Page 66
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 8, August 2025
www.in-academy.uz
RAQAMLI AXBOROT MUHITIDA JURNALISTIKANING
ISHONCHLILIGI: TEODOR SHRAMM VA JAY ROZEN
QARASHLARI
Sevara Rasulova
O‘zbekiston jurnalistika va ommaviy
kommunikatsiyalar universiteti 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16947030
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 11
th
August 2025
Accepted: 12
th
August 2025
Published: 26
th
August 2025
Ushbu maqolada jurnalistikaning ishonchlilik mezonlari
raqamli axborot muhitida qanday o‘zgarayotgani nazariy
asosda tahlil qilinadi. Teodor Shrammning klassik axborot
nazariyasi va Jay Rozenning fuqarolik jurnalistikasi
yondashuvlari asosida jurnalistikaning ijtimoiy vazifalari,
axborot ishonchliligi va auditoriya bilan muloqot shakllari
solishtiriladi. Qarama-qarshi epoxalarga mansub bo‘lsa-
da, har ikki olim nazariyasining zamonaviy jurnalistik
amaliyot uchun dolzarb jihatlari aniqlanadi. Tadqiqot
natijasida, bugungi raqamli davrda ishonchlilik faqat
faktga asoslanish emas, balki ochiqlik, muloqot va
hamkorlikni o‘z ichiga olishi lozim degan xulosa
chiqariladi.
KEYWORDS
jurnalistika,
ishonchlilik,
axborot nazariyasi, Teodor
Shramm, Jay Rozen, raqamli
muhit, fuqarolik jurnalistikasi,
auditoriya, shaffoflik, nazariy
tahlil.
So‘nggi o‘n yilliklarda axborot texnologiyalarining mislsiz darajada rivojlanishi nafaqat
jamiyatning kommunikatsion tizimini, balki jurnalistikaning professional standartlari va
tamoyillarini ham tubdan o‘zgartirdi. An’anaviy ommaviy axborot vositalarida ishonchlilik
mezoni, avvalo, faktlarni tekshirish, manbalarni solishtirish va axborotning obyektivligini
ta’minlash bilan belgilanar edi. Ammo raqamli muhitning paydo bo‘lishi va internet
auditoriyasining faol ishtiroki ushbu mezonlarni kengaytirishga, ularni yangi jihatlar bilan
boyitishga majbur qildi. Bugun jurnalistdan nafaqat aniq va ishonchli ma’lumot berish, balki
o‘z auditoriyasi bilan ikki tomonlama muloqot qilish, ochiq bo‘lish, fikr xilma-xilligini hurmat
qilish ham talab etilmoqda.
Mazkur maqolada aynan shu jarayon nazariy asosda tahlil qilinadi. Tadqiqot markazida XX
asrning mashhur kommunikatsiya nazariyotchisi Teodor Shramm va zamonaviy jurnalistika
mutafakkiri Jay Rozen qarashlari turadi. Ularning yondashuvlari bir-biridan mutlaqo farqli
tarixiy davrlarda shakllangan bo‘lsa-da, har ikkisi ham jurnalistikaning ishonchlilik
konsepsiyasiga alohida e’tibor qaratgan. Shramm nazariyasi an’anaviy “vertikal”
kommunikatsiya modeli bilan ajralib tursa, Rozen konsepsiyasi raqamli demokratik muhitga
xos “gorizontal” muloqot tamoyillariga asoslanadi.
Shuningdek, ushbu maqola doirasida jurnalistikaning ijtimoiy funksiyalari, axborot oqimida
ishonchning o‘rni va bugungi kunda professional jurnalist shaxsiga qo‘yiladigan yangi talablar
nazariy jihatdan ko‘rib chiqiladi. Bu yondashuv jurnalistikaning faqatgina informatsion
faoliyat emas, balki ijtimoiy-madaniy institut sifatida jamiyat barqarorligidagi rolini ham
chuqurroq anglash imkonini beradi.
