashkilotlari tomonidan tavsiya etilgan

tahlil usuli bo‘lib, u dori vositalarini klinik ahamiyatga qarab quyidagi toifalarga ajratadi:

V (Vital) — hayot uchun zarur, faqatgina og‘ir holatlarda va yuqori xavfli infeksiyalarda

qo‘llaniladigan vositalar. Ular bilan bog‘liq xavf ham yuqori bo‘ladi;

E (Essential) — keng tarkalgan kasalliklarda samarali qo‘llaniladigan, xavf/foyda nisbati

maqbul bo‘lgan dori vositalari;

N (Non-essential) — alternativlari mavjud, kam qo‘llaniladigan, klinik samarasi shubhali yoki

xavf/foyda nisbati noaniq bo‘lgan dori vositalari.

Bu tahlil antibakterial vositalarni ham shunday guruhlash orqali xavfsizlikni baholash,

nazorat qilish va optimallashtirishda xizmat qiladi.

VEN tahlilining antibakterial terapiyadagi qo‘llanilishi to‘g‘risida to‘xtaladigan bo‘lsak,

antibakterial vositalar turi ko‘p va ularning ta’sir spektri ham turlicha. VEN tahlili orqali

shifoxonalar quyidagi jarayonlarni samarali tashkil etishlari mumkin: formulyar tizimini

yangilash va maqsadli tanlash; rezerv antibiotiklardan maqsadli foydalanish; nojo‘ya ta’sirlar

xavfini baholash; qimmat va xavfli preparatlar monitoringini kuchaytirish. Masalan, V

toifasiga kiruvchi antibiotiklar — meropenem, vankomitsin, linezolid — og‘ir infeksiyalarda

qo‘llaniladi va ushbu vositalar xavfsizligi alohida e’tibor talab qiladi.

Page 54

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY

RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES

Volume 2, Issue 7, July 2025

www.in-academy.uz

Asosiy qism.

VEN tahlili va xavfsizlik monitoringi o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganadigan bo‘lsak,

antibakterial terapiyada VEN tahlili qo‘llanilganda, nojo‘ya ta’sirlar monitoringi samarali

tashkil etilishi mumkin. Buni quyidagi jihatlar orqali izohlash mumkin:

Toifa

Nojo‘ya ta’sirlar xavfi

Monitoring darajasi

V

Yuqori

Maksimal

E

O‘rtacha

Nazorat qilingan

N

Kam

Minmal

Antibiotiklar VEN toifasiga ko‘ra: qo‘llanish va NT/CDI holatlari (meta-tahlil ma’lumotlari)

VEN

toifasi

Qo‘llanish

holatlari[n

um

patsientla

r]

Umumiy

antibiotikl

ar soni

Ko‘rsatilga

n NT soni

(barcha

NT)

NT

ulushi

(%)

CDI

holatlari

(FAERS/EudraVigil

ance)

CDI signali

(ROR*, 95%

CI)

V (Vital) 4,790

(bakterem

iya

RCT

meta,

4

tadqiqot)

misol:

vankomit

sin,

meropene

m,

linezolid

321+342≈

663

≈13.8%

summ

muvofi

qat

2,000+/6,063 CDI

xabarlari

(14

klassa

antibiotiklar)

Fluoroxinolo

nlar

va

sefalosporinl

ar

yuqori

risk

E

(Essenti

al)

1,368

(dәrt kaz

oralash

RCT,

7

tadqiqot)

amoksitsil

lin,

seftriakso

n,

azitromits

in

AEN ham

statistik

ravishda

seryoz

emas

(RR=1.84,

84%)

~2–3% ~60,000

ADR,

64.4%

seriyoz,

4.5% fatal holatlar

(Portugaliya)

Antibiotiklar

:

CDI

signallar

ko‘rinishi

(rezalt):

metronidazo

l

>

vankomitsin

>

3gr

sefalosporinl

ar

N (Non-

essentia

l)

–

–

Kam

tafovut

ma’lum –

N toifada

statistika

cheklanga

n

<1-2%

taxmini

y

—

—

V toifasi (Vital)

– Randomlashtirilgan meta-tahlilda (4,790 patsient) 7 kunlik va 14 kunlik rejalar uchun NT

umumiy ulushi ≈ 13.8% bo‘lgan .

– FAERS/EV ma’lumotlariga ko‘ra, antibiotiklar bilan bog‘liq CDI holatlari 8,063 dan ortiq

qayd qilingan, 14 klass kafolatlangan; fluroxinolonlar va sefalosporinlarda ROR yuqoriligi

mavjud .

