Page 78
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 8, August 2025
www.in-academy.uz
BOLALARNING XORIJIY TIL OʻRGANISH JARAYONIDAGI
YOSH AHAMIYATI
Tojiboyeva Rayhona
Guliston davlat pedagogika instituti
tojiboyevarayhona300@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16965011
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 11
th
August 2025
Accepted: 12
th
August 2025
Published: 27
th
August 2025
Ushbu maqola qoʻshimcha yoki ikkinchi tillarni oʻrganish
uchun bolalarda eng qulay yosh chegarasi, bu yoshda
oʻrganishning foyda va afzalliklarini, shuningdek, qanday
taʼsir oʻtkazilishini koʻrsatib oʻtadi. Shuning bilan birga, til
oʻrganishdagi
bosqichlar,
til
oʻrganish
boʻyicha
muhokamalar, til oʻrganishning bir qancha usul va
metodlari koʻrib chiqiladi va bular haqida asosiy
savollarga javob topiladi. Qoʻshimcha ravishda shu
sohadagi ayrim ziddiyatli vaziyatlar hamda muammoli
holatlar koʻzdan kechirilib, ularning asosiy sabablari
tadqiq etiladi.
KEYWORDS
yosh chegarasi, ikkinchi til,
xorijiy
til,
til
oʻrganish,
muammoli
vaziyatlar,
tilshunoslik, nazariya, metod,
tadqiqot,
taʼlim
jarayoni,
logoped, pedagog.
Kirish
Bolalarda tilni oʻzlashtirish juda muhim va ijtimoiy jarayon hisoblanib, kichik yoshligidan
oʻrganishi bolaning muloqot koʻnikmalari va miyaning rivojlanishi asosida sodir boʻladi. “Shu
oʻrinda necha yoshdan xorijiy tilni oʻrgatish maʼqul?”, degan savol paydo boʻlishi mumkin. Bu
kabi savollarga bir qancha olimlar oʻzlarining tadqiqotlarida oʻrganib chiqib, keng ommaga
namoyish etishgan.
Quyida olimlar oʻzlarining turlicha ilmiy yondashuvlarini keltirib oʻtish mumkin. Bolalarda
qoʻshimcha til oʻrganish va oʻrgatishda juda koʻp tadqiqotlari bilan Noam Chomskiy alohida
oʻrin tutishini aytib oʻtish joizdir. Uning tadqiqotlari til nazariyasiga asos solgan hisoblanadi.
“Tilning tabiiyligi” deb nomlangan nazariyasini ilgari surgan va bu nazariya til oʻrganishda
biologik asoslarni koʻrsatib oʻtgan. Shuningdek, “Umumiy grammatika” gʻoyasi ham muhim
ahamiyatga ega boʻlib, bolalarning til oʻrganish qobiliyatini tushuntiradi. Til oʻrganish
oldindan berilgan biologik tugʻma qobiliyat boʻlib, inson bunga “sozlab” qoʻyilgan. U bolalar
qanday qilib qiyin strukturalarni va grammatik qoidalarni tez va osonlik bilan oʻrganishini
tahlil qilgan.
Jeyn Piaget esa Noam Chomskiydan farqli oʻlaroq, bolalarning psixologik va kognitiv
rivojlanishi ustida ish olib borgan. U bolalarning tillarni oʻzlashtirish jarayonini oʻzgacha
tushuntirgan va alohida nazariya asosida tadqiqot oʻtkazgan. Uning fikricha, bolalarda til
oʻrganish jarayoni kognitiv rivojlanish nazariyasiga asoslanadi va tilning oʻzlashtirilishi aqliy
salohiyat bilan bogʻliq. Tilni anglab yetishda bosqichma-bosqich jarayonlarni keltirib oʻtadi:
sensor-motor, preoperatsion, aniq operatsiyalar va formal operatsiyalar bosqichlari.
Rus psixologi Lev Vigotskiy til oʻrganishni ijtimoiy hodisa sifatida izohlaydi. Uning “Ijtimoiy-
madaniy” nazariyasiga koʻra, bolalar atrofdagi ijtimoiy muhitni oʻrganadi, tahlil qiladi va bu til
oʻrganishga kuchli turtki boʻladi. U “YaQZ” (yaqin rivojlanish zonasi) konsepsiyasini kiritib,
bolalarning bilimlarini oshirish uchun muntazam ijtimoiy yordam zarurligini taʼkidlaydi.
Page 79
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 8, August 2025
www.in-academy.uz
Psixologik va biologik yondashuvlardan tashqari, til oʻrganishda “konditsionlash” hodisasi
ham muhim oʻrin tutadi. Bu yondashuv B. F. Skinner tomonidan ilgari surilgan boʻlib,
bolalarning tilni asta-sekin ovoz va soʻzlarni takrorlash orqali oʻzlashtirishini tushuntiradi.
Shuningdek, Stiven Pinker ham til oʻzlashtirish jarayonida muhim tadqiqotlar olib borgan.
