CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
16
O‘ZBEKISTON AHOLISI ORASIDA ISLOMIY MOLIYAVIY
XIZMATLARGA NISBATAN TALAB VA XABARDORLIK DARAJASI
Saidov Behruz Ikrom o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti
bexruzs084@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16757471
Annotatsiya:
Ushbu tezisda O‘zbekiston aholisi orasida Islomiy moliyaviy
xizmatlarga nisbatan shakllangan talab va xabardorlik darajasi tahlil qilinadi.
Islomiy moliya shariatga asoslangan moliyaviy prinsiplar — foizdan voz kechish
(ribo), axloqiy sarmoyalar, sheriklik asosidagi moliyalashtirish va adolatli risk
taqsimoti kabi tamoyillarga tayanadi. Tadqiqotda aholi orasida bu
tushunchalarga nisbatan xabardorlik darajasi past bo‘lgani holda, foizsiz, halol
moliyaviy xizmatlarga bo‘lgan ehtiyoj yuqoriligi aniqlangan. So‘rovnoma
natijalariga ko‘ra, ayniqsa yoshlar, ayollar va chekka hudud aholisining Islomiy
moliyaviy mahsulotlardan foydalanishga katta qiziqish bildirayotgani kuzatildi.
Shu bilan birga, Islomiy moliyaviy xizmatlar haqida aholiga yetarli axborot
berilmayotgani, marketing va moliyaviy savodxonlik bo‘yicha mexanizmlarning
sustligi asosiy to‘siq sifatida baholandi. Tezisda, shuningdek, bu xizmatlarni
O‘zbekistonda rivojlantirish bo‘yicha zarur bo‘lgan huquqiy, institutsional va
ta’limiy takliflar ishlab chiqilgan.
Kalit soʻzlar:
islomiy moliya, xabardorlik darajasi, aholining talabi, foizsiz
bank xizmatlari, shariatga muvofiq moliyalashtirish, mudaraba, musharaka,
sukuk, Ijara, O‘zbekiston bank tizimi, halol moliyaviy xizmatlar, Islomiy
moliyaviy savodxonlik, moliyaviy inklyuziya.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston moliyaviy tizimida islohotlar chuqurlashib
borayotgani fonida aholining turli moliyaviy xizmatlarga bo‘lgan ehtiyoji ortib
bormoqda. Xususan, diniy e’tiqodga asoslangan, shariat tamoyillariga mos
keluvchi Islomiy moliyaviy xizmatlarga nisbatan qiziqish kuchaymoqda. Islomiy
moliya tizimi dunyo miqyosida barqaror o‘sishga erishib, ayniqsa musulmon
aholi yashaydigan mamlakatlarda keng tarqalmoqda. O‘zbekistonda esa ushbu
yo‘nalish endigina rivojlanib, dastlabki bank xizmatlari va mahsulotlari joriy
etilmoqda. Shu nuqtai nazardan, Islomiy moliyaviy xizmatlar haqida aholining
xabardorlik darajasi, ularga bo‘lgan talab, diniy va iqtisodiy omillar bilan
bog‘liqligini o‘rganish zarurati ortib bormoqda. Ushbu tezis ana shu ehtiyojdan
kelib chiqib, Islomiy moliyaviy xizmatlarga nisbatan mavjud munosabatni ilmiy
asosda tahlil qilishga qaratilgan.
O‘zbekiston aholisining diniy e’tiqod va an’anaviy qadriyatlarga asoslangan
iqtisodiy faoliyatga bo‘lgan munosabati Islomiy moliyaviy xizmatlarga talabni
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
17
shakllantiruvchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Islomiy moliyaning foizsiz
va halol daromadga yo‘naltirilgan xususiyati ko‘plab fuqarolar tomonidan ijobiy
baholanmoqda. So‘nggi yillarda olib borilgan sotsiologik tadqiqotlar shuni
ko‘rsatmoqdaki, aholining ayniqsa diniy qadriyatlarga yaqin yosh avlodi va
ayollar qatlamida ushbu xizmatlarga qiziqish ortib bormoqda. Ularning
aksariyati, agar shariatga muvofiq bank mahsulotlari mavjud bo‘lsa, odatiy bank
xizmatlari o‘rniga aynan Islomiy moliyaviy mahsulotlarni tanlashga tayyor
ekanligini bildirgan. Bu talabni qondirish uchun moliyaviy institutlar yangi
mahsulotlar ishlab chiqish zarurligini sezmoqda.
Talab mavjud bo‘lishiga qaramay, O‘zbekistonda Islomiy moliyaviy
xizmatlar haqidagi xabardorlik darajasi hanuz pastligicha qolmoqda.
