Page 39
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
BUXORO VILOYATI AHOLISI VA MEHNAT RESURSLARI:
TENDENSIYALAR VA ISTIQBOLLAR
Tuxtamuratova Dilnoza Dilmurodovna
Buxoro davlat Pedagogika instituti talabasi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15915240
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received:28
th
June 2025
Accepted:30 th June 2025
Published: 15th July 2025
O'zbekistonning janubi-g'arbiy qismida,
Zarafshon
daryosi quyi oqimida
joylashgan Buxoro viloyati tarixiy
ahamiyat kasb etadigan, madaniy boylik va tabiiy
go'zallikka ega viloyatdir.
Buxoro viloyati tarixiy
ta'sirlar, iqtisodiy o'zgarishlar va aholi dinamikasi bilan
shakllangan dinamik mehnat bozoriga ega. Ushbu
maqolada biz Buxoro viloyati aholisi va
mehnat
resurslarining asosiy jihatlarini o'rganamiz, bandlik
tendentsiyalari,
muammolar
va
kelajakdagi
imkoniyatlarini atroflicha yoritamiz.
KEYWORDS
Doimiy aholi, mehnat
resurslari,
mehnat
bozori,
iqtisodiy faol aholi,ishsizlik,
iqtisodiy diversifikatsiya
Buxoro viloyati qadimiy meros, jonli madaniyat va rivojlanayotgan imkoniyatlarning maftunkor
uyg'unligidir. Uning landshafti, odamlari va tarixiy ahamiyati uning taqdirini shakllantirishda
davom etmoqda. Buxoro viloyati maydoni 39 400 km².Buxoro viloyatida 2024- yil 1- aprel
holatiga doimiy aholi soni 2 050,6 ming kishini tashkil etib, yil boshigan 6,6 ming kishiga yoki
0,3 % ga ko‘paydi.Bu o'sib borayotgan aholi ish joylariga bo'lgan talabini oshiradi va ishchi
kuchining ishtirokini kuchaytiradi. Shu o’rinda savol tug’iladi, doimiy aholi nima degani?
Doimiy aholi – ro‘yxatdan o‘tkazilayotgan vaqtda muayyan aholi punkti yoki hududda doimiy
istiqomat qilayotgan aholidan iborat bo‘lib, bunga ushbu hududda doimiy ro‘yxatda turgan,
lekin vaqtincha yashamaydigan aholi ham kiritiladi. Buxoro viloyatida doimiy aholi sonining
erkaklar 50.1% (1 028,2 ming kishi)ini, ayollar esa 49,9% (1 022,4 ming kishi)ni tashkil
etadi.Jumladan, shahar aholisi soni 756,4 ming kishini (jami aholi sonidagi ulushi 36,9 %),
qishloq aholisi soni 1 294,2 ming kishi (63,1 %)ni tashkil etdi. Agarda viloyat hududlari bo’yicha
doimiy aholi soni taqsimotini tahlil qiladigan bo’lsak, doimiy aholisi soni eng ko‘p G‘ijduvon
tumanida 323,6 ming kishi, Buxoro shahrida 296,0 ming kishi, Shofirkon tumanida 186,7 ming
kishi, eng kam aholi soni Qorovulbozor tumanida 20,0 ming kishi, Kogon shahrida 64,9 ming
kishi va Kogon
tumanida 85,0 ming kishini tashkil etgan. Yoki viloyatdagi doimiy aholi
taqsimlanishini shaharlar kesimida oladigan Buxoro shahri 270.9 ming kishi, Kogon shahri
64.9 ming kishi,G’ijduvon shahri 50.6 ming kishi, Qorako’l shahrida 25.9 ming kishi va
Vobkent shahrida 20.7ming kishini tashkil etgan.Kosari shahrchasi nafaqat viloyatdagi balki
respublikadagi eng kam aholi soniga ega bo’lgan shaharchalardan biri hisoblanadi.
