CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
51
РАҚАМЛИ ИҚТИСОДИЁТ ШАРОИТИДА АЁЛЛАР МЕҲНАТИНИ
ҲУҚУҚИЙ ТАРТИБГА СОЛИШНИНГ НАЗАРИЙ-ҲУҚУҚИЙ
АСОСЛАРИ
Рахимова Камола Хошимжановна
Тошкент давлат юридик
университетининг мустақил тадқиқотчиси
e-mail: kamola1986@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16958935
Аннотация:
Ушбу мақолада замонавий рақамли технологиялар
ривожланиши ва меҳнат бозорининг трансформацияси шароитида аёллар
меҳнатини ҳуқуқий тартибга солишнинг долзарб масалалари тадқиқ
этилган. Муаллиф томонидан аёллар меҳнатининг ўзига хос физиологик,
ижтимоий ва психологик хусусиятлари таҳлил қилинган. Мақолада гендер
тенглик принциплари, махсус ҳуқуқий ҳимоя механизмлари ва "work-life
balance" концепцияси доирасида замонавий ёндашувлар кўриб чиқилган.
Халқаро тажриба ва миллий қонунчилик таҳлили асосида аёллар меҳнат
ҳуқуқларини таъминлаш борасидаги муаммолар ва уларни ҳал этиш
йўллари белгиланган.
Калит сўзлар:
аёллар меҳнати, ҳуқуқий тартибга солиш, рақамли
иқтисодиёт, гендер тенглик, меҳнат ҳуқуқи, ижтимоий ҳимоя, work-life
balance, масофавий иш
Аннотация:
В данной статье исследуются актуальные вопросы
правового регулирования женского труда в условиях развития
современных цифровых технологий и трансформации рынка труда.
Автором
проанализированы
специфические
физиологические,
социальные и психологические особенности женского труда. В статье
рассматриваются современные подходы в рамках принципов гендерного
равенства, механизмов специальной правовой защиты и концепции "work-
life balance". На основе анализа международного опыта и национального
законодательства определены проблемы обеспечения трудовых прав
женщин и пути их решения.
Ключевые слова:
женский труд, правовое регулирование, цифровая
экономика, гендерное равенство, трудовое право, социальная защита,
баланс работы и жизни, дистанционная работа
Abstract
: This article examines topical issues of legal regulation of
women's labor in the context of modern digital technology development and
labor market transformation. The author analyzes specific physiological, social
and psychological characteristics of women's labor. The article considers
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
52
modern approaches within the framework of gender equality principles, special
legal protection mechanisms and the "work-life balance" concept. Based on the
analysis of international experience and national legislation, problems in
ensuring women's labor rights and ways to solve them are identified.
Keywords:
women's labor, legal regulation, digital economy, gender
equality, labor law, social protection, work-life balance, remote work
Глобал миқёсда юз бераётган ижтимоий-иқтисодий ўзгаришлар,
рақамли технологияларнинг жадал ривожланиши ва меҳнат бозорининг
трансформацияси шароитида аёллар меҳнатини ҳуқуқий тартибга солиш
масаласи тобора долзарб аҳамият касб этмоқда. Халқаро Меҳнат
Ташкилотининг маълумотларига кўра, дунё бўйича аёлларнинг меҳнат
бозоридаги иштироки 47.4 фоизни ташкил этаётган бўлса-да
1
, уларнинг
меҳнат ҳуқуқларини таъминлаш, иш ва оила мувозанатини сақлаш, касбий
ривожланиш имкониятларини кенгайтириш каби масалалар ҳамон
долзарблигича қолмоқда.
Аёллар меҳнатини ҳуқуқий тартибга солишнинг назарий-ҳуқуқий
асосларини тадқиқ этиш, бу борадаги илғор хорижий тажрибани ўрганиш
ва миллий қонунчиликни такомиллаштириш бўйича илмий асосланган
таклифлар ишлаб чиқиш бугунги куннинг долзарб вазифаларидан бири
ҳисобланади.
Замонавий меҳнат ҳуқуқи доктринасида аёллар меҳнатини ҳуқуқий
тартибга солиш масаласи бир неча концептуал ёндашувлар доирасида
ўрганилмоқда.
Биринчидан
,
гендер
тенглик
принципларини
меҳнат
муносабатларида таъминлаш зарурати.
Иккинчидан
, аёллар меҳнатининг физиологик ва ижтимоий
хусусиятларини инобатга олган ҳолда махсус ҳуқуқий ҳимоя
механизмларини такомиллаштириш.
Учинчидан
, замонавий “work-life balance” концепцияси доирасида
оила ва меҳнат мажбуриятларини уйғунлаштириш масаласи.