So‘rovnomalar natijasiga ko‘ra, respondentlarning yarmidan ko‘pi “mudaraba”,
“ijara”, “sukuk” kabi asosiy Islomiy moliyaviy instrumentlar haqida eshitmagan
yoki noto‘g‘ri tushunchaga ega. Bu holat aholining moliyaviy savodxonlik
darajasi yetarli emasligini anglatadi. Ayni paytda mavjud banklar tomonidan olib
borilayotgan reklama, maslahat va ma’rifat ishlarining yetarli darajada yo‘lga
qo‘yilmaganligi
bu
muammoni
chuqurlashtiradi.
Shuningdek,
diniy
motivatsiyaga ega mijozlar uchun ushbu mahsulotlarning iqtisodiy va shariat
nuqtayi nazaridan afzalliklarini tushuntirish mexanizmlari ham sust.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda ayrim tijorat banklari, xususan Kapitalbank
ATB, Islomiy moliyaviy xizmatlarni joriy etishga harakat qildi. “Halol omonat”,
“Ijara moliyalash” kabi mahsulotlar orqali bu yo‘nalishda ilk qadamlar tashlandi.
Biroq bunday xizmatlarning soni va geografik qamrovi hozircha cheklangan
bo‘lib, barcha viloyatlarda mavjud emas. Shu bilan birga, Islomiy moliyaviy
xizmatlarni huquqiy jihatdan tartibga soluvchi alohida qonunlarning yo‘qligi,
shuningdek, markaziy banklar tomonidan akkreditatsiyadan o‘tgan shariat
kengashlarining yo‘qligi muammoni yanada chuqurlashtirmoqda. Hukumat
tomonidan bu borada siyosiy irodaning kuchayishi, xalqaro moliyaviy institutlar
bilan hamkorlikda loyiha va grantlar asosida Islomiy moliyani rivojlantirish
zarur.
1-jadval
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
18
O‘zbekiston aholisi orasida Islomiy moliyaviy xizmatlarga nisbatan
talab va xabardorlik darajasini baholash (so‘rov asosida, 2025-yil)
Demografik
guruh
Respondentlar
soni (nafar)
Islomiy
moliya
haqida
eshitgan
(%)
Halol
moliya
xizmatlaridan
foydalangan (%)
Eng
qiziqtirgan
xizmat turi
Eng
kam
xabardor
bo‘lgan atama
Umumiy aholi
bo‘yicha
800
53.8%
9.5%
Ijara, Halol
omonat
Sukuk
18–25 yoshlar
210
64.2%
11.8%
Mudaraba,
Ijara
Musharaka
26–35 yoshlar
185
58.9%
10.2%
Ijara, Halol
omonat
Sukuk
36–50 yoshlar
240
47.1%
8.4%
Halol kredit,
Mudaraba
Ijara
51+ yoshlar
165
38.4%
5.1%
Halol omonat
Mushar
aka
Erkaklar
420
56.3%
10.6%
Ijara
Sukuk
Ayollar
380
51.1
8.3%
Halol
omonat,
Mudaraba
Mushar
aka
Toshkent
shahri
200
66.5%
13.6%
Ijara, Takaful
Mushar
aka
Viloyat
markazlari
300
52.4%
8.9%
Mudaraba,
Ijara
Sukuk
Qishloq joylar
300
41.7%
6.2%
Halol kredit,
Halol omonat
Sukuk
Diniy ta’lim
olganlar
105
84.7%
27.4%
Mudaraba,
Musharaka
-
Oliy
ma’lumotli
470
59.3%
12.1%
Ijara, Takaful
Sukuk
Moliyav
iy sohaga
aloqadorlar
85
77.6%
23.5%
Sukuk,
Mudaraba
Takaful
Manba: So‘rovlar asosida muallif ishlanmasi.
Yuqoridagi jadval tahlili shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston aholisi orasida
Islomiy moliyaviy xizmatlarga bo‘lgan talab sezilarli darajada mavjud, biroq
xabardorlik darajasi hamon past bo‘lib qolmoqda. Jumladan, respondentlarning
61.8 foizi Islomiy moliyaviy xizmatlardan foydalanishga tayyorligini bildirgan
bo‘lsa-da, atigi 15.3 foizi bu xizmatlar haqidagi asosiy tushunchalarga ega.
Xususan, 18–35 yoshlar orasida bu xizmatlarga bo‘lgan talab yuqori bo‘lib
(67.4%), ularning diniy qadriyatlarni moliyaviy faoliyat bilan uyg‘unlashtirishga
intilayotgani seziladi. Erkaklar ayollarga nisbatan ko‘proq xabardor va faol
bo‘lsa-da, ayollar orasida ham foizsiz va halol moliyaviy xizmatlarga bo‘lgan
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
19
qiziqish kuchli. Ayni paytda diniy ta’lim olganlar yoki moliyaviy soha vakillari bu
xizmatlar haqida kengroq bilimga ega bo‘lib, real foydalanish darajasi yuqori
ekanligi ko‘rinadi.
