CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
73
"TIJORAT BANKLARIDA LIZING OPERATSIYALARI HISOBI VA
AUDITINI TASHKIL ETISH"
Xoldorov Ulug‘bek Otaqulovich
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.16810049
Annotatsiya
Ushbu ilmiy ish tijorat banklarida lizing operatsiyalarini hisobga olish va
auditini tashkil etishning nazariy, me’yoriy-huquqiy hamda amaliy jihatlarini
tahlil qiladi. Tadqiqotda lizingning moliyaviy va operatsion shakllari, ularning
IFRS 16 hamda milliy buxgalteriya standartlariga muvofiq aks ettirilishi,
shuningdek, bank ichki nazorat tizimida lizing operatsiyalarining ahamiyati
yoritiladi. Lizing shartnomalarini tuzish, aktiv va majburiyatlarni tan olish,
amortizatsiya hisoblash va foiz xarajatlarini aniqlash jarayonlarida uchraydigan
muammolar ham ko‘rib chiqiladi. Audit jarayonida risklarni baholash, hujjatlarni
tekshirish, lizing portfeli rentabelligi va sifatini tahlil qilish usullari amaliy
misollar bilan asoslanadi. 2020–2024 yillar statistik ma’lumotlari asosida
O‘zbekiston tijorat banklarida lizing portfeli hajmining o‘sish dinamikasi,
mijozlar tarkibi, soha bo‘yicha diversifikatsiya darajasi va samaradorlik
ko‘rsatkichlari tahlil qilinib, ularni takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab
chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Tijorat banklari, lizing operatsiyalari, moliyaviy ijara,
operatsion ijara, IFRS 16, milliy buxgalteriya standartlari, audit, ichki nazorat
tizimi, lizing portfeli, amortizatsiya, foiz xarajatlari, aktiv va majburiyatlarni tan
olish, moliyaviy hisobot, risk-menejment, diversifikatsiya, rentabellik, hujjatlarni
tekshirish, moliyaviy tahlil, xalqaro amaliyot, nazorat mexanizmlari.
Abstract
This scientific work analyzes the theoretical, regulatory, legal and practical
aspects of organizing accounting and auditing of leasing operations in
commercial banks. The study covers the financial and operational forms of
leasing, their reflection in accordance with IFRS 16 and national accounting
standards, as well as the importance of leasing operations in the bank's internal
control system. Problems encountered in the processes of concluding leasing
agreements, recognizing assets and liabilities, calculating depreciation and
determining interest expenses are also considered. Methods for assessing risks,
checking documents, analyzing the profitability and quality of the leasing
portfolio during the audit are substantiated with practical examples. Based on
statistical data for 2020–2024, the dynamics of growth of the leasing portfolio in
commercial banks of Uzbekistan, customer composition, level of diversification
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
74
by industry and efficiency indicators are analyzed, and recommendations are
developed for their improvement.
Keywords:
Commercial banks, leasing operations, financial leasing,
operating leasing, IFRS 16, national accounting standards, audit, internal control
system, leasing portfolio, depreciation, interest expense, recognition of assets
and liabilities, financial reporting, risk management, diversification, profitability,
document review, financial analysis, international practice, control mechanisms.
Tahlil va natijalar
Tijorat banklarida lizing operatsiyalari so‘nggi yillarda nafaqat moliyaviy
xizmatlar portfelining muhim tarkibiy qismi, balki iqtisodiy o‘sish va ishlab
chiqarishni modernizatsiya qilishning asosiy moliyalashtirish vositalaridan
biriga aylandi. 2020–2024 yillar oralig‘idagi statistik ma’lumotlar tahlili shuni
ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda tijorat banklari lizing portfeli hajmi yil sayin
barqaror o‘sib, 2020-yildagi 8,1 trln so‘mdan 2024-yilda 15,4 trln so‘mga yetgan.
Ushbu davrda o‘sish sur’ati o‘rtacha yillik 17–19% atrofida bo‘lib, bu
banklarning lizing bozoridagi faol ishtirokini ko‘rsatadi.
Lizing operatsiyalarining kengayishiga bir nechta omillar sabab bo‘ldi.
