CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
5
КИЧИК БИЗНЕС ИҚТИСОДИЁТНИ РАҚАМЛАШТИРИШ ЙЎЛИДА
Дадабоева Маргуба Мамасолиевна
Андижон машинасоздик институти “Иқтисодиёт”
кафедраси доценти, и.ф.ф.д. (PhD)
mail: dadaboevamarguba22021982@gmail.com
tel: +998336028100
https://doi.org/10.5281/zenodo.12563901
Аннотация
. Ушбу мақолада рақамли иқтисодиётни ривожлантириш
ва уни кичик бизнесда жорий этиш масалалари кўтарилган. “Кичик
бизнес” ва “рақамли иқтисодиёт” тушунчалари кўриб чиқилади. Рақамли
иқтисодиётда кичик бизнесни ривожлантириш истиқболлари очиб
берилди. Рақамли технологияларни жорий этишда корхоналар дуч
келадиган муаммолар кўриб чиқилади. Қайд этилишича, кичик бизнесни
“рақамлаштириш” ва илғор ахборот технологияларини жорий этиш кичик
бизнесни сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқиш имконини беради.
Калит сўзлар.
тадбиркорлик фаолияти, кичик бизнес, рақамли
иқтисодиёт, ахборот технологиялари, рақамли технология, бизнес
жараёни.
Сўнгги ўн йилликларда инсоният ахборот технологиялари соҳасида
улкан ютуқни амалга оширди. Эҳтимол, ижтимоий ҳаётнинг бирон бир
соҳаси қолмаган бўлса, у ёки бу даражада замонавий технологиялар
таъсир қилмайди. Ҳозирги вақтда ахборот жуда қимматли ресурсга
айланди ва ахборот оқимлари анъанавий усуллардан фойдаланган ҳолда
корхоналарнинг иқтисодий фаолиятини ҳисобга олиш ва таҳлил қилишни
сезиларли даражада мураккаблаштирадиган улкан ҳажмларга eтди.
Оммавий ахборот воситаларида вақти-вақти билан иқтисодиётни
рақамлаштиришнинг аҳамияти ва зарурлиги қайд этилмоқда.
Рақамлаштириш даврида кичик бизнес муайян қийинчиликларга дуч
келмоқда. Ўзбекистон Республикасида кичик бизнеснинг фаолияти 2003
йил 8 августдаги Ўзбекистон Республикаси Президентининг ПФ-3305-
сонли Фармони 1998 йил 9 апрелдаги «Хусусий тадбиркорлик, кичик ва
ўрта бизнесни ривожлантиришни янада рағбатлантириш чора-
тадбирлари тўғрисида»ги ПФ-1987-сон фармонига ўзгартиш ва
қўшимчалар киритиш ҳақида қабул қилинган қонуни билан тартибга
солинади, унда корхонани таснифлаш мезонлари кўрсатилган [1].
Кичик бизнес - бозор иқтисодиёти субъектлари томонидан маълум
мезонлар асосида амалга ошириладиган тадбиркорлик фаолияти. Улар
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
6
қонун, давлат органлари ёки бошқа вакиллик ташкилотлари томонидан
тузилиши мумкин [2].
Рақамли иқтисодиёт - бу ишлаб чиқаришнинг асосий омили рақамли
шаклдаги маълумотлар бўлиб, катта ҳажмларни қайта ишлаш ва таҳлил
натижаларидан фойдаланиш анъанавий бошқарув шакллари билан
солиштирганда турли хил турдаги маълумотлар самарадорлигини
сезиларли даражада ошириши мумкин бўлган иқтисодий фаолиятдир.
ишлаб чиқариш, технологиялар, ускуналар, сақлаш, сотиш, товарлар ва
хизматлар етказиб бериш [3].
Ўзбекистон Республикасининг рақамли иқтисодиётни жорий этиш
дастурига
мувофиқ,
иқтисодий
иштирокчиларни
рақамли
технологиялардан фойдаланишга ундайдиган қўллаб-қувватлаш ва
рағбатлантириш воситалари тизимини яратиш асосий вазифалардан
биридир. Унинг мақсади кичик бизнеснинг рақобатбардошлигини
оширишдан
иборат
бўлиб,
унинг
асосий
воситаси
ахборот
технологияларини ривожлантириш, уларни корхоналар фаолиятига,
хусусан, кичик бизнес инновацияларини, жумладан, рақамли иқтисодиёт
доирасида жорий этиш ҳисобланади.
