Page 20
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 8, August 2025
www.in-academy.uz
BOSHLANGʻICH SINF MATEMATIKA DARSLARIDA
ARITMETIK AMALLARNING OʻRNI VA AHAMIYATI
Ikromova Sevinch Elniyoz qizi
Buxoro Davlat Pedagogika Instituti 3-Bosqich Talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16810113
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 9
th
August 2025
Accepted: 10
th
August 2025
Published: 11
th
August 2025
Ushbu maqolada Yangi Oʻzbekistonni qurish, Uchinchi
Renessans poydevorini barpo etishda boshlangʻich sinf
matematika darslarining ahamiyati, ayniqsa, arifmetik
amallarni oʻrgatishning bolalar tafakkuri va mantiqiy
fikrlashini shakllantirishdagi oʻrni yoritilgan. Maqolada
milliy taʼlim tizimini takomillashtirishga qaratilgan
islohotlar, ilgʻor xorijiy tajribalar va innovatsion
yondashuvlar tahlil qilinadi. Shuningdek, arifmetik
amallarni oʻzlashtirish orqali oʻquvchilarning kelajakda
fanga qiziqishi, muammolarni yechish koʻnikmalari va
ijodiy salohiyatini rivojlantirishga qaratilgan amaliy
takliflar keltirilgan
KEYWORDS
Yangi Oʻzbekiston, Uchinchi
Renessans, boshlangʻich taʼlim,
arifmetik amallar, mantiqiy
fikrlash,
oʻquv-metodik
yondashuv.
"Biz oʻz oldimizga mamlakatimizda Uchinchi Renessans poydevorini barpo etishdek ulugʻ
maqsadni qoʻygan ekanmiz, buning uchun yangi Xorazmiylar, Beruniylar, Ibn Sinolar,
Ulugʻbeklar, Navoiy va Boburlarni tarbiyalab beradigan muhit va sharoitlarni yaratishimiz
kerak." Bu soʻzlar bugungi Oʻzbekiston taʼlim tizimining asosiy strategik yoʻnalishini belgilab
beradi. Uchinchi Renessansga erishishning yagona yoʻli – ilm-fan va taʼlimni ustuvor vazifa
sifatida belgilashdan iboratdir. Bu ulugʻvor maqsadga erishish uchun poydevorni aynan
boshlangʻich sinfdan boshlab qurish zarur. Bolalarda ilmga, mantiqiy fikrlashga boʻlgan
qiziqishni uygʻotish, ularni kelajakning buyuk allomasi darajasiga yetkazish uchun eng asosiy
qadamlardan biri boshlangʻich sinflarda matematika fanini chuqur oʻrgatishdir. Matematika,
xususan, uning asosi boʻlgan arifmetik amallarni puxta oʻzlashtirish orqali oʻquvchilarning
aqliy salohiyati, mustaqil fikrlash koʻnikmalari va muammolarni yechish qobiliyati rivojlanadi.
Bu esa oʻz navbatida, ularni kelajakda murakkab ilmiy muammolarni hal qila oladigan,
innovatsion gʻoyalarni yaratadigan shaxslar qilib voyaga yetkazishga xizmat qiladi.
Boshlangʻich sinf matematika darslarida arifmetik amallarni oʻrgatish oddiy bir jarayon emas,
balki bolalar ongini shakllantiruvchi murakkab va fundamental bir jarayondir. Statistik
maʼlumotlarga koʻra, boshlangʻich sinflarda matematikani yaxshi oʻzlashtirgan oʻquvchilar
keyingi sinflarda fizika, kimyo va informatika kabi aniq fanlarni ham samarali oʻzlashtiradilar.
Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi tomonidan 2021-yilda eʼlon qilingan
"Oʻzbekiston Respublikasining 2021–2025 yillarda taʼlimni rivojlantirish strategiyasi"da ham
boshlangʻich taʼlimda matematik va mantiqiy tafakkurni rivojlantirishga alohida urgʻu
berilgan. Bu strategiyaning asosiy maqsadi – oʻquvchilarni nafaqat bilim egallashga, balki
oʻzlashtirilgan bilimlarni amalda qoʻllashga oʻrgatishdan iboratdir.
Arifmetik amallar (qoʻshish, ayirish, koʻpaytirish va boʻlish) bu jarayonning eng muhim
qismidir. Masalan, qoʻshish va ayirish amallari oʻquvchilarda sonlar orasidagi munosabatlarni
Page 21
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 8, August 2025
www.in-academy.uz
anglash, farqlash va taqqoslash koʻnikmalarini rivojlantiradi. Bu ularning kundalik hayotda
pul hisoblash, vaqtni rejalashtirish kabi amaliy vazifalarni bajarishiga yordam beradi. 2022-
yilda oʻtkazilgan tadqiqotga koʻra, boshlangʻich sinflarda oʻyin texnologiyalaridan foydalanib
oʻrgatilgan arifmetik amallar bolalarning 80 foizida mavzuga boʻlgan qiziqishni oshirgan va
oʻzlashtirish darajasini 30 foizga yaxshilagan. Bu metodika, oʻquvchilarning diqqatini tortish
va ularni dars jarayoniga faol jalb qilish uchun juda samarali hisoblanadi. Misol uchun,
"koʻpaytirish karra jadvali"ni yodlashda turli raqamli oʻyinlar va ilovalar juda foydali boʻlishi
mumkin.