Hududlar kesimida qaralganda, Toshkent shahri va viloyat markazlarida
xabardorlik va foydalanishga tayyorlik darajasi yuqori bo‘lsa-da, qishloq
joylarda bu ko‘rsatkichlar ancha past. Bu esa infratuzilma, axborotga kirish
imkoniyati va moliyaviy savodxonlik darajasi bilan bevosita bog‘liq. Eng kam
xabardorlik “sukuk” va “musharaka” kabi murakkab moliyaviy instrumentlarda
kuzatilmoqda, bu esa banklar va moliyaviy tashkilotlar tomonidan ma’lumot
yetkazish va tushuntirish faoliyatining sustligidan darak beradi. Umuman
olganda, aholining Islomiy moliyaviy xizmatlarga qiziqishi kuchli, lekin bu
sohada tizimli yondashuv, savodxonlikni oshirish va mahsulotlar qamrovini
kengaytirish zarur.
Kelajakda aholining Islomiy moliyaga bo‘lgan xabardorligi va talabini
yanada uyg‘unlashtirish uchun birinchi navbatda moliyaviy savodxonlikni
oshirish choralari ko‘rilishi kerak. Oliy o‘quv yurtlarida Islomiy moliya kurslarini
joriy etish, ommaviy axborot vositalarida ijtimoiy reklama va interaktiv
kontentlar orqali tushuntirish ishlari olib borish muhimdir. Shuningdek,
masjidlar, mahallalar va diniy tashkilotlar orqali diniy saboqlar bilan birga
moliyaviy axborotlar berilishi aholining bu boradagi tushunchasini kuchaytiradi.
Shunday yo‘l bilan aholining talabini ijobiy iqtisodiy imkoniyatlarga aylantirish,
Islomiy moliyaviy xizmatlar orqali iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash mumkin
bo‘ladi.
Xulosa.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston aholisi orasida
Islomiy moliyaviy xizmatlarga nisbatan talab yuqori bo‘lsa-da, ushbu xizmatlar
haqidagi xabardorlik darajasi pastligicha qolmoqda. Ayniqsa, yoshlar, diniy
e’tiqodi kuchli shaxslar va ayollar orasida foizsiz, shariatga muvofiq moliyaviy
mahsulotlarga bo‘lgan qiziqish sezilarli darajada ortib bormoqda. Biroq bu
ehtiyojni to‘laqonli qondirish uchun moliyaviy savodxonlikni oshirish, Islomiy
moliyaga oid axborotlarni keng ommaga yetkazish, huquqiy asoslarni
takomillashtirish hamda tijorat banklarida mos mahsulot va xizmatlar taklifini
kengaytirish zarur. Shu asosda Islomiy moliyaning mamlakat moliyaviy
tizimidagi o‘rni mustahkamlanadi va aholining ijtimoiy-iqtisodiy farovonligiga
xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Abduraxmonov, K.K. (2022). Islomiy moliya asoslari. Toshkent: Iqtisodiyot
nashriyoti.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
20
2.
Nuriddinov, Sh. (2020). O‘zbekistonda Islomiy moliyaviy xizmatlarga
bo‘lgan talabni o‘rganish. Iqtisod va moliya, 6(2), 45–52.
3.
Qodirov, B. & G‘aniyev, A. (2023). Halol bank xizmatlari va moliyaviy
savodxonlik muammolari. Moliyaviy innovatsiyalar jurnali, 1(1), 23–30.
4.
Al-Aboodi, K. (2023). Islamic Finance Development Report 2023. IRTI-
IsDB Group.
5.
Ayub, M. (2018). Understanding Islamic Finance. Wiley Finance Series.
6.
Iqbal, Z. & Mirakhor, A. (2020). An Introduction to Islamic Finance: Theory
and Practice. John Wiley & Sons.
7.
Dusmatov, R. (2019). Islomiy moliyada risklarni boshqarish tizimi. Bank
amaliyoti, 4(3), 15–22.
8.
Usmanova, M. (2024). Shariat asosidagi moliyaviy xizmatlar va iste’molchi
huquqlari. Uzbek Journal of Finance and Law, 2(1), 55–64.
9.
Belyaev, S.A. (2021). Islamskiye finansy: printsipy i praktika v Rossii.
Finansovyy zhurnal, 7(2), 34–41.
10.
Hasan, M. & Dridi, J. (2019). The Stability of Islamic Finance: Empirical
Evidence. IMF Working Paper No. 19/12.
11.
Khan, T. (2020). Islamic Banking and Finance in Southeast Asia: Its
Development and Future. Asian Development Bank Institute.
12.
Abdur-Rahman, Y. (2017). The Art of Islamic Banking and Finance.
Hoboken, NJ: Wiley.
13.
Ahmed, H. (2022). Financial Inclusion through Islamic Finance: Current
State and Way Forward. Journal of Islamic Economics and Banking, 18(1), 1–15.
