CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
134
BOLALARDA NUTQNING NEYROFIZIOLOGIK O’ZGARISHLARI.
Toshtemirova Muazzam Akmaljonovna
Farg‘ona davlat universiteti Zoologiya va umumiy biologiya kafedrasi dotsenti
pedagogika fanlari falsafa doktori (PhD).
https://doi.org/10.5281/zenodo.14038324
Annotatsiya
Ijtimoiy jamiyatda bolaning muvaffaqiyatli rivojlanishi, hayot sifati
ko'plab omillarga bog'liq, ularning asosiysi nutqdir. Bir yilgacha bolalar
nutqining asoslari shakllanadi. Bolaning faol nutqi ovoz chiqarishdan ritmik
tovushlarni taqlid qilishga qadar rivojlanadi,bu rivojlanish shu qadar o'ziga
xoski, uni avtonom nutq deb atasak xato bo’lmaydi.
Kalit so’z:
psixofiziologik, autizm, daun sindromi, aqliy zaiflik,
Yosh bolalarda nutqni rivojlantirish muammosi juda dolzarbdir. Shunga
binoan oxirgi yigirma yildagi statistik ma'lumotlarga qaraganda bolalarda nutq
buzilishlari soni kundan kunga ortib botmoqda
.
Bolalarda til va nutqning
shakllanishi fiziologik jarayon bo’lib markaziy asab tizimi bilan bog'liq jarayon
hisoblanadi. Embrionda nerv sistemasining shakllanishi 3-5 hafta o'tgach faol
ravishda sodir bo'ladi.
Nutq toʻgʻridan-toʻgʻri aqliy va ruhiy rivojlanish bilan
bogʻliq. Turli genetik kasalliklar, autizm, daun sindromi, aqliy zaiflik, shubhasiz
nutq rivojlanishiga taʼsir qiladi. Malakali mutaxassisning bola bilan tizimli
ishlashi nutqni korreksiyalashga yordam beradi. Gaplashishni oʻrganishda
bolaga yordam berish uchun kechikishning sababini bilish zarur.
Nutq rivojlanishining dastlabki bosqichida bolalarga yordam berish bir qator
buzilishlarni oldini olish, bolalar jamoasida aloqa va moslashish, y etarli bilim
faoliyati bilan bog'liq muammolarni hal qiladi. Shu nuqtai nazardan, bolalarda
nutqning buzilishi, nogironlik chastotasining ko’payishi ularni o'rganish
dolzarbligini belgilaydi.
Psixofiziologik tizimlarning normal shakllanishi
,nutqning rivojlanishini
ta'minlaydi.
Nutqni buzilishining sabablarini o'rganish -to'g'ri tashxis qo'yish,
davolashda va profilaktika choralari tuzish uchun zarurdir. Nutq patologiyasi
bolada asosan miyaning shikastlanish vaqti, asab tizimini endigina rivojlanish
paytidagi zararlanishiga, bolaning o’z vaqtiga mos tug'ilganligiga va miya qon
tomir aylanishining buzilishiga, tugruq yo’li infektsiyalariga, tug'ilish jarayoniga
bog'liq bo'lib, taqvimiy emlashda xatoliklar asoratlari ham shu jumladan
patologiyani keltirib chiqaradi.
Neyrofiziologik mexanizmlarni tahlil qilish uchun
keng qo'llaniladigan usul nutqni shakllantirish - ritmlar dinamikasini ro'yxatga
olish va talqin qilish miyaning tebranish faoliyati, elektr va shaklida qayd etilgan.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
135
Bolalarda nutq buzilishlarini o'rganishning bir necha yo'nalishlari mavjud:
klinik,
psixologik,
lingvistik,
psixolingvistik,
tibbiy-psixologik-
pedagogik.Muammo bo'yicha ko'plab ishlarga qaramasdan, bolalarda nutq
buzilishlarining tabiati va mexanizmlari haqida qarama-qarshi fikrlar mavjud.
Nutq "harakatsiz" o'zlashtirilgan yosh davri rivojlanishning sezgir davri deb
ataladi,davrning davomiyligi turli yo'llar bilan belgilanadi:ko'pincha ikkita
variant mavjud - tug'ilishdan 9-11 yoshgacha va undan boshlab balog'atga
etishdan ikki yil oldin. 10 yildan keyin qobiliyat nutq markazlarini qurish uchun
zarur bo'lgan neyron tarmoqlarni rivojlantirish;
Bu jarayon quyidagi xususiyatlar bilan tavsiflanadi:
1.Nutqni rivojlantirishning ajralmas sharti og'zaki muloqotdir kattalar bilan
bolalar. Bolalar nutqini rivojlantirishda katta rol o'ynaydi kattalar tomonidan
tizimli va maqsadli ta'sir ko'rsatadi.
2. Bolalar boshqa odamlarning nutqini tushunishdan oldinroq mustaqil og'zaki
nutq rivojlanadi .
Shunday qilib, bolalarda nutq rivojlanishining buzilishi bo'yicha ko'p yillik
tadqiqotlarga qaramasdan, bugungi kunda terminologik chalkashlik saqlanib
qolmoqda, ba'zi alomatlarni talqin qilishda turli xil yondashuvlar mavjud.
Buzilishlarni guruhlashning turli tamoyillari, shuningdek, ma'lum bir mezonning
ahamiyatlilik darajasi bo'yicha qarashlardagi ba'zi farqlar tufayli tasniflashda
nomuvofiqliklar mavjud. Buning oqibati nutq buzilishlarining turlari va
shakllarining
nomenklaturasida
ham,
atamalar
mazmunida
ham
kelishmovchilikdir.
Adabiyotlar ro'yxati:
1.Berdichevskaya E.M. Ontogenezning dastlabki bosqichlarida interhemisferik
munosabatlarning shakllanish dinamikasi / E.M. Berdichevskaya, N.V. Zaitseva,
T.V. Ponomareva, L.N. Ognerubova // J. Asimmetriya. - 2011. - 4-son. - B.4-14.
2. Bekhterva, N. P. Sog'lom va kasal inson miyasi / N. P. Bekhtereva. - M.: AST;
Sankt-Peterburg: Owl, 2010. - 399 p.
3.Wizel T.G. Nutq buzilishlarining patogenezida yarim sharning o'zaro ta'siri
jarayonlarining ahamiyati / T.G.Vizel // Asimmetriya. - 2010. - V. 5. 4-son. -
FROM. 9-22.
4.ODAM VA HAYVON EMBRIONINI RIVOJLANISHIDAGI O'XSHASHLIKLAR
MODULINI DIKTATIK O'YIN TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA O'QITISH.
Toshtemirova Muazzam Akmaljonovna,Shermatova Qutbinisa Mahamadjon qizi