Buxoro viloyatida 2024- yil 1- aprel holatiga 1 kvadrat kilometrga o‘rtacha 51,0 kishi to‘g‘ri
kelgan. Bu esa o‘tgan yilning mos davriga nisbatan solishtirilganda 0,9 kishiga ortgan (2023-
yilda 1 kv.km.ga 50,1 kishi). Hududlar bo‘yicha qaraydigan bo‘lsak, aholi zichliginig eng yuqori
ko‘rsatkichi Buxoro shahrida 4 063,1 kishi, Kogon shahrida 4 228,0 kishi, Vobkent tumanida
511,7 kishi, Kogon tumanida 168,6 kishini, Buxoro tumanida 135,6 kishi tashkil etgan bo‘lsa,
eng past ko‘rsatkichlar Qorovulbozor tumanida 9,1 kishi, Peshku tumanida 15,1 kishi,
Page 40
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
Qorako‘l tumanida 19,8 kishi, Olot tumanida 32,4 kishi, Jondor tumanida 36,0 kishi, Shofirkon
tumanida 50,2 kishini tashkil etgan.
2024- yil 1- yanvar holatiga ko‘ra, viloyat doimiy aholisi sonining 29,5 % i mehnatga layoqatli
yoshdan kichiklar, 57,4 % i mehnatga layoqatli yoshdagilar va 13,1 % i mehnatga layoqatli
yoshdan kattalar hissasiga to‘g‘ri kelmoqda.Mehnatga layoqatli yoshdagi aholi soni – Mehnat
Kodeksiga muvofiq 16 yoshdan 60 yoshgacha bo‘lgan erkaklar va 16 yoshdan 55 yoshgacha
bo‘lgan ayollardan tashkil topadi (16 yoshgacha bo‘lgan bolalar va o‘smirlar mehnatga
layoqatli yoshdan kichiklar, 60 yosh va undan katta erkaklar hamda 55 yosh va undan katta
ayollar mehnatga layoqatli yoshdan kattalar toifalariga ajratiladi).
Ushbu jadval bux.stat.uz saytining mehnat bozori bo’limidan olingan bo’lib, jadvalda Buxoro
viloyatining ish bilan band aholi, iqtisodiy faol aholi va ish bilan band aholini mulkchilik
turlari bo’yicha taqsimlanish ko’rsatkichlari 2010-2022-yillar oralig’idagi holati bayon etilgan.
Bizga ma’lumki ish bilan band aholi iqtisodiy faol aholining bir qismi hisoblanadi. Xo’p
iqtisodiy faol aholi nima degani? Iqtisodiy faol aholi-aholining daromad keltiradigan ijtimoiy
foydali mehnat bilan band bo’lgan qismi, qaysiki nogironligi bo’lmagan mehnat yoshidagi, yoki
mehnat yoshida bo’lmagan ammo ishlashga muhtoj bo’lgan shaxslardir. Iqtisodiy faol aholini
quyidagicha ta’riflash mumkin:
IF= IB+II
IF= iqtisodiy faol aholi
IB=ish bilan band aholi
II=ish bilan band bo’lmagan, lekin ishga joylshishga muhtoj shaxslar.
Bu formuladan foydalanib, iqtisodiy faol aholi tarkibidagi ishsizlar sonini topishimiz mumkin.
Page 41
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
2010-yil hol
2011-
atiga qaraydigan bo’lsak, Buxoro viloyatida iqtisodiy faol aholi soni(IF)- 810 ming kishi,
2012-
ish bilan band aholi soni (IB) 768.1 ming kishi bo’lgan, ishlashga muhtoj shaxslar (II)
soni esa 41.9 ming kishiga teng bo’lgan. Endi 2022-yil holatiga qaraydigan bo’lsak, iqtisodiy
faol aholi soni 860.6 ming kishi, ish bilan band aholi soni 784.5 ming kishi, ishga muhtoj
shaxslar soni 76.1 ming kishiga yetdi. Bundan kelib chiqqan holda shuni aytish mumkinki,
oradan 12 yil vaqt o’tgan bo’lsada, ishga muhtoj kishilar soni kamayish o’rniga 1.8 martaga
oshgan.
Mintaqada 1 milliondan ortiq mehnatga layoqatli shaxslar mavjud bo'lib, ulardan taxminan
76000 nafari ishsiz.
- Har yili 37000 ga yaqin yoshlar mehnat bozoriga kirib, ish topish imkoniyatini izlaydilar.