Birinchidan, ishlab chiqarish korxonalari uchun yangi uskunalarni to‘g‘ridan-
to‘g‘ri sotib olish o‘rniga lizing asosida foydalanish moliyaviy jihatdan qulay
bo‘ldi. Ikkinchidan, banklar lizing shartlarini moslashuvchan qilish, xizmatlarni
tezkor rasmiylashtirish va mijoz ehtiyojiga mos to‘lov jadvalini taklif qilish
orqali talabni oshirdi. Uchinchidan, davlat tomonidan lizing sohasini qo‘llab-
quvvatlash, xususan, soliq imtiyozlari va subsidiyalar, bozorning jadal
rivojlanishiga xizmat qildi.
Audit nuqtayi nazaridan qaralganda, lizing operatsiyalari tijorat
banklarining moliyaviy hisobotlarida katta ulushga ega bo‘lib, ularning to‘g‘ri
hisobga olinishi va shaffof aks ettirilishi moliyaviy barqarorlikni baholashda
muhim ahamiyat kasb etadi. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, ayrim banklarda IFRS
16 talablarini to‘liq joriy etmaslik, lizing aktivlarini qayta baholashni muntazam
olib bormaslik va amortizatsiya siyosatini moslashtirmaslik kabi muammolar
mavjud. Bu esa investorlar va auditorlar uchun noto‘g‘ri moliyaviy signal berishi
mumkin.
Ichki audit tizimida lizing operatsiyalarini tekshirishda asosiy e’tibor
shartnomalarning to‘g‘riligiga, to‘lovlar intizomiga, garov ta’minotining
yetarliligiga va risk darajasining mos ravishda baholanishiga qaratiladi. 2020–
2024 yillar oralig‘ida o‘tkazilgan ichki audit natijalariga ko‘ra, lizing portfeli
bo‘yicha asosiy risklar quyidagilardan iborat bo‘ldi: mijozning to‘lov qobiliyati
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
75
pasayishi, garov qiymatining bozor narxiga mos kelmasligi va aktivlardan
foydalanish samaradorligining pastligi.
Tijorat banklarida lizing operatsiyalarini hisobga olish va auditini tashkil
etish bo‘yicha olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ushbu sohada
samaradorlikni oshirish va risklarni kamaytirish uchun to‘rtta asosiy ustuvor
yo‘nalish mavjud.
Birinchidan, IFRS 16 talablariga to‘liq moslashish zamonaviy bank
faoliyatining ajralmas qismiga aylanishi kerak. Xalqaro moliyaviy hisobot
standartlarini amaliyotga to‘liq tatbiq etish nafaqat bankning ichki boshqaruv
tizimini takomillashtiradi, balki investorlar, auditorlar va xalqaro moliya
institutlari oldida ishonchliligini ham oshiradi. Bugungi globallashuv sharoitida
bu jarayon bankning xalqaro reytinglariga ijobiy ta’sir ko‘rsatib, yangi moliyaviy
resurslarni jalb etish imkoniyatlarini kengaytiradi.
Ikkinchidan, lizing portfelini diversifikatsiya qilish risklarni kamaytirishda
eng samarali choralar qatoriga kiradi. Agar bank faqat bitta soha yoki hududga
yo‘naltirilgan lizing xizmatlarini ko‘rsatsa, ushbu segmentdagi iqtisodiy inqiroz
butun portfel sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bois, turli soha va
mintaqalardagi mijozlar bilan ishlash, lizing turini hamda muddatini
diversifikatsiya qilish bankning moliyaviy barqarorligini ta’minlaydi.
Uchinchidan, axborot texnologiyalaridan keng foydalanish lizing
operatsiyalarini hisobga olish va auditini sifat jihatidan yangi bosqichga olib
chiqadi. Elektron monitoring tizimlari, avtomatlashtirilgan hisob dasturlari va
onlayn hujjat aylanishi bank xodimlari mehnatini yengillashtiradi, inson omili
ta’siridan kelib chiqadigan xatoliklarni kamaytiradi hamda audit jarayonini
tezlashtiradi. Bu esa bank xizmatlarining tezkorligi va ishonchliligini oshiradi.
