CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
116
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINI INKLYUZIV MUHITGA
MOSLASHTIRISH
Bekbo‘sinova Laylo Xayrulla qizi
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
Boshlang‘ich ta'lim fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15683680
Annotatsiya
Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini inklyuziv muhitga
moslashtirish masalalari ilmiy-nazariy va amaliy nuqtai nazardan tahlil qilingan.
Inklyuziv ta’lim prinsiplari, o‘quvchilarning psixologik-pedagogik holatlari,
individual ehtiyojlari va ularni sinf muhitiga integratsiya qilishdagi asosiy
omillar yoritilgan. Shuningdek, moslashtirish jarayonida o‘qituvchining roli,
hamkorlikdagi ta’lim, sinfdoshlar o‘rtasida ijobiy munosabatni shakllantirish,
moslashtirilgan o‘quv materiallari va metodik yondashuvlar samaradorligi
haqida fikr yuritilgan. Tadqiqot natijalari inklyuziv ta’limni sifatli tashkil qilishda
moslashtirish bosqichining alohida ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi.
kalit so‘zlar
Inklyuziv ta’lim, boshlang‘ich sinf, moslashtirish, o‘quvchi ehtiyojlari,
ijtimoiy moslashuv, pedagogik yondashuv, inklyuziv muhit, psixologik qo‘llab-
quvvatlash, sinfda integratsiya, differensial yondashuv.
Abstract
This article explores the theoretical and practical aspects of adapting
primary school students to an inclusive environment. It examines the principles
of inclusive education, the psychological and pedagogical conditions of students,
their individual needs, and key factors in their integration into the classroom
setting. The study also discusses the role of teachers in the adaptation process,
cooperative learning methods, the development of positive peer relationships,
the effectiveness of adapted teaching materials, and methodological approaches.
The research findings highlight that the adaptation phase plays a critical role in
ensuring the quality of inclusive education.
Keywords
Inclusive education, primary school, adaptation, student needs, social
adjustment, pedagogical approach, inclusive environment, psychological
support, classroom integration, differentiated approach.
Bugungi kunda ta’lim tizimida har bir bolaga teng imkoniyatlar yaratish
g‘oyasi dolzarb masalalardan biri sanaladi. Ta’limning inklyuziv modeli aynan
shu tamoyil asosida shakllangan bölib, jamiyatda mavjud bölgan farqlilik va
individual ehtiyojlarni e’tiborga olgan holda barcha bolalarning teng huquqli
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
117
ta’lim olishini ta’minlashni maqsad qiladi. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichi
bu jarayonning eng muhim poydevori hisoblanadi, chunki bu davrda bola
maktab muhitiga, ijtimoiy hayotga va o‘qitish tizimiga moslashadi. Boshlang‘ich
sinf o‘quvchilarini inklyuziv muhitga moslashtirish nafaqat ularning individual
o‘ziga xosligini e’tiborga olgan holda ta’lim jarayonini tashkil etish, balki sinfdagi
boshqa o‘quvchilar, o‘qituvchilar va ota-onalar bilan hamkorlikda ijobiy muhit
yaratishni taqozo etadi. Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini
inklyuziv muhitga moslashtirishning psixologik, pedagogik, ijtimoiy va metodik
asoslari tahlil qilinadi.
Asosiy qism
Inklyuziv ta’lim - bu barcha bolalar, shu jumladan, jismoniy, aqliy, hissiy
yoki boshqa turdagi cheklovlarga ega bolalar uchun ochiq bölgan ta’lim
tizimidir. Boshlang‘ich sinf bosqichida bu modelni joriy etishda quyidagi jihatlar
muhim ahamiyatga egadir. Bolalar maktabga ilk bor kirganlarida yangi ijtimoiy
muhit, tartib-qoidalar va o‘quv faoliyati ularning psixologik holatiga sezilarli
ta’sir étadi. Inklyuziv muhitda esa bu holat ikki baravar kuchliroq kuzatiladi.
Shuning uchun pedagoglar psixologik moslashtirish jarayoniga alohida e’tibor
qaratishi lozim:
Bolalarning öziga bo‘lgan ishonchini oshirish;
Ularni sinfdoshlar bilan ijtimoiylashuvga tayyorlash;
Empatiya va bag‘rikenglikni shakllantirish;
Ijobiy muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Boshlang‘ich sinflarda darslarni olib borishda inklyuziv yondashuv asosida
quyidagi metodlardan foydalanish samarali hisoblanadi:
Differensial yondashuv:
Har bir o‘quvchining imkoniyatlari va
qiziqishlaridan kelib chiqqan holda individual yondashuvni ta’minlash;
Ko‘maklashuvchi texnologiyalar:
Eshitish yoki ko‘rishda muammosi bor
bolalar uchun maxsus qurilmalar;
Faol o‘qitish metodlari:
Rol o‘yinlari, jamoaviy ishlanmalar, guruhlarda
ish olib borish.