- Ishsizlikni bartaraf etish uchun viloyat hokimiyati ulkan maqsadlarni oldiga qo'ydi. Bunga
misol tariqasida yil oxirigacha Buxoro viloyatida 250 000 ta yangi ish o'rni yaratish rejasini
keltirishimiz mumkin. Ushbu sa'y-harakatlar kichik biznesni rivojlantirish, investitsiyalarni
jalb qilish va iqtisodiy o'sishni rag'batlantirishni o'z ichiga oladi.
Grafik Kambag’allikni qisqartirish va bandlik vazirligi ma’lumotlariga muvofiq tuzildi.
Buxoro viloyatida sanoat izchil rivojlanmoqda. 2023-yil yanvar-mart holatiga sanoatning yalpi
qo'shilgan qiymati 1,854,7 mlrd.so'mni tashkil etdi, bu esa 2022-yilning shu davriga nisbatan
3.3 % ga o'sganini ko'rsatadi. Ushbu o'sishni boshqaradigan asosiy omillarga quyidagilar
kiradi:
- Iqtisodiy diversifikatsiya: mintaqa sanoat bazasini, shu jumladan to'qimachilik, qishloq
xo'jaligi va ishlab chiqarish kabi sohalarni diversifikatsiya qildi. Mintaqa iqtisodiyoti asosan
qishloq xo'jaligi va an'anaviy hunarmandchilikka tayanadi. Texnologiyalar, xizmatlar va
turizm kabi sohalarga diversifikatsiyani rag'batlantirish barqaror turmush tarzini yaratishi va
yagona sohaga bog'liqlikni kamaytirishi mumkin.
Page 42
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
- Infratuzilmani rivojlantirish: infratuzilmaga investitsiyalar kiritilishi sanoatni kengaytirishga
yordam berdi. “Buxoro yo'l tarmog'ini takomillashtirish loyihasi” kabi yo'l tarmoqlariga
investitsiyalar ulashish va iqtisodiy imkoniyatlarni oshiradi. Biroq, infratuzilmani
rivojlantirishni atrof-muhitni muhofaza qilish bilan muvozanatlash nozik vazifadir. Iqtisodiy
o'sishni ekologik barqarorlik bilan muvozanatlash juda muhimdir. Buxoro viloyatida ekologik
toza amaliyot va yashil sanoatni rivojlantirish kerak.
- Malakali ishchi kuchi: malakali ishchi kuchining mavjudligi sanoatning o'sishiga olib
keladi.Ammo norasmiy bandlikning keng tarqalishi viloyat aholisi o’rtasida qiyin bo'lib
qolmoqda. Ko'pgina ishchilar norasmiy sektorda faoliyat yuritadi. Buning natijasida esa aholi
ijtimoiy himoya va barqaror daromadga ega emas.Bundan tashqari aholida mavjud
ko'nikmalar va sanoat talablari o'rtasidagi farqni bartaraf etish masalasi ham dolzarbligicha
qolmoqda. Kasb-hunar ta'limi va ta'lim dasturlari ushbu muammoni qisman hal qilishi
mumkin.
Xulosa qilib aytganda, Buxoro viloyatida mehnat bozori muhim pallada. Ish o'rinlarini yaratish,
muammolarni hal qilish va inklyuziv o'sishni rag'batlantirish orqali mintaqa o'z salohiyatini
to'liq ochishi mumkin. Strategik investitsiyalar, davlat va xususiy sektor o'rtasidagi hamkorlik,
malaka oshirish tashabbuslari Buxorodagi ishlarning kelajagini shakllantirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
.M.R.Bo’riyeva, Z.N. Tojiyeva,S.S.Zokirov-”Aholi geografiyasi va demografiya asoslari”-
T.2011
2.
https://stat.uz/en/press-center/news-of-committee/37742
3.
https://kun.uz/en/news/2023/09/07/250-thousand-new-jobs-to-be-created-in-bukhara-
region-by-year-end
4.
https://stat.uz/en/press-center/news-of-committee/39581
5.
https://en.wikipedia.org/wiki/Bukhara_slave_trade.
6. https://www.buxstat.uz/uploads/press-relizlar/2024/dem/dem_mart.pdf