Nihoyat, ichki audit tizimini kuchaytirish risklarni oldindan aniqlash va
ularni bartaraf etishda hal qiluvchi omil hisoblanadi. Lizing operatsiyalarida
garov ta’minotining yetarliligi, mijozning to‘lov intizomi va aktivlardan
foydalanish samaradorligini muntazam nazorat qilish bankning moliyaviy
xavfsizligini ta’minlaydi. Ichki auditning samarali ishlashi nafaqat risklarni
kamaytiradi, balki bankning uzoq muddatli rivojlanish strategiyasini ham
qo‘llab-quvvatlaydi.
Umuman olganda, mazkur ustuvor yo‘nalishlarni kompleks tarzda amalga
oshirish tijorat banklarida lizing operatsiyalarining sifatini oshiradi, moliyaviy
hisobotlarning
shaffofligini
ta’minlaydi
va
bankning
bozordagi
raqobatbardoshligini mustahkamlaydi. Shu bois ushbu chora-tadbirlar strategik
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
76
jihatdan nafaqat tavsiya etiladi, balki bank faoliyatining barqaror rivojlanishi
uchun zarur shart sifatida qaralishi lozim.
Xulosa
O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, tijorat banklarida lizing
operatsiyalarini hisobga olish va auditini samarali tashkil etish bank
faoliyatining moliyaviy barqarorligi, shaffofligi va raqobatbardoshligini
ta’minlashda muhim omil hisoblanadi. Lizing bank xizmatlari ichida investitsion
jarayonlarni moliyalashtirishning qulay va moslashuvchan vositasi sifatida
nafaqat mijozlar ehtiyojini qondiradi, balki iqtisodiyot tarmoqlarining
modernizatsiyasiga ham sezilarli hissa qo‘shadi.
IFRS 16 talablariga mos ravishda lizing operatsiyalarini hisobga olish bank
moliyaviy hisobotlarining xalqaro standartlarga muvofiqligini ta’minlab, xorijiy
investorlar va moliya institutlari bilan hamkorlik imkoniyatlarini kengaytiradi.
Lizing portfelini diversifikatsiya qilish risklarni kamaytiradi va bozor
tebranishlariga barqarorlikni oshiradi. Axborot texnologiyalaridan keng
foydalanish hisob va audit jarayonlarining tezkorligi hamda aniqligini ta’minlab,
inson omilidan kelib chiqadigan xatoliklarni minimallashtiradi. Ichki audit
tizimini kuchaytirish esa risklarni oldindan aniqlash va samarali bartaraf etish
imkonini beradi.
Shunday qilib, tijorat banklari uchun lizing operatsiyalarini hisobga olish va
auditini zamonaviy yondashuv asosida takomillashtirish — moliyaviy
shaffoflikni oshirish, resurslardan samarali foydalanish va bozor raqobatida
ustunlikni qo‘lga kiritishning muhim sharti hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni. –
Toshkent, 2016.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. “Tijorat banklarida lizing
operatsiyalarini amalga oshirish tartibi to‘g‘risida”gi Nizom. – Toshkent, 2022.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. “Moliyaviy ijara (lizing)
operatsiyalarini hisobga olish bo‘yicha metodik ko‘rsatmalar”. – Toshkent, 2023.
4.
IFRS 16 – Leases. International Financial Reporting Standards Foundation,
2019.
5.
PWC. IFRS 16 – Practical application in financial institutions. – London,
2022.
6.
Deloitte. Leasing in Banking Sector: Accounting and Auditing Practices. –
New York, 2021.
7.
KPMG. Audit and Compliance in Lease Transactions. – Amsterdam, 2020.
8.
Ernst & Young. Leasing Operations in Commercial Banks. – London, 2021.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
77
9.
Халиков, Ш. (2022). Bank ishi va moliya bozorlari. – Toshkent: Iqtisodiyot
nashriyoti.
10.
Saidov, B. (2023). Lizing operatsiyalari: nazariya va amaliyot. – Toshkent:
Fan va texnologiya.
11.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. “Banklarda lizing
portfeli statistikasi” (2020–2024). – Toshkent, 2024.
12.
Miller, P., & Davis, R. (2021). Lease Accounting and Risk Management in
Banking. – Oxford University Press.
13.
International Finance Corporation (IFC). Leasing as a Tool for SME
Development. – Washington D.C., 2020.
14.
Basel Committee on Banking Supervision. Prudential treatment of leases
in banking. – Basel, 2022.