Koʻpaytirish va boʻlish amallari esa yanada murakkabroq mantiqiy fikrlashni talab qiladi. Ular
bolalarda muammolarni qismlarga ajratib, har bir qismni alohida tahlil qilish va umumiy
yechimga kelish koʻnikmasini shakllantiradi. Bu koʻnikma kelajakda muhandislik, dasturlash
va boshqa murakkab kasblarda juda muhim ahamiyat kasb etadi. Singapur, Finlyandiya va
Janubiy Koreya kabi taʼlim tizimi rivojlangan davlatlarda boshlangʻich sinf oʻquvchilari uchun
arifmetik amallarni oʻzlashtirishga qaratilgan maxsus dasturlar joriy qilingan. Bu davlatlarda
matematika darslari nafaqat formula va qoidalarni yodlashdan iborat boʻlmay, balki amaliy,
hayotiy misollar va loyihalarga asoslangan. Natijada, ushbu davlatlar PISA (Xalqaro
talabalarni baholash dasturi) testlarida yuqori oʻrinlarni egallab kelmoqda.
Oʻzbekiston taʼlim tizimida ham bunday yondashuvlarni qoʻllashga katta eʼtibor qaratilmoqda.
Masalan, "STEAM" (Science, Technology, Engineering, Arts, and Mathematics) taʼlim
modelining joriy etilishi bolalarda matematika, tabiatshunoslik, texnologiya va boshqa
fanlarga boʻlgan qiziqishni birlashtirishga xizmat qiladi. Bu model orqali oʻquvchilar arifmetik
amallarni faqatgina darslikdagi misollar orqali emas, balki robototexnika, 3D modellashtirish
kabi loyihalar orqali oʻrganadilar. Natijada, ular nazariy bilimlarni amaliyot bilan bogʻlay
oladilar.
Biroq, bu yoʻlda baʼzi muammolar ham mavjud. Oʻqituvchilarning malakasi, darsliklarning
zamonaviy talablarga javob bermasligi, taʼlim jarayonida interaktiv metodlarning
yetishmasligi kabi holatlar taʼlim sifatiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. Shuning uchun,
oʻqituvchilar uchun malaka oshirish kurslari tashkil etish, innovatsion darsliklar va oʻquv
qoʻllanmalarini yaratish, taʼlim jarayoniga zamonaviy texnologiyalarni keng joriy etish muhim
ahamiyatga ega. Masalan, "onlayn oʻquv platformalari", "interaktiv doskalar" va "matematik
oʻyinlar" yordamida arifmetik amallarni oʻrgatish oʻquvchilarni motivatsiya qilishi va ularning
bilimlarini mustahkamlashi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, Oʻzbekistonda Uchinchi Renessans poydevorini qurish uzoq muddatli
va strategik rejalarni talab qiladi. Bu rejalarning asosiy qismi boshlangʻich sinf taʼlimi, xususan,
matematika va arifmetik amallarni oʻrgatish jarayonini tubdan takomillashtirishga qaratilishi
zarur. Arifmetik amallarni oʻzlashtirish orqali bolalarda mantiqiy fikrlash, muammolarni
yechish va ijodiy salohiyatni rivojlantirish – bu kelajakning buyuk olimlari, muhandislari va
ixtirochilarini shakllantirish uchun muhim qadamdir. Taʼlim jarayoniga yangi metodlarni,
zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, oʻqituvchilar malakasini oshirish va darsliklarni qayta
koʻrib chiqish orqali biz bu maqsadga erisha olamiz. Zero, buyuk kelajak bugungi kunning
maktab partasidan boshlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Mirziyoyev Sh. M. Oʻqituvchi va murabbiylar kuni munosabati bilan Oʻzbekiston
oʻqituvchi
va
murabbiylariga
tabrik.
(2020-yil
30-sentabr)
http://president.uz/uz/lists/view/4057
2.
Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi. "Oʻzbekiston Respublikasining 2021–
2025 yillarda taʼlimni rivojlantirish strategiyasi". Toshkent, 2021.
Page 22
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 8, August 2025
www.in-academy.uz
3.
Alimov M. Boshlangʻich sinf matematika darslarida zamonaviy yondashuvlar.
Toshkent: "Oʻqituvchi" nashriyoti, 2019.
4.
Xorijiy
tajriba: PISA testlari
natijalari
va
Finlyandiya
taʼlim tizimi.
5.
Karimov B., Yuldashev N. Boshlangʻich taʼlimda STEAM yondashuvi. Ilmiy-metodik
qoʻllanma. Toshkent, 2022.
6.
Oʻyin
texnologiyalarining
taʼlimga
taʼsiri
boʻyicha
tadqiqotlar.
http://www.edutopia.org/article/gamification-learning-research
7.
Oʻzbekiston Respublikasining 2017-2021 yillarda rivojlantirish strategiyasi. Toshkent,
2017.