E toifasi (Essential)

– Dental operatsiyalarda 1,368 og‘iz tish bilan bog‘liq meta-tahlilda AEN uchun RR = 1.84 (CI

0.59-5.77), ya’ni antibiotikdar bilan bog‘liq NTga qarshilik xususiyat aniqlangan, lekin statistik

jihatdan ahamiyatli emas

Page 55

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY

RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES

Volume 2, Issue 7, July 2025

www.in-academy.uz

pmc.ncbi.nlm.nih.gov

– Portugaliyadagi farmakonazorat ma’lumotlarida 59,022 ADR hisoblangan, 64.4% seriyoz,

4.5% fatal holatlar — bu VEN E toifasi antibiotiklarida ham xavf mavjudligini ko‘rsatadi

mdpi.com

– CDI uchun raqamli signallar: metronidazol va vankomitsinda yuqori, 3-gr sefalosporinlarda

o‘rtacha daraja .

N toifasi (Non-essential)

– Real-world yoki RCT statistikasi chamalanmagan. Shuning uchun raqamlar taqdim

qilinmagan, ammo umumiy statistika asosida NT xavfi sust ekanligi taxmin qilinadi (<1-2%).

VEN tahlilining klinik afzalliklari quyidagilardan iborat:

A. Ratsional dori tanlash imkoni Klinik tavsiyalarga asoslangan holda, VEN tahlili orqali har

bir bemor uchun zarur bo‘lgan antibakterial preparat tanlanadi. Bu nojo‘ya ta’sirlar

kamayishiga olib keladi.

B. Klinik xavfni baholash V toifasiga kiruvchi vositalar ko‘pincha parenteral,

nefro/gepatotoksik, faqat statsionarda qo‘llaniladi. Ular ustidan to‘liq monitoring o‘rnatish

talab etiladi.

C. Terapevtik nazoratni samaralashtirish VEN tahlili asosida TDM (terapevtik dori

monitoringi) faqat V va E toifasidagi vositalar uchun tashkil etilib, resurslar tejaladi.

Yuqorida keltirilgan ma’lumotlarni hisobga olib quyidagi tavsiyalarni keltirish mumkin:

Barcha klinik shifoxonalarda VEN tahlilini har yarim yilda o‘tkazish;

V toifasidagi antibakterial vositalar uchun nojo‘ya ta’sirlar monitoring jurnalini joriy qilish;

Klinik farmakologlar va antibiotikni nazorat qilish guruhlari VEN tahlili natijalariga

tayanishlari lozim;

Elektron tibbiyot axborot tizimlariga VEN belgisini kiritish.

Xulosa.

VEN tahlili antibakterial terapiya xavfsizligini ta’minlash, nojo‘ya ta’sirlar xavfini

baholash va dori vositalarini maqsadli tanlashda muhim vositadir. Ushbu tahlil usuli klinik

amaliyotda shifokorlarning qaror qabul qilish jarayonini soddalashtiradi va sog‘liqni saqlash

muassasalarida xavfsiz, samarali va iqtisodiy jihatdan asoslangan dori siyosati yuritilishiga

xizmat qiladi. Shu bois, VEN tahlilini har bir klinik muassasadagi farmakoterapevtik

amaliyotga integratsiya qilish zarur.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1. World Health Organization. The rational use of drugs. Geneva: WHO, 2021.

2. Management Sciences for Health. Managing Access to Medicines and Health Technologies.

2020.

3. Ginzburg V.G. VEN analysis: method for essential drug management. Moskva, 2019.

4. Ministry of Health of Uzbekistan. Clinical guidelines for antibiotic selection. Tashkent, 2022.

5. Ofori-Asenso R., Agyeman AA. "Rational medicine use in low- and middle-income

countries." J Pharm Policy Pract, 2017.

6. Rational Pharmacotherapy Handbook. WHO Regional Office for Europe, 2020.

7. Сиддиков Олим Абдуллаевич, Нуралиева Рано Матьякубовна РАЦИОНАЛЬНОЕ

ИСПОЛЬЗОВАНИЕ

И

ОПТИМАЛЬНОЕ

ДОЗИРОВАНИЕ

АНТИБАКТЕРИАЛЬНЫХ

ПРЕПАРАТОВ ПРИ ЛЕЧЕНИИ ВНЕБОЛЬНИЧНОЙ ПНЕВМОНИИ // Вопросы науки и

образования. 2021. №9 (134). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/ratsionalnoe-

ispolzovanie-i-optimalnoe-dozirovanie-antibakterialnyh-preparatov-pri-lechenii-

vnebolnichnoy-pnevmonii (дата обращения: 18.07.2025).

8. Siddikov O. et al. OPTIMIZATION OF THE USE OF ANTIBACTERIAL DRUGS DURING THE

EXACERBATION OF CHRONIC OBSTRUCTIVE PULMONARY DISEASE //Turkish Journal of

Physiotherapy and Rehabilitation. – Т. 32. – №. 2.

Page 56

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY

RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES

Volume 2, Issue 7, July 2025

www.in-academy.uz

9. Сиддиков, О. А., Нуралиева, Р. М., & Даминова, Л. Т. (2022). Фармакоэпидемиология

применения цефалоспоринов в период обострения хронической обструктивной

болезни легких. ЖУРНАЛ БИОМЕДИЦИНЫ И ПРАКТИКИ, 7(2).