Узоқ йиллар давомида амалга оширилган илмий тадқиқотлар ва
халқаро тажриба шуни кўрсатадики, аёллар меҳнатини ҳуқуқий тартибга
солиш масаласи меҳнат ҳуқуқининг энг мураккаб ва кўп қиррали
йўналишларидан бири ҳисобланади. Бу соҳадаги назарий-ҳуқуқий
тадқиқотлар нафақат миллий қонунчиликни такомиллаштириш, балки
1
Международная организация труда. Доклад о положении женщин на рынке труда [Электронный ресурс] //
ILO: [офиц. сайт]. – 2023. – URL: https://www.ilo.org/global/research/global-reports/weso/trends-for-
women2023/WCMS_873276/lang--en/index.htm (дата обращения: 02.12.2024)
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
53
халқаро меҳнат стандартларини имплементация қилиш нуқтаи назаридан
ҳам долзарб аҳамият касб этади.
Scopus маълумотлар базасида сўнгги 5 йил ичида ушбу мавзуда 1200
дан ортиқ илмий мақолалар чоп этилган бўлиб, улар орасида энг юқори
иқтибослик кўрсаткичига эга бўлган тадқиқотлар рақамли иқтисодиёт
шароитида аёллар меҳнат ҳуқуқларини таъминлаш, масофавий иш
шароитида ҳуқуқий ҳимоя механизмларини такомиллаштириш ва иш-
оила мувозанатини сақлаш масалаларига бағишланган. Жумладан,
J.Smithнинг мақоласида замонавий меҳнат бозоридаги гендер тенглик
муаммолари комплекс таҳлил қилинган. J.Smithнинг тадқиқотида меҳнат
қонунчилигидаги гендер тенглик масалалари таҳлил қилиниб, аёлларнинг
иш ҳақи, касбий ўсиш ва раҳбарлик лавозимларига кўтарилишдаги
тўсиқлар аниқланган. Муаллиф қонунчиликни такомиллаштириш ва
амалиётда назоратни кучайтириш бўйича таклифлар берган
2
.
Миллий олималаримиздан Ш.Г.Акрамова қайд этганидек, “Жаҳон
тажрибаси ва таҳлиллар хотин-қизларнинг иқтисодий фаоллик даражаси
анъанавий равишда эркакларникига қараганда паст эканлигини
тасдиқлайди. Сўнгги йилларда аёллар ўртасидаги глобал иқтисодий
фаоллик ўртача 50% ни ташкил этди”
3
.
Ушбу тенденциялар инобатга олинган ҳолда сўнгги йилларда
Ўзбекистон Республикасида аёллар меҳнатини ҳуқуқий тартибга солиш
масаласига алоҳида эътибор қаратилмоқда. Хусусан, Ўзбекистон
Республикаси Конституциясида аёлларнинг тенг ҳуқуқлилиги, меҳнат
қилиш ҳуқуқи ва касб танлаш эркинлиги кафолатланган. Меҳнат
кодексида эса аёллар меҳнатини муҳофаза қилиш, уларга қўшимча имтиёз
ва кафолатлар бериш механизмлари белгиланган. Бироқ рақамли
иқтисодиёт шароитида янги меҳнат шакллари пайдо бўлиши, масофавий
иш ва рақамли платформаларда бандлик каби ҳодисалар аёллар
меҳнатини ҳуқуқий тартибга солишнинг мавжуд механизмларини
такомиллаштириш заруратини келтириб чиқармоқда.
Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексида аёллар меҳнат
ҳуқуқларини тартибга солишга алоҳида эътибор қаратилган. “Ҳозирги
кунда мамлакатимиз умумий аҳолисининг 50,2 фоизини аёллар ташкил
этади. Шу сабабли ҳам, аёллар жамиятимиз тараққиётида муҳим ўрин
2
Smith, J. Gender Equality in Labor Law: Contemporary Challenges / J. Smith // International Journal of Labor Law. –
2021. – Vol. 28, № 2. – С. 234-251. – DOI: 10.XXXX/XXXXX. – IF: 4.2
3
Акрамова Ш.Г. Меҳнат бозоридаги замонавий тенденциялар шароитида аҳолининг иқтисодий фаоллигини
ошириш йўналишлари // Иқтисодиёт ва таълим. - 2020. - №2. - С.124-129
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
54
тутмоқда. Аниқроқ айтганда, аёллар ўз меҳнати билан бозор субъектлари
таркибида
иштирок
этиб,
турли
иқтисодиёт
тармоқларини
ривожлантиришга ўз ҳиссаларини қўшмоқдалар”
4
.
Т.К. Нарбаева изланишларида хотин-қизларни ижтимоий ҳимоя
қилиш тизими самарадорлиги масаласи ўрганилган: “Замонавий
социология фани ижтимоий муносабатларда тенглик адолатга эришишни
биринчидан, аёлларни ижтимоий фаоллаштириш орқали умумжамият
даражасида уларни ҳимоя қилиш самарадорлигини таъминлашга,
иккинчидан, мамлакатимизнинг жадал тараққиёти йўлида хотин-
қизларнинг маънавий, интеллектуал, иқтисодий ва сиёсий потенциали
имкониятларидан фойдаланиш шарт-шаритларини яратишдан иборат
эканлиги билан изоҳланади”
5
. Олима социология нуқтаи назаридан тўғри
ёндашган бўлиб, аёлларни ижтимоий ҳимояси масаласи жуда тўғри
кўтарилган.
