Page 175
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
O‘ZBEK TILIDAGI SINONIMLAR VA ULARNING
MATNDAGI BADIIY ROLI
Jumamuratova Ruxshona,
Nukus davlat pedagogika instituti
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15803110
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 24
th
June 2025
Accepted:25 th June 2025
Published: 30
TH
June 2025
Mazkur maqolada o‘zbek tilidagi sinonimlar va
ularning badiiy matnlardagi funksional vazifalari keng
yoritilgan. Sinonimlarning leksik, uslubiy va emotsional
imkoniyatlari tahlil qilingan. Badiiy adabiyotda
sinonimlarning obraz yaratish, emotsional ta’sir kuchini
oshirish va matnni jonlashtirishdagi o‘rni misollar
asosida yoritilgan. Maqolada taniqli adiblarning
asarlaridan
namunalar
keltirilib,
sinonimlarning
matndagi uslubiy ahamiyati ilmiy-nazariy jihatdan
asoslab berilgan.
KEYWORDS
Sinonim, badiiy matn,
uslubiy rang, leksik ma’no,
emotsional
ohang,
tasviriy
vosita.
O‘zbek tili o‘zining boy leksik zaxirasi, badiiy ifoda vositalarining rang-barangligi bilan ajralib
turadi. Bu til nafaqat aloqa, fikr almashish vositasi, balki milliy ong va tafakkurning aksidir.
Ayniqsa, o‘zbek adabiy tili o‘z taraqqiyot jarayonida turli uslubiy, semantic va fonetik
imkoniyatlarni o‘zlashtirib, hozirgi holatiga yetib kelgan. Shunday boy qatlamlardan biri bu –
sinonimlardir. Sinonimlar tilimizda mazmunan yaqin, ammo shaklan har xil bo‘lgan so‘zlardir.
Ular orqali bir fikr turli ohang, rang va emotsional tusda ifoda etilishi mumkin
Sinonimlar o‘zbek tili leksikologiyasining eng murakkab va rang-barang qatlamlaridan biridir.
Ular tilning badiiy imkoniyatlarini kengaytiradi, matnga hayotiylik, obrazlilik, tasviriy kuch
olib kiradi. Badiiy adabiyotda sinonimlardan foydalanish yozuvchining til ustida ishlash
mahoratini, uslubiy didini, emotsional ta’sir kuchini ifodalovchi asosiy belgilaridan biridir
.
Masalan, “jasur” degan so‘z sinonimlari qatoriga “qo‘rqmas”, “shijoatli”, “botir”, “qahramon”
kabi so‘zlar kiradi. Har biri umumiy ma’noda jur’atlilikni anglatsa-da, ularning uslubiy vazifasi
turlicha bo‘lishi mumkin
O‘zbek adabiyotining yirik vakillari – Abdulla Qodiriy, Oybek, Mirtemir, Uyg‘un, Erkin Vohidov
kabi ijodkorlarning asarlarida sinonimlar keng qo‘llangan. Ular orqali qahramon xarakteri
ochiladi, voqea-hodisalar tasvirlanadi, kayfiyat va emotsional fon yaratiladi.
Sinonimlarning matndagi badiiy roli, avvalo, takrorlarning oldini olishda ko‘rinadi. Matnda bir
so‘zning qayta-qayta ishlatilishi uni zerikarli, sun’iy ko‘rsatishi mumkin. Buni bartaraf etish
uchun yozuvchi yoki shoir sinonimlardan foydalanadi. Bu holat ayniqsa she’riy matnlarda
muhim ahamiyat kasb etadi.
Tilshunos olimlar sinonimlarning o‘zbek tilidagi shakllanish mexanizmlarini o‘rganib, ularni
leksik sinonimlar, uslubiy sinonimlar va frazeologik sinonimlar kabiturlarga ajratadilar.
Leksik sinonimlar shaklan har xil, ma’nosi yaqin so‘zlardir. Uslubiy sinonimlar esa uslubiy
yuklamasi bilan ajraladi. Frazeologik sinonimlar esa iboralar shaklida keladi: “ko‘z yoshi
to‘kdi” – “yig‘ladi” – “qalbi ezildi” – bu ifodalar bir-birini almashtiruvchi, ammo badiiy tusga
ega vositalardir.
1
Mirtojiyev M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili leksikologiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2004. – B. 211.
2
Jo‘rayev N. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent: Fan, 1996. – B. 185.
3
Axmedova D. Sinonimlar va ularning uslubiy xususiyatlari // Filologiya masalalari. – Toshkent, 2007. – № 3. – B. 54-58.
Page 176
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
Yuqoridagilardan kelib chiqib aytish mumkinki, sinonimlar o‘zbek adabiy tilining eng muhim
va zarur qatlamlaridan biridir. Ular orqali yozuvchi so‘zga nafis pardoz beradi, obraz yaratadi,
nutqqa jonli ohang bag‘ishlaydi. Sinonimlar matnning uslubiy, semantik va emotsional
darajasini oshirish bilan birga, tilning badiiy imkoniyatlarini ham kengaytiradi. Shuning uchun
o‘zbek tilidagi sinonimlarni o‘rganish, ularning matndagi badiiy rolini tahlil qilish nafaqat
tilshunoslik, balki adabiyotshunoslik nuqtayi nazaridan ham dolzarb ilmiy-ijodiy vazifadir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Mirtojiyev M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili leksikologiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2004. – B.
211.
2. Jo‘rayev N. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent: Fan, 1996. – B. 185.
3. Axmedova D. Sinonimlar va ularning uslubiy xususiyatlari // Filologiya masalalari. –
Toshkent, 2007. – № 3. – B. 54-58.
4. Abdulla Qodiriy. O‘tkan kunlar. – Toshkent: Sharq, 1999.
5. Erkin Vohidov. Tong nafasi. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti, 1981.