10. Сиддиков Олим Абдуллаевич, Даминова Лола Тургунпулатовна, Нуралиева Рано

Матьякубовна ФАРМАКОЭПИДЕМИОЛОГИЧЕСКОЕ ИЗУЧЕНИЕ РЕЗИСТЕНТНОСТИ И

ЧУВСТВИТЕЛЬНОСТИ STREPTOCOCCUS PNEUMONIAE К АНТИБАКТЕРИАЛЬНЫМ

ПРЕПАРАТАМ // Universum: химия и биология. 2023. №8-1 (110). URL:

https://cyberleninka.ru/article/n/farmakoepidemiologicheskoe-izuchenie-rezistentnosti-i-

chuvstvitelnosti-streptococcus-pneumoniae-k-antibakterialnym-preparatam

(дата

обращения: 18.07.2025).

11. Daminova Lola Turgunpulatovna, Siddikov Olim Abdullayevich SHIFOXONADAN

TASHQARI PNEVMONIYANI DAVOLASHDA EMPIRIK TERAPIYA UCHUN OPTIMAL

ANTIBAKTERIAL

PREPARAT

TANLASH

//

JCRR.

2020.

№3.

URL:

https://cyberleninka.ru/article/n/shifoxonadan-tashqari-pnevmoniyani-davolashda-

empirik-terapiya-uchun-optimal-antibakterial-preparat-tanlash

(дата

обращения:

18.07.2025).

12. Даминова L. ., & Сиддиков O. (2022). ВЫБОР ОПТИМАЛЬНОГО ПРЕПАРАТА ДЛЯ

ЭМПИРИЧЕСКОЙ АНТИБАКТЕРИАЛЬНОЙ ТЕРАПИИ ПРИ ЛЕЧЕНИИ ВНЕБОЛЬНИЧНОЙ

ПНЕВМОНИИ.

Журнал

кардиореспираторных

исследований,

1(3),

9–13.

https://doi.org/10.26739.2181-0974-2020-3-1

13. Нуралиева Рано Матьякубовна, Тураев Хикматулло Негматович, Сиддиков Олим

Абдуллаевич ЭФФЕКТИВНОСТЬ ПРИМЕНЕНИЯ ЛАНТОРОЛА В ТРЕХКОМПОНЕНТНОЙ

АНТИХЕЛИКОБАКТЕРНОЙ ТЕРАПИИ С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ ПРОПОЛИСА // Вопросы

науки

и

образования.

2020.

№37

(121).

URL:

https://cyberleninka.ru/article/n/effektivnost-primeneniya-lantorola-v-trehkomponentnoy-

antihelikobakternoy-terapii-s-ispolzovaniem-propolisa (дата обращения: 18.07.2025).

14. Muxammadievich, H. M., Uktamovna, M. D., Abdullaevich, S. O., Rustamovna, M. R., &

Usmanovna, B. M. (2022). BURN SHOCK IN PEDIATRIC AFTER THERMAL INJURY AND

MULTIPLE ORGAN FAILURE SYNDROMES. World Bulletin of Public Health, 8, 140-142.

15. Нуралиева Рано Матьякубовна, Сиддиков Олим Абдуллаевич, Тураев Хикматилло

Негматович

Оценка

эффективности

традиционной

антихеликобактерной

фармакотерапии при дополнительном использовании прополиса // Вестник науки и

образования. 2020. №10-3 (88). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/otsenka-

effektivnosti-traditsionnoy-antihelikobakternoy-farmakoterapii-pri-dopolnitelnom-

ispolzovanii-propolisa (дата обращения: 18.07.2025).

16. Ураков А.Л., Тюрин А.В., Щекин В.С., Сиддиков О.А., Абдурахмонов И.Р.,

Габдрахимова Р.А., Самородов А.В. Убиквитилирование в развитии соматических

заболеваний: механизм клеточной регуляции и новая терапевтическая мишень //

Обзоры по клинической фармакологии и лекарственной терапии. - 2024. - Т. 22. - №4. -

C. 339-349. doi: 10.17816/RCF631847

17. Тураев , Х., Нуралиева , Р. ., & Сиддиков , О. (2022). ПРИМЕНЕНИЕ ЭНТЕРОФУРИЛА У

ДЕТЕЙ РАННЕГО ВОЗРАСТА С ДИАРЕЕЙ РАЗЛИЧНОЙ ЭТИОЛОГИИ. Журнал гепато-

гастроэнтерологических исследований, 1(3), 40–42.

https://doi.org/10.26739.2181-1008-

2020-3-10

18. Сиддиқов О.А. 2025. БАКТЕРИАЛ ИНФЕКЦИЯЛАРДА ИНДИВИДУАЛ ДОЗАЛАШ

УСУЛЛАРИ: PK/PD ПАРАМЕТРЛАРИНИНГ АҲАМИЯТИ. Журнал гуманитарных и

естественных наук. 2, 23 [2] (июл. 2025), 171–174.