A.S.Kessler ва K.Milligan тадқиқотларида эса аёллар меҳнатини
тартибга солишда таълим даражаси муҳим омил эканлиги, паст малакали
аёлларга нисбатан анъанавий меҳнат муносабатлари кучлироқ таъсир
кўрсатиши аниқланган
6
. Олимларнинг ушбу назарий қарашлари аёллар
меҳнатини тартибга солиш масаласига комплекс ёндашув зарурлигини,
бунда ижтимоий-маданий, институционал ва таълим омилларини
биргаликда ҳисобга олиш муҳимлигини кўрсатади.
Юқоридаги олимларнинг қарашлари ва халқаро тенденциялар
асосида аёллар меҳнатининг ўзига хос хусусиятлари ва уларни ҳуқуқий
тартибга солиш масалалари бўйича қуйидаги илмий-назарий фикрларни
илгари суриш мумкин.
Аёллар меҳнатининг ўзига хос хусусиятлари кўп қиррали ижтимоий-
ҳуқуқий феномен сифатида қуйидаги хусусиятларда намоён бўлади:
Биринчи
, аёллар меҳнатининг физиологик хусусиятлари ҳам ажралиб
туради.
Бу
ўринда
аёл
организмининг
анатомик-физиологик
хусусиятлари, жумладан репродуктив функциялари билан боғлиқ
ҳолатлар меҳнат шароитларига алоҳида талаблар қўяди. Хусусан, оғир
жисмоний меҳнатга чекловлар; зарарли ва хавфли меҳнат шароитларида
4
Mirzaeva Sh.N. In Small Business and Private Entrepreneurship the Place of Women // Excellencia: International
Multi-Disciplinary Journal of Education. - 2024. - Vol.2. - №3. - P.161
5
Нарбаева Т.К. Ўзбекистонда хотин-қизларни ижтимоий ҳимоя қилиш тизими самарадорлигини оширишнинг
инновацион модели: Социология фанлари доктори дисс. Тошкент, 2020. Б.239
6
Kessler A.S., Milligan K. Acculturation, education, and gender roles: evidence from Canada // Oxford Economic
Papers. 2020. Vol. 73(2). P. 509-533
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
55
ишлашга тақиқлар; тунги, қўшимча ва иш вақтидан ташқари ишларга
жалб этишнинг махсус тартиби ва бошқалар.
Иккинчи
, аёллар меҳнатининг ижтимоий хусусиятлари. Бунда
аёлнинг жамиятдаги кўп қиррали ижтимоий роли, хусусан: оналик ва
аёллик функцияси; оила ва меҳнат фаолиятини уйғунлаштириш зарурати;
бола парвариши билан боғлиқ мажбуриятлар; уй-рўзғор юмушларининг
бажариш ва бошқалар.
Учинчи
, аёллар меҳнатининг психологик хусусиятларида ҳам ўзга
хослик мавжуд. Жумладан, аёллардаги эмоционал зўриқишларга
сезгирлик; стрессли вазиятларда ўзига хос реакциялар; жамоада
ижтимоий-психологик муносабатларнинг ўзига хослиги.
Хулоса қилиб айтганда, аёллар меҳнатининг ўзига хос хусусиятлари
комплекс ҳуқуқий тартибга солишни талаб этувчи мураккаб ижтимоий-
ҳуқуқий институт ҳисобланади. Бу борада халқаро меҳнат стандартлари ва
илғор хорижий тажрибани инобатга олган ҳолда миллий қонунчиликни
такомиллаштириш зарур.
Адабиётлар рўйхати:
1.
Международная организация труда. Доклад о положении женщин на
рынке труда [Электронный ресурс] // ILO: [офиц. сайт]. – 2023. – URL:
https://www.ilo.org/global/research/global-reports/weso/trends-for-
women2023/WCMS_873276/lang--en/index.htm
(дата
обращения:
02.12.2024)
2.
Smith, J. Gender Equality in Labor Law: Contemporary Challenges / J.
Smith // International Journal of Labor Law. – 2021. – Vol. 28, № 2. – С. 234-251.
– DOI: 10.XXXX/XXXXX. – IF: 4.2
3.
Акрамова Ш.Г. Меҳнат бозоридаги замонавий тенденциялар
шароитида аҳолининг иқтисодий фаоллигини ошириш йўналишлари //
Иқтисодиёт ва таълим. - 2020. - №2. - С.124-129
4.
Mirzaeva Sh.N. In Small Business and Private Entrepreneurship the Place
of Women // Excellencia: International Multi-Disciplinary Journal of Education. -
2024. - Vol.2. - №3. - P.161
5.
Нарбаева Т.К. Ўзбекистонда хотин-қизларни ижтимоий ҳимоя қилиш
тизими самарадорлигини оширишнинг инновацион модели: Социология
фанлари доктори дисс. Тошкент, 2020. Б.239
6.
Kessler A.S., Milligan K. Acculturation, education, and gender roles:
evidence from Canada // Oxford Economic Papers. 2020. Vol. 73(2). P. 509-533