Teodor Shramm XX asr axborot nazariyasining eng yirik vakillaridan biri bo‘lib, jurnalistikani
tizimli axborot almashinuvi sifatida tasvirlagan. Uning nazarida, jurnalist — axborot
Page 67
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 8, August 2025
www.in-academy.uz
“darvozaboni”, ya’ni axborotni tanlab, tartibga solib, ijtimoiy muvozanatni saqlagan holda
yetkazuvchi subyektdir. Shramm uchun ishonchlilik bu — obyektivlik, tekshirilgan manbalar,
faktga sodiqlik va siyosiy betaraflikdir. U jurnalistikaning rolini passiv auditoriyaga faol
axborot uzatuvchi sifatida belgilaydi. Uning modeli vertikal xarakterga ega bo‘lib, yuqoridan
(jurnalist, OAV) pastga (auditoriya) yo‘nalgan kommunikatsiyani tasvirlaydi. U ijtimoiy
tizimda jurnalistikaning "axborot qon tomir" vazifasini urg‘ulaydi.
Uning yondashuvida ishonchlilik — bu axborotning uzatilishidagi texnik va axloqiy intizom.
Jurnalist axborotni shunchaki beruvchi emas, balki ijtimoiy barqarorlikni saqlovchi rolida
ko‘riladi. Bu nazariyada auditoriya faqat iste’molchi sifatida ishtirok etadi.
Jay Rozen: Fuqarolik jurnalistikasi va muloqot asosidagi ishonchlilik
Jay Rozen esa butunlay boshqa pozitsiyani egallaydi. U jurnalistikani ijtimoiy muloqotni
faollashtiruvchi demokratik maydon sifatida ko‘radi. Rozen fuqarolik jurnalistikasi
nazariyasini ilgari suradi, bu esa jurnalistni jamiyat bilan muloqotga kirishuvchi, auditoriyani
axborot jarayonining faol ishtirokchisiga aylantiruvchi subyekt sifatida talqin qiladi.
Rozenning fikricha, ishonchlilik — bu faqat fakt to‘g‘riligiga emas, balki jurnalistning
ochiqligiga, shaffofligiga va halolligiga bog‘liq. U jurnalistni insoniy, ochiq, o‘z nuqtai nazariga
ega, lekin ayni paytda jamiyatga javobgar shaxs sifatida ko‘radi. Rozen shuningdek, jurnalist
va auditoriya o‘rtasidagi tenglikni ilgari suradi. Bu yondashuvda “xalq bilan gaplashish emas,
xalq bilan gaplashuv” markaziy o‘rin tutadi. Auditoriyaning faol ishtirokchilikka o‘tishi,
ayniqsa, bloglar, ijtimoiy tarmoqlar va citizen journalism (fuqarolik jurnalistikasi) orqali
amalga oshmoqda. Rozen uchun ishonchlilik — bu suhbat qurish qobiliyati va o‘zgaruvchan
muloqot kontekstida o‘zini tutish madaniyati.
Nazariy qarashlarning o‘xshashlik va tafovutlari.
Teodor Shramm va Jay Rozen nazariy yondashuvlari orasida umumiyliklar mavjud: Ikkalasi
ham jurnalistikaning jamiyatda ijtimoiy muvozanat va axborot oqimi boshqaruvidagi muhim
rolini tan oladi. Har ikki olim ishonchlilikni jurnalistning asosiy burchi sifatida ko‘radi.
Ammo ularning asosiy tafovutlari quyidagilarda aks etadi:
1.
Jurnalist roli:
Shramm: axborotni nazorat qiluvchi, obyektiv uzatuvchi.
Rozen: jamiyat bilan muloqot qiluvchi, o‘z fikriga ega ishtirokchi.
2.
Auditoriya:
Shramm: passiv qabul qiluvchi.
Rozen: faol axborot ishtirokchisi, fikr bildiruvchi, muhokama yurituvchi.
3. Ishonchlilik talqini:
Shramm: faktologik aniqlik, texnik va axloqiy standatlar.
Rozen: shaffoflik, ochiqlik, jamiyat bilan ishonchli aloqalar.