Insonparvar, qo‘llab-quvvatlovchi va xavfsiz sinf muhitini yaratish
inklyuzivlikning bosh mezonidir. Buning uchun quyidagilarga amal qilinadi:
Darsxonaning moslashtirilganligi (harakatlanish uchun qulaylik);
Jismoniy imkoniyati cheklangan bolalarning o‘zini teng huquqli his qilishiga
imkon berish;
O‘quvchilarning bir-birini hurmat qilishga o‘rgatish;
Doimiy ravishda sinf ichidagi iqlimni kuzatib borish.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
118
Boshlang‘ich ta’limdagi bolalar hayotining markazida faqat maktab emas,
balki oilaning ham tutgan o‘rni kattadir. Shu bois: Ota-onalarni inklyuziv ta’lim
tamoyillari bilan tanishtirish; Ularni o‘quv jarayoniga jalb qilish; Farzandiga
bo‘lgan ishonchni oshirish va ijobiy muhit yaratishda yordamchi bo‘lish;
Rivojlanishdagi yutuqlar haqida muntazam ma’lumot berish zarur. Inklyuziv
sinflarda faoliyat yurituvchi o‘qituvchi nafaqat ta’lim beruvchi, balki murabbiy,
maslahatchi, psixolog va vositachi sifatida ham ish yuritadi. Shuning uchun:
O‘qituvchilarning inklyuziv ta’lim bo‘yicha malakasini oshirish;
Doimiy refleksiya asosida o‘z metodikasini takomillashtirib borish;
Muloqot madaniyatini rivojlantirish;
Har bir o‘quvchining muvaffaqiyati uchun mas’uliyat his qilish muhimdir.
Inklyuziv muhitda ta’lim olayotgan boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining
rivojlanishini baholashda an’anaviy ball tizimidan tashqari, quyidagilarga e’tibor
qaratiladi: Kompetensiyalarga asoslangan baholash; Portfoliolar; Rivojlanish
dinamikasini aks ettiruvchi diagnostika; Ruxiy-emotsional holat monitoringi.
Xulosa
Inklyuziv ta’lim zamonaviy jamiyatning taraqqiy etgan, insonparvar va
adolatli modeli sifatida e’tirof etiladi. Ayniqsa, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining
ilk bosqichdanoq inklyuziv muhitga to‘g‘ri moslashtirilishi ularning kelgusidagi
ijtimoiy hayotga integratsiyalashuviga mustahkam poydevor yaratadi. Mazkur
maqolada ta’limning ilk bosqichida inklyuziv yondashuvning muvaffaqiyatli
amalga oshirilishi uchun zarur bölgan psixologik, pedagogik, metodik va ijtimoiy
yondashuvlar tizimli tarzda yoritib berildi. Har bir bola – bu jamiyatning
to‘laqonli a’zosi va u o‘z imkoniyatlariga qarab rivojlanishga, bilim olishga, özini
namoyon etishga haqlidir. Shu nuqtai nazardan inklyuziv ta’limga yondashuv
ham doimo yangilanib, takomillashib borishi, amaliyotda esa har tomonlama
metodik qo‘llab-quvvatlash asosida amalga oshirilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2020.
2.
Inklyuziv ta’lim: metodik qo‘llanma / Tahr. Boshqaruvida: M.Q. Xolmatova.
– Toshkent: TDPU, 2021.
3.
Abduqodirova N., G‘ofurova G. Inklyuziv ta’lim: nazariya va amaliyot. –
Toshkent: Fan, 2022.
4.
Booth T., Ainscow M. Index for Inclusion: Developing Learning and
Participation in Schools. – Bristol: CSIE, 2011.
5.
Florian L. The SAGE Handbook of Special Education. – London: SAGE
Publications Ltd, 2014.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
119
6.
UNESCO. Inclusive education: the way of the future. International
Conference on Education. – Geneva: 2008.
7.
Norqulova D. “Inklyuziv ta’limda ijtimoiy-psixologik moslashuv omillari”
// Pedagogika va psixologiya. – 2023. №1.
8.
Karimova M., Tashmuxamedova L. “Boshlang‘ich ta’limda innovatsion
metodlar” // O‘qituvchi. – 2022. №3.
9.
Slee R. Inclusive Education: From Policy to Practice. – London: Routledge,
2011.
10.
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi.
“Inklyuziv ta’lim standartlari”. – Toshkent, 2023.