Uning “Til instinktlari” asarida til insoniyat tarixidagi eng buyuk kashfiyot sifatida taʼriflanadi
va uning biologik asoslari yoritiladi.
Mutaxassislarning fikricha, xorijiy tilni oʻrganish uchun eng qulay va samarali yosh turlicha
tasniflanadi:
0–6 yosh oraligʻida til juda samarali oʻrganiladi. Til oʻrganishni 3 yoshdan boshlash tavsiya
etiladi, chunki bolalar turli usullarda oʻrganishlari mumkin. Masalan, oʻyin faoliyati, muloqot
jarayoni hamda vizual materiallar bunda qoʻl keladi. Har bir bola individual xarakter va
xususiyatga ega boʻlganligi bois, xorijiy tilni oʻrgatish uchun tanlangan metodlar yoki usullar
uning qiziqishlaridan kelib chiqishi lozim.
0–3 yoshda til passiv oʻrganiladi: bolalar soʻzlarni eshitadi, bir-biridan ajratadi, ularni tushuna
boshlaydi. 3–6 yosh oraligʻida esa tilni faol oʻzlashtirishga oʻtadi. Bu davrda bolalar
murakkabroq gaplarni tuzishni boshlaydi, tilni oʻqish va yozish asoslari ham oʻrgatilishi
mumkin.
Asosiy qism
Xorijiy tillarni oʻrganish nafaqat bolalarda, balki kattalarda ham muammolarni yuzaga
keltiradi. Bolalarda duch kelinadigan muammolar quyidagilardir:
Tugʻma qobiliyatlarning pastligi, atrof-muhitning yetarli emasligi, kognitiv rivojlanishdagi
cheklovlar, tilning murakkabligi, emotsional va psixologik toʻsiqlar, maxsus ehtiyojlar,
madaniy farqlar, oʻqituvchining oʻrni.
Ushbu muammolarni yengish uchun ijtimoiy muhitni toʻgʻri shakllantirish, turli metod va
interfaol usullardan foydalanish, mantiqiy oʻyinlar va xotira mashqlarini qoʻllash, psixologik
qoʻllab-quvvatlash, shuningdek, madaniyat bilan bogʻliq elementlarni oʻrgatish zarur.
Shuningdek, ota-onalarning va oʻqituvchilarning toʻgʻri yondashuvi til oʻrganish natijasini
belgilab beradi.
Innovatsion texnologiyalar, mobil ilovalar, smart taʼlim vositalari ham samaradorlikni
oshiradi. Oʻqituvchilar bir nechta metodlardan foydalanib, taʼlimni olib borishi lozim. Samarali
metodlar qatoriga kommunikativ metod, grammatik-tarjima metodi, audio-tilshunoslik
metodi, tajribaviy oʻqitish, loyiha asosidagi oʻqitish va aralash taʼlim usullari kiradi.
Xulosa
Barcha nuqtai nazardan shuni xulosa qilish mumkinki, insonlar qanchalik erta til oʻrganishni
boshlasalar, bu bilimlar ulardan hech qachon yoʻqolmaydi. Bolalar tildagi qoidalarni koʻr-
koʻrona va tez oʻzlashtiradi, chunki ularning xotirasi kuchli boʻladi va erkin ifoda qilish
qobiliyati rivojlangan boʻladi. Ayniqsa, amaliy topshiriqlar va oʻyinlar orqali oʻrgatilgan bilim
uzoq vaqt xotirada saqlanadi. Yosh bolalarda tashqi toʻsiqlar boʻlmasa, ularda ichki va tashqi
motivatsiya kuchli boʻladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
Liang Xu, The Age Effect in Second Language Acquisition and its Study Design Method, 2023.
T. Scovel, A critical review of the critical period research. Annual Review of Applied
Linguistics, 20 (2000).
Page 80
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 8, August 2025
www.in-academy.uz
J. S. Ma, Some Problems in the Hypothesis of the Critical Period of Language Acquisition and
Foreign Language Teaching. Henan Social Sciences.
Harley, B. (1986). Age in Second Language Acquisition. Clevedon: Multilingual Matters.
Moon, J. & M. Nikolov. (2000). Research into Teaching English to Young Learners. Pecs:
University Press Pecs.
Snow, C. & H. Marian. (1978). The critical age for SLA: evidence from second language learning.
Child Development.
Snow, C. (2002). Second language learners and understanding the brain. In A. M. Galaburda, S.
M. Kosslyn, & Y. Christen (eds.), The Language of the Brain. Cambridge, MA: Harvard
University Press.
Lenneberg, E. H. (1967). Biological Foundations of Language. New York: Wiley.
Johnson, J. & E. Newport. (1989). Critical effects in second language learning: the influence of
maturational state on the acquisition of ESL. Cognitive Psychology.
Morford, J. & R. Mayberry. (2000). A reexamination of “early exposure” and its implications for
language acquisition by eye. In C. Chamberlain, J. Morford & R. Mayberry (eds.), Language
Acquisition by Eye. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum.