Кичик
бизнес
субъектларининг
ўз
фаолиятида
рақамли
технологиялардан фойдаланиши юқори технологияли маҳсулотлар ишлаб
чиқариш билан узвий боғлиқ бўлган бизнес рискини сезиларли даражада
оширади, шунингдек, масаланинг молиявий жиҳатларини сезиларли
даражада ўзгартиради. Кичик бизнесни ривожлантириш муваффақияти
кўплаб омиллар, жумладан, салбий омилларда намоён бўлади. Молиявий
чекловлар; облигациялар; заиф бошқарув, корхона бошқарувида
тажрибанинг этишмаслиги; рақобат билан боғлиқ бўлган беқарор бозор
шароитлари, номукаммал солиқ тизими, бу кичик бизнес дуч келадиган
жиҳатларнинг фақат бир қисмидир.
Номукаммал ва доимий ўзгариб турадиган солиқ тизими кичик
бизнеснинг динамик ривожланишига ва солиқ юкини режалаштиришга
имкон бермайди. Кўпгина кичик бизнес субъектлари солиқ тўловлари,
бюджетдан ташқари жамғармаларга тўловлар ва бошқалар бўйича
қарзлари туфайли банкротлик ҳолатида.
Аммо кичик бизнеснинг асосий муаммоси - бу менежмент, маркетинг
ва молиявий компонентни юзаки билишда ифодаланган қобилиятсизлик.
Кичик бизнесни шакллантиришда ахборот ва таълим муҳим ўрин тутади,
уларнинг амалга оширилиши рақамли иқтисодиётни ривожлантириш
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
7
учун шарт-шароит яратишга хизмат қилади. Ахир, ишлаб чиқаришнинг
асосий омилларидан бири ҳисобланган маълумотларнинг рақамли
шаклидир.
Катта ҳажмдаги маълумотларни таҳлил қилиш, ишлаб чиқариш ва
истеъмолни оптималлаштиришни прогноз қилиш учун электрон
инфратузилма ва технологиялардан фойдаланиш кичик бизнесни
такомиллаштиришнинг асосий йўллари ва шу билан бирга уни универсал
ахборот маконига интеграциялашнинг асосий йўллари ҳисобланади.
Рақамли иқтисодиётни иқтисодий фаолият сифатида кўриб чиқишда
шуни таъкидлаш жоизки:
1) фуқаролар ва жамият эҳтиёжларини ҳисобга олган ҳолда ахборот
маконини шакллантиради;
2) ижтимоий ва иқтисодий соҳаларнинг технологик асосларини
яратишга имкон беради;
3) бутун мамлакатда ахборот инфратузилмасини ривожлантириш ва
ахборот технологияларидан фойдаланишни ўз ичига олади.
Рақамли иқтисодиётнинг қуйидаги ўзига хос хусусиятларини
таъкидлаш керак:
1) Истеъмолчилар ва ишлаб чиқарувчиларнинг эҳтиёжларини
қондирадиган рақамли муҳит. Бундай муҳит учун бозор буюртмачи ва
пудратчи ўртасидаги ўзига хос алоқа платформаси бўлган бизнес
моделлари бўлиши мумкин.
2) Алоқа технологияларининг ривожланиши барча турдаги
воситачиларни четлаб ўтиб, истеъмолчи ва ишлаб чиқарувчи ўртасида
алоқа қилиш имкониятини очиб беради.
Рақамли иқтисодиётнинг ўзига хос хусусияти шундаки, у
манфаатдор томонлар ўртасида тўғридан-тўғри ҳамкорлик қилиш
имконини беради.
Фаолиятнинг илғор йўналишларида сифат ўзгаришларининг энг муҳим
шартларидан бири бу тегишли "институционал" муҳитни яратишдир. Бу
эрда маълумотни ўқитиш усулларини, мавжудлик, долзарблик ва уларни
кундалик
жараёнларга
интеграция
қилиш
имкониятини
бирлаштирадиган касбий компетенсияларни шакллантириш алоҳида рол
ўйнайди.
References:
1. 2003 йил 8 августдаги “1998 йил 9 апрелдаги «Хусусий тадбиркорлик,
кичик ва ўрта бизнесни ривожлантиришни янада рағбатлантириш чора-
тадбирлари тўғрисида»ги ПФ-1987-сон фармонига ўзгартиш ва
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
8
қўшимчалар
киритиш
ҳақида”ги
Ўзбекистон
Республикаси
Президентининг ПФ-3305-сонли Фармони .
2. Варнакова Г.Ф., Бугрова Е.В., Каравашкина Е.Д. Роль малого бизнеса в
экономике Ульяновской области // Успехи современной науки №5, г.
Белгород 2017, С.125-129.
3. Кешелава А. В. Введение в «Цифровую» экономику/ А.В. Кешелава, В. Г.
Буданов, В.Ю. Румянцев // На пороге «цифрового будущего» – М.:
ВНИИГеосистем, 2017. – 28 с.
