Page 120
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
MANGʻITLAR SULOLASI DAVRIDAGI BUXORODA TARIX
FANI RIVOJI
Sotvoldiyev Sayfiddin Abduvoxid oʻgʻli
Andijon davlat universiteti Tarix fakulteti 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16558560
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 21
st
July 2025
Accepted: 25
th
July 2025
Published: 29
th
July 2025
Ushbu
maqolada
Buxoroda
mangʻitlar
sulolasi
hukmronligi davriga kelib Tarix fanining rivojlanishida
qilingan ishlar, yozilgan asarlar, yutuqlar va kamchiliklar
yoritilgan.
KEYWORDS
Buxoro amirligi, mangʻitlar,
tarix fani, rivojlanish
Mangʻitlar sulolasi davrida (18–19-asrlar) tarix fani rivojida muayyan siljishlar bo‘lgan. Garchi
bu davrda ilm-fan taraqqiyoti avvalgi temuriylar yoki Buxoro xonligi davridagidek yuqori
darajada bo‘lmasa-da, tarixiy asarlar yozilishi, avlodlar uchun o‘tmish voqealarini saqlab
qolish harakati davom etgan. Quyida shu mavzuga oid asosiy jihatlar bayon qilinadi:
Shu oʻrinda Mangʻitlar sulolasi haqida qisqacha maʼlumotlar keltirib oʻtish oʻrinlidir.
Mangʻitlar sulolasi 1756-yilda Muhammad Rahimxon tomonidan Buxoro xonligi taxtini
egallagach, rasmiy ravishda boshlangan. Ular Buxoroda 1920-yilgacha hukmronlik qilgan. Bu
davrda Buxoro amirligi tashkil topdi.
Mangʻitlar davrida tarix yozuvi quyidagi shakllarda davom ettirildi:
1. Tarixiy asarlar yozilishi
Bu davrda bir nechta tarixiy asarlar yaratilgan bo‘lib, ular o‘z davrining voqealarini yoritadi.
XVIII asr oxiri – XIX asr boshlarida mahalliy tarixnavislar qalamiga mansub fors-tojik tilidagi
asarlarning mavzusi va uslubi asosan mang‘itlar sulolasi vakillari faoliyati hamda siyosiy
masalalarga bag‘ishlangan. O‘rganilayotgan davr haqida ma’lumot beruvchi manbalarga Qozi
Vafo Karminagiyning “Tuhfai xoniy” (“Tuhfat al-xoniy”) nomli asarini kiritish mumkini. Bu
davrga oid keyingi tarixiy asar Miriy – Mir Husayn ibn Shohmurodning “Maxozin ut-taqvo”
(“Taqvo xazinasi”) asaridir. U 1200 hijriy yilda (m.1785/86) Buxoro amiri Shohmurod
oilasida tug‘ilgan18. Miriy qalamiga mansub “Maxozin ut-taqvo” asari diniy-tasavvufiy
mazmundagi asar ekanligini qayd etgan holda, unda ba’zi tarixiy voqealarning ham aks
etilganligini kuzatish mumkin. Tadqiqotchi D.G.Voronovskiyning xulosasiga ko‘ra, “Maxozin
ut-taqvo” teologik asar. Akademik V.V.Bartold esa, uni avtobiografik asar sifatida qayd etib,
“shubhasiz uni Turkistonning XVIII asrning ikkinchi yarmi-XIX asrning boshlari uchun juda
muhim manba deb hisoblash lozim”, – deb ta’kidlagan. Biroq tahlillar shuni ko‘rsatadiki,
“Maxozin ut-taqvo” teologik asar bo‘lishi bilan birga, unda tarixiy voqealar va zamonasining
tasavvuf shayxlari haqida avtobiografik ma’lumotlar ham keltirilgan. Shuning uchun uning
“Buxoro tarixiga oid taqvo xazinasi” deya nomlanishi asar mazmuniga mos keladi. Mashhur
tarixchilarning ba'zilari:
Ahmad Donish (1827–1897)
Page 121
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
U zamonasining ilg‘or mutafakkiri va tarixchisi bo‘lib, o‘z asarlarida Buxoro amirligidagi
siyosiy, ijtimoiy va madaniy holatlarni tahlil qilgan. U tarixiy-falsafiy yo‘nalishda yozgan.
Muhammad Hakimxon Tura (Xorazmda faoliyat yuritgan)
Uning asarlari o‘z zamonasidagi siyosiy holatlarni aks ettiradi. Garchi to‘liq tarixiy bo‘lmasa-
da, tarixiy tafsilotlar mavjud.
Mirzo Fazil Yoqubzoda
U amir Nasrulloh davrining tarixiy voqealarini yoritgan.
2. Xronikalar va solnomalar
Bu davrda tarixiy xronikalar asosan sulola voqealarini yozishga qaratilgan bo‘lgan. Sulolaviy
tarixga urg‘u berilgan. Masalan:
"Tarixi Salatin-i Mangʻitiya" – Mangʻitlar sulolasining tarixini bayon etuvchi asar. Bunda
amirlarning faoliyati, ichki va tashqi siyosati haqida maʼlumotlar keltiriladi.
3. Madrasalarda tarix o‘qitilishi
Mangʻitlar davrida tarix mustaqil fan sifatida emas, balki diniy ilmlar doirasida, ayniqsa hadis
va tafsir bilan bogʻliq tarzda o‘qitilgan. Ammo tarixiy shaxslar va voqealarga oid ma'lumotlar
diniy matnlarda tilga olingan.
Tarixiy asarlarda qo‘llanilgan uslublar: Asarlar ko‘pincha fors-tojik tilida yozilgan. Xronologik
yondashuv asosida voqealar bayon etilgan. Hukmdorlarni madh etuvchi uslub keng tarqalgan
(bu tarixiy obyektivlikni cheklaydi).
Kamchiliklar: Tarixiy asarlar subyektiv yozilgan, ya'ni hukmdorni ulug‘lashga intilgan.
Mustaqil tarixiy tadqiqotlar yetishmagan. Ilm-fan, ayniqsa tarixda, an’anaviy va diniy
cheklovlar kuchli bo‘lgan.
Xulosa
Mangʻitlar davrida tarix fani o‘zining moʻtadil darajada rivojlangan davrini boshdan kechirgan.
Garchi chuqur ilmiy yondashuv yetishmagan bo‘lsa-da, tarixiy manbalar, solnomalar va
voqeabop asarlar tarixiy tafakkurni saqlab qolishda muhim rol o‘ynagan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Bakalavriatning tarix yo’nalishi talabalari uchun darslik. A.Madraimov, G. Fuzailova. Т.:
Oʻzbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008.
2. B. Ahmedov. Tarixdan saboqlar: Toshkent -1994. 19-20-bet.
3. S.A.Toshtemirova, D.B.Ahmadjonov. Markaziy Osiyo xonliklari tarixshunosligi. Toshkent-
2022. 10-11-bet.
4. B.J.Eshov va A.A.Odilov. Oʻzbekiston tarixi II kitob. Toshkent -2024. 181-185-betlar.