Bu tafovut zamon va texnologik rivojlanishdan kelib chiqadi. Shrammning nazariyasi
industrial ommaviy axborot vositalari davriga mos keladi. Rozen esa raqamli demokratiya,
ijtimoiy tarmoqlar va interaktiv jurnalistikani nazarda tutadi.
Raqamli axborot muhiti jurnalistika uchun yangi imkoniyatlar bilan bir qatorda murakkab
sinovlarni ham taqdim etmoqda. Endilikda ishonchlilik faqatgina faktlarni tekshirish va
Page 68
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 8, August 2025
www.in-academy.uz
obyektivlikni ta’minlash bilan cheklanmaydi. Bu tushuncha kengroq ijtimoiy-kognitiv
fenomen sifatida shakllanib, unda shaffoflik, ochiqlik va auditoriya bilan hamkorlik alohida
o‘rin egallaydi.
Teodor Shrammning klassik axborot nazariyasi jurnalistikani tizimli axborot almashinuvi va
ijtimoiy barqarorlikning kafolati sifatida talqin etadi. Bu model faktologik aniqlik, siyosiy
neytrallik va professional axloqiy me’yorlarga asoslanadi. Biroq, uning chegarasi shundaki,
auditoriya asosan passiv qabul qiluvchi sifatida ko‘riladi. Jay Rozen esa mutlaqo yangi
paradigma — fuqarolik jurnalistikasi yondashuvini taklif qiladi. Uning qarashlarida jurnalist
va auditoriya o‘rtasidagi chegaralar tobora yo‘qolib, ishonchlilik tushunchasi suhbat,
hamkorlik va ochiqlikka asoslanadi. Bu model raqamli muhitdagi interaktiv
kommunikatsiyaga mos keladi va demokratik qadriyatlarni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Shunday qilib, bugungi jurnalistika klassik va zamonaviy yondashuvlarning sinteziga
tayanishi zarur. Shrammning faktga asoslangan obyektivligi va Rozenning shaffoflikka
asoslangan muloqot tamoyillari uyg‘unlashgandagina ishonchlilikning zamonaviy talqini
yuzaga chiqadi. Bu uyg‘unlik jurnalistni nafaqat axborot yetkazuvchi, balki jamiyat bilan ochiq
muloqot qiluvchi, fuqarolik faolligini qo‘llab-quvvatlovchi va demokratik qadriyatlarni
mustahkamlovchi shaxs sifatida namoyon etadi.
Demak, raqamli davrda jurnalistik ishonchlilik — bu faqatgina “to‘g‘ri xabar berish” emas,
balki ochiqlik, halollik va jamiyat bilan barqaror aloqani shakllantirish madaniyatidir. Aynan
shunday yondashuvgina jurnalistikaning ijtimoiy ahamiyatini saqlab qoladi va uni yangi
sharoitlarda ham dolzarb qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Schramm, W. (1964). Mass Media and National Development: The Role of Information in
the Developing Countries. Stanford University Press.
2. Schramm, W. (1954). How Communication Works. In The Process and Effects of Mass
Communication, ed. Wilbur Schramm. University of Illinois Press.
3. Rosen, J. (1999). What Are Journalists For? Yale University Press.
4. Kovach, B., & Rosenstiel, T. (2001). The Elements of Journalism. Crown Publishers.
5. Deuze, M. (2005). What is journalism? Professional identity and ideology of journalists
reconsidered. Journalism, 6(4), 442–464.
6. McQuail, D. (2010). McQuail’s Mass Communication Theory (6th ed.). Sage Publications.
7. Ward, S.J.A. (2015). Ethics and the Media: An Introduction. Cambridge University Press.
8. Hermida, A. (2010). Twittering the News: The Emergence of Ambient Journalism.
Journalism Practice, 4(3), 297–308.
9. Zelizer, B. (2004). Taking Journalism Seriously: News and the Academy. Sage Publications.
10. Singer, J.B. (2007). Contested Autonomy: Professional and Popular Claims on Journalistic
Norms. Journalism Studies, 8(1), 79–95.